Кіріспе
Жануға қабілетті, реактивті, коррозиялық және/немесе уытты қажетсіз немесе қолдануға жарамсыз материалдар.
Қауіпті қалдықтар – адам денсаулығына немесе қоршаған ортаға зиян келтіруді болдырмау үшін тиісінше өңделуі керек қалдықтар. Қалдықтар уыттылығынан, басқа химиялық заттармен күшті реакцияға түсуінен немесе коррозияға ұшырауынан және басқа да қасиеттерінен қауіпті болуы мүмкін. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, адамзат жыл сайын 300-500 миллион тонна қауіпті қалдықтар өндіреді. Электроника, батареялар және бояулар осыған мысал бола алады. Қауіпті қалдықтарды басқарудың маңызды аспектісі – қауіпсіз жою. Қауіпті қалдықтар арнайы полигондарға қойылуы, өртелуі немесе жаңа өнімге қайта өңделуі мүмкін. Қауіпті қалдықтарды басқару – жаһандық тұрақтылыққа қол жеткізу үшін маңызды. Қауіпті қалдықтарды ұлттық деңгейдегі үкіметтер, сондай-ақ халықаралық деңгейде Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) және халықаралық келісімдер реттейді.
Жалпыға ортақ қалдықтар
Универсалды қалдықтар – қауіпті қалдықтардың ерекше санаты, олар (АҚШ-та) басқа қауіпті қалдықтарға қарағанда, көбінесе азырақ қауіп төндіреді, кең таралған және көптеген генераторлар тарапынан өте көп көлемде шығарылады. Ең көп таралған "универсалды қалдықтардың" мысалдары: флуоресцентті шамдар, кейбір арнайы батареялар (мысалы, литий немесе қорғасын қамтитын батареялар), электронды сәулелі түтіктер және сынап бар құрылғылар. Универсалды қалдықтарға қатысты талаптар шамалы жеңілдетілген. Универсалды қалдықтарды аз мөлшерде шығаратын генераторлар "шартты түрде босатылған шағын көлемді генераторлар" (CESQG) ретінде жіктелуі мүмкін, бұл оларды қауіпті қалдықтарды өңдеу және сақтау ережелерінің бір бөлігінен босатады. Универсалды қалдықтарды дұрыс жою міндетті.
Тарату
Тарихи тұрғыдан алғанда, кейбір қауіпті қалдықтар қалыпты қоқыс полигондарына төгілген. Қауіпті қалдықтарды қоқыс полигонына қабылдау үшін оларды тұрақтандырып, қатайту қажет, сондай-ақ оларды тұрақтандыру және жою үшін түрлі өңдеулерден өткізу керек. Көптеген жанғыш материалдарды өнеркәсіптік отынға қайта өңдеуге болады. Мысалы, қорғасын қышқылы аккумуляторлары сияқты, қауіпті құрамдас бөліктері бар кейбір материалдарды қайта өңдеуге болады. Көптеген қоқыс полигондары жер асты суларының ластануына қарсы шараларды талап етеді. Мысалы, полигон іргетасына қауіпті заттарды ұстап тұру үшін тосқауыл орнату қажет, бұл заттар төгілген қалдықтарда қалдыруы мүмкін. Қазіргі уақытта,
Қайта өңдеу
Кейбір қауіпті қалдықтарды жаңа өнімдерге қайта өңдеуге болады. Мысал ретінде қорғасын-қышқыл аккумуляторларын немесе электронды тізбек тақталарын келтіруге болады. Осындай күлдердегі ауыр металдар тиісті өңдеуден өткен кезде, олар басқа ластағыштармен байланысып, оларды жоюға оңай қатты заттарға айналдыруы мүмкін, немесе жол төсеміне толтыру ретінде қолданылуы мүмкін. Мұндай өңдеулер ұшқыш және тұнба күл сияқты зиянды химиялық заттардың қауіп деңгейін төмендетіп, қауіпсіз өнімді қайта өңдеуге де мүмкіндік береді.
Жағылу
Көмбейтін пештер қауіпті қалдықтарды жоғары температурада (1600° 2500°F, 870° 1400°C) өртеп, оларды күл мен газдарға ыдыратып, көлемін айтарлықтай азайтады. Көмбейтін пештер ластанған топырақ, шлам, сұйықтықтар және газдар сияқты қауіпті қалдықтардың көптеген түрлерімен жұмыс істейді. Көмбейтін пешті қауіпті қалдықтар орналасқан жерге тікелей орнатуға болады, немесе көбінесе қалдықтарды бір орыннан тұрақты көмбейтін пешке тасымалдайды. Пештегі реакциялар тұз қышқылы газы мен күкірт диоксидін де түзеді. Қауіпті газдар мен олардағы қатты қалдықтардың таралуын болдырмау үшін, заманауи көмбейтін пештер осы шығарындыларды ұстап алуға арналған жүйелермен жабдықталған.
