Кіріспе
Жойылған бауырымен жорғалаушылар туысы
Protorosaurus (про́терос, 'алдыңғы' және са́уро́с, 'кескел') – бауырымен жорғалаушылардың жойылған туысы. Бұл туыстың өкілдері Перм кезеңінің соңында, қазіргі Германия мен Ұлыбритания аумағында өмір сүрген. Алғашқыда кескелдердің (яғни, жалпақбас жорғалаушылардың) ата-тегі деп есептелген Protorosaurus қазір Архозавроморфтардың ең көне және ең алғашқы өкілдерінің бірі екені белгілі. Бұл топ ақырында крокодилдер мен динозаврлар сияқты архозаврларға дейін жеткен. Бір ғасырдан астам уақыт өткен соң, 1830 және 1832 жылдары Герман фон Мейер жарияланымдарында Protorosaurus-ты ерекше жойылған жорғалаушы ретінде мойындап, оған түрдің ресми сипаттамасын берді және 1856 жылы осы туысқа арналған кең көлемді монография жариялады. 1871 жылы Томас Генри Хаксли Protorosauria кладасын құрды, оның жалғыз өкілі – Protorosaurus. Неміс үлгілері Купферсшиферде табылған, ол Кейінгі Перм (деректерге сүйенсек, Вучиапинг) кезеңінің кең таралған қабаты. 2009 жылы Protorosaurus-тың толық қайта сипаттамасы жарияланды, соның ішінде толық бас сүйегі сақталған үлгі де болды.
Палеобиология
Проторозаврдың бір үлгісінің асқазан ішіндегісінде жергілікті кең таралған вольцеолық қылқан жапырақты Ullmannia frumentaria-ның көптеген аналық гүлдері табылды, бұл оның конустық және тік тісті, арнайы емес тіс құрылымы ескерілгенде күтпеген жағдай еді, себебі бұл тіс құрылымының жыртқыш өмір салтына бейімделгендігі болжанып келген. Қылқан жапырақ аналық гүлдерімен бірге дене қуысында бірнеше дөңгелек тастар да табылды, олар асқазан тастарының (гастролиттердің) қызметін атқарған болуы мүмкін.
Қарым-қатынастар
Проторозавр Польшаның ерте триас кезеңінен табылған Czatkowiella-мен тығыз байланысты болуы мүмкін деген ұсыныс бар, бірақ Czatkowiella қалдықтары фрагментті және басқа дернәсілдердің қалдықтарымен араласып кеткен, сондықтан бұл таксон химера болуы ықтимал. 2024 жылғы Spiekman et al. еңбегіндегі кладограмма.
Палеоорталық
Купферсшифер және оған балама Марл сланецтері – бұл Зехштейннің құрамына кіретін, Зехштейн теңізінің жағасында қалыптасқан тау жыныстары тізбегінің теңіз бірлігі. Бұл теңіз, кеш Пермь дәуірінде Солтүстік Еуропада болған үлкен, жақсы қорғалған ішкі теңіз болған. Шөгінді қалыптасқан кездегі орталық жартылай шөлейтті деп есептеледі. Зехштейннің құрлық флорасында негізінен қылқан жапырақтылар басым, тұқымдық папоротниктер де жиі кездеседі, ал таениоптеридтер, гинкгофиттер және сфенофиттер сирек. Купферсшифер мен төменгі Зехштейнде табылған басқа құрлық омыртқалы жануарларына: ұшуға қабілетті Weigeltisaurid жорғалаушылары Weigeltisaurus және Glaurung, pareiasaur Parasaurus, цинодонт Procynosuchus, сондай-ақ анықталмаған captorhinids, dicynodonts және диссорофид temnospondyls жатады.