Қоқыс тастау орны
Қауіпті қалдықтар қауіпті қалдықтарды сақтау полигонына немесе тұрақты жою орнына орналастырылуы мүмкін. "Қауіпті қалдықтарға қатысты, полигон – қауіпті қалдықтар жерге қойылатын немесе жер үстінде орналасқан, үйінді, жерді өңдеу орны, ашық су жинағыш, жер астына инъекциялық ұңғыма, тұз күмбезі, тұз қабаты, жер асты шахтасы, үңгір немесе түзету шараларын басқару бөлімі (40 CFR 260.10) емес, қалдықтарды қабылдау орны немесе оның бір бөлігі деп анықталады."
Пиролиз
Кейбір қауіпті қалдықтарды жоғары температурада пиролиз арқылы жоюға болады, бірақ міндетті түрде электрлік доға арқылы емес, жануды болдырмау үшін оттегі жетіспейтін жағдайда. Дегенмен, қажетті ультра жоғары температураны (3000 градустан астам) электрлік доға арқылы тудырғанда, процеске енгізілген барлық материалдар (қалдықтар) балқып шлакқа айналады және бұл технология пиролиз емес, плазма деп аталады. Плазма технологиясы инертті материалдарды өндіреді, ал салқындағанда олар тасқа ұқсас материалға қатаяды. Бұл өңдеу әдістері өте қымбат, бірақ кейбір жағдайларда, мысалы, ПХБ, пестицидтер және басқа да тұрақты органикалық ластаушы заттарды қамтитын, концентрацияланған органикалық қалдықтарды жою сияқты жағдайларда, жоғары температурадағы қабынудан артық болуы мүмкін.
Басқару және денсаулыққа әсер ету
Қауіпті қалдықтарды басқару және жою дұрыс жүргізілмесе, салдары болуы мүмкін. Егер дұрыс жойылмаса, ауаға қауіпті газ тәрізді заттар шығып, аурушаңдық пен өлім-жітімнің жоғарылауына әкелуі мүмкін. Бұл газ тәрізді заттарға сутек хлориді, көміртек монооксиді, азот оксидтері, күкірт диоксиді және кейбіреулеріне ауыр металдар кіруі мүмкін. Бұл егін үшін жерге және ішуге арналған су үшін өзендерге үлкен тәуелділікпен өмір сүретін адамдар үшін үлкен проблема тудырады; бұған түпкілікті американдықтар да кіреді. Төменгі тапқа жататын немесе әлеуметтік азшылықтардың барлығы уытты заттарға ұшырау қаупі жоғары болғанымен, америкалықтар жоғарыда айтылған себептерге байланысты одан да көп қауіпке тап болады (Брук, 1998). Қауіпті қалдықтарды дұрыс тастамау салдарынан кейбір тайпалар арасында көптеген ауыр денсаулық проблемалары туындады. Акуэсасндағы Мохок тайпасының мүшелерінің қанында полихлорирленген бифенилдердің (ПХБ) деңгейі жоғарылап, қатерлі ісік ауруының көбеюіне себеп болды.
Жалпы мақсаттар
БҰҰ-ның қауіпті заттар мен қалдықтар бойынша мандаты бар, онда елдерге қауіпті қалдықтарды басқару бойынша ұсыныстар келтірілген. 1992 жылы 199 ел Базель конвенциясына қол қойды, оның мақсаты дамыған елдерден дамып келе жатқан елдерге, экологиялық талаптары азырақ елдерге қауіпті қалдықтардың ағынын тоқтату болып табылады. Халықаралық қауымдастық қауіпті қалдықтар мен химиялық заттарды жауапты басқаруды тұрақты дамудың маңызды бөлігі деп санайды және оны 12-ші Тұрақты даму мақсатына енгізді. Осы мақсаттың 12.4-тармағы «химиялық заттар мен барлық қалдықтарды өмірлік циклы бойында экологиялық тұрғыдан қауіпсіз басқаруға қол жеткізуді» көздейді. Осы мақсатқа жетуді бағалау үшін қолданылатын көрсеткіштердің бірі: «әр адамға шаққандағы қауіпті қалдықтардың көлемі және өңдеу түріне қарай өңделген қауіпті қалдықтардың үлесі». EPA анықтамасы бойынша, кейбір нақты қалдықтар қауіпті болып саналады. Осы қалдықтар Агенттік жариялаған тізімдерге енгізілген. Бұл тізімдер үш санатқа бөлінеді: F тізімі (көзі нақтыланбаған қалдықтар), ол 40 CFR 261.31 ережелерінде, K тізімі (көзі нақтыланған қалдықтар), ол 40 CFR 261.32 ережелерінде, және P тізімі мен U тізімі (қолданылған коммерциялық химиялық өнімдер), ол 40 CFR 261.33 ережелерінде келтірілген. RCRA-ның тіркеу жүйесі қауіпті қалдықтардың өмірлік циклын қадағалауға көмектеседі және заңсыз төгілуі мүмкін қауіпті қалдықтардың мөлшерін азайтады.
Кешенді экологиялық әрекет, өтемақы және жауапкершілік туралы заң
1980 жылы "Қоршаған ортаға кең ауқымды жауап беру, өтемақы және жауапкершілік туралы" заң (CERCLA) қабылданды. CERCLA-ның басты еңбегі – "Суперфонд" құру және жабылып, тасталған қауіпті қалдықтарды тазалау мен жаңаруын қамтамасыз ету болды. CERCLA қауіпті материалдардың бұрынғы шығарылымдарын реттейді, бірақ қауіпті қалдықтарды тікелей басқаруға кірмейді.
Қоршаған орта туралы заң және қауіпті қалдықтар туралы ереже
1984 жылы Бхопалдағы апат ретінде белгілі болған метил изоцианат газының ағып кетуі Үндістанда экологиялық сананы арттырды. Оған жауап ретінде Үндістан үкіметі 1986 жылы Экологиялық заңды, ал 1989 жылы Қауіпті қалдықтар туралы ережелерді қабылдады. Бұл ережелерге сәйкес, компанияларға қауіпті қалдықтарды қауіпсіз жоюға мүмкіндігі болған жағдайда ғана өндіруге рұқсат беріледі. Алайда, мемлекеттік органдар бұл ережелерді тиімді іске асырмады. Қауіпті қалдықтарды сақтау үшін полигон салу туралы өтініштер келіп түскеннен бастап, олардың құрылысы аяқталғанға дейін шамамен он жыл уақыт кетті. Осы кезеңде компаниялар қауіпті қалдықтарды түрлі "уақытша" орындарға, мысалы, жол бойында және каналдарға тастады, оларды тиісті мекемелерге көшірудің нақты жоспары болмады. Бұл жағдай Жоғары сотқа Қауіпті қалдықтар жөніндегі жоғары өкілетті комитет құруға итермеледі, себебі бұрынғы мемлекеттік органдардың деректері пайдасыз болды. RCRA талаптары қауіпті қалдықтарды өндіретін және АҚШ-та оларды сақтайтын немесе жоятын барлық компанияларға қолданылады. Көптеген кәсіпорындар қауіпті қалдықтарды өндіреді. Тазарту пункттері, автосервистер, ауруханалар, зиянкестерді жоятын мекемелер және фотосуреттерді өңдейтін орталықтар қауіпті қалдықтарды өндіруі мүмкін. Кейбір қауіпті қалдықтарды өндірушілер – химиялық өндіріс компаниялары, гальванопластикалық кәсіпорындар және мұнай өңдеу зауыттары сияқты ірі компаниялар. Қауіпті қалдықтарды өңдейтін, сақтайтын немесе жоятын АҚШ мекемесі RCRA бойынша рұқсат алуға міндетті. Қауіпті қалдықтарды өндірушілер мен тасымалдаушылар қалдықтарды өңдеу, басқару және қадағалау бойынша белгіленген талаптарды орындауы керек. RCRA арқылы Конгресс АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігіне (EPA) қауіпті қалдықтарды басқару ережелерін жасауды тапсырды. Осы тапсырма бойынша EPA қауіпті қалдықтарды басқарудың барлық аспектілеріне, оның ішінде өңдеуге, сақтауға және жоюға қатысты қатаң талаптарды әзірледі. Бұл федералдық талаптарға қосымша, штаттар федералдық ережелерге қарағанда кең ауқымды талаптарды әзірлеуге құқылы. Сонымен қатар, RCRA штаттарға RCRA-ға кемінде тең қатаң нормативтік бағдарламаларды әзірлеуге мүмкіндік береді және EPA қарауынан өткеннен кейін штаттар RCRA бойынша талаптарды іске асыру жауапкершілігін өз мойнына ала алады. Көптеген штаттар осы құқықты пайдаланып, өздерінің қауіпті қалдықтар бағдарламаларын іске асырады, олар кемінде федералдық бағдарламамен бірдей қатаң, ал кейбір жағдайларда одан да қатаң. АҚШ үкіметі қауіпті қалдықтарды нақты орналасқан жерлерге картаға түсіруге арналған бірнеше құралдарды ұсынады. Бұл құралдар пайдаланушыға қосымша ақпаратты көруге мүмкіндік береді. TOXMAP – АҚШ Ұлттық медицина кітапханасының (NLM) мамандандырылған ақпараттық қызметтер бөлімінен шыққан географиялық ақпараттық жүйе (GIS) қызметі. Ол АҚШ карталарын пайдаланып, пайдаланушыларға АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігінің (EPA) токсикалық заттардың шығарылуы және Суперфондтың негізгі зерттеу бағдарламасы туралы деректерді визуалды түрде зерттеуге көмектеседі. Бұл ресурсты АҚШ Федералды үкіметі қаржыландырады. TOXMAP-тың химиялық және экологиялық денсаулық туралы ақпараты NLM-нің Токсикологиялық деректер желісінен (TOXNET), PubMed және басқа да беделді көздерден алынған. АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігінің (EPA) "Сіз қайда тұрасыз" бағдарламасы пайдаланушыларға картадан аймақты таңдап, сол аймақтағы Суперфонд учаскелері туралы ақпаратты табуға мүмкіндік береді.