Кіріспе

Тілдік тігістер арқылы төселген маталардың тарихы шамамен б.з.д. 3400 жылға дейін жетеді. Тарихының көп бөлігінде тілу негізінен денеге қорғау және жылу сақтау үшін қолданылған практикалық техника болды. Дегенмен, әсемдеу элементтері де жиі кездесетін, ал көптеген жамылғылар қазір көбінесе өнер туындылары саналады.

Еуропа

Еуропада килтингті 12 ғасырда крестоносшылар әкелген деп есептеледі (Colby 1971), ол акетон немесе гамбесон түрінде болды – қарудың астына киілетін тігілген киім. Кейіннен ол дублет түріне дамыды, ол 300 жыл бойы, 1600 жылдардың басына дейін сәнді ерлер киімінің маңызды бөлігі болып қалды. Ең ерте сақталған декоративтік туындылардың бірі – 1360 жылы Сицилияда жасалған Тристан жамылғысы. Бұл әлемдегі ең ерте тірі қалған тігілген жұмыстардың бірі және кем дегенде екі бөлігі сақталған, олар V&A мұражайында (Лондон) және Барджелло сарайында (Флоренция) орналасқан. Тристан мен Изольда оқиғасының тағы бір нұсқасы жеке коллекцияда сақтаулы.

Ресей

Ең көне сақталған тігілген нұсқа – моңғол үңгірінен табылған зығыр кілем, ол б.з. дейінгі 100-200 жылдар аралығында жасалған. Қазір ол Ресей Ғылым академиясының Санкт-Петербург бөлімшесіндегі Археология секциясында сақталуда.

Ұлыбритания (және отарлаушы Австралия)

Австралияның Ұлттық галереясында Раджа квельті деп аталатын квельт сақталады. Ол 1841 жылы Англияның Вулвич қаласынан Тасманияның Хобарт қаласына тасымалданған шамамен 30 сотталған әйел тарапынан жасалған. Квельт 1989 жылы Шотландияда қайта табылды. Ортасында Бродри Персе тігісі бар медальонды квельт болып табылады.

Америка Құрама Штаттары

17 ғасырдың соңы мен 18 ғасырдың басында жапсырма жасау кең таралған. Осы кезеңде колониялық жапсырмалар қарапайым төсек жамылғысы ретінде қалдықтардан немесе тозған киімдерден жасалмай, Балтимор альбомындағы жапсырмалар сияқты, жасаушының шебер тігісін көрсететін әсемдік заттары болған. Жапсырма жасауға тек байлардың ғана уақыты жеткен, сондықтан мұндай жапсырмаларды азана адам ғана жасаған. Көптеген адамдар үшін коммерциялық көрпелер немесе тоқылған жамылғылар арзан төсек жамылғысы болды. 19 ғасырдың басында бүтін матадан жасалған жапсырмалар, бродери персе және медальон жапсырмалары танымал стильде болды, бірақ 1840 жылдан бастап, көбінесе баспа матадан жасалған бөліктер мен блоктарды пайдалану жиірек кездесе бастады. Бүгінде жапсырма жасау танымал хоббиге айналды, онымен айналысатын адамдардың саны жиырма бір миллионға жетеді.

Толық матадан жасалған жапсырмалар

Ертедегі тұтас матадан жасалған төсек жамылғылары, сырттан бір түйір матадай көрінсе де, шын мәнінде мата жолақтарынан құралған, себебі ертедегі тоқыма станоктары төсектің бүкіл бетін жабатындей кең мата жасауға мүмкіндік бермеген. Егер жамылғының үстіңгі жағы бір түсті жүннен немесе (бірдей) баспа матадан жасалса, онда мұндай жамылғылар тұтас матадан жасалған жамылғылар деп аталады. Ертедегі тұтас матадан жасалған жамылғылар үш қабаттан тұрады: жамылғының үсті, ішкі толтыру (алғашқы жамылғыларда көбінесе жүн қолданылған) және артқы жағы. Бұл үш қабатты қолмен жасалған тігістер арқылы біріктіреді, тігіш машиналар тарылмаған заманда. Тұтас матадан жасалған жамылғыларда тігістердің өзі ғана әшекейлік рөл атқарады. Америкада табылған ең ертедегі тұтас матадан жасалған жамылғылар Еуропадан әкелінген. Бастапқыда, Америкадағы байлар ғана импортталған жамылғыларды сатып ала алатындықтан, олардың меншігінде болған. Мэриленд штатының Балтимор қаласындағы Лавли-Лейн мұражайының коллекциясында 1635 жылы Англияның Бристоль қаласынан Мэн штатының Бристоль қаласына аттанған Когсвелл отбасы жағаға алып келген деп саналатын жамылғы сақталған. Жолаушылар қауіпсіз жағаға жеткеннен кейін, Пемкид шығанағында тірелген "Ангел Габриэль" галеоны 1635 жылғы Ұлы отарлық дауылдың Нарагансеттен, Род-Айлендтен келген соққысынан толығымен қирады, кеме бұрын-соңды тіркелмеген ең күшті желдің салдарынан жай ғана сынықтар мен қалдықтарға айналды. Массачусетс штатының Кантон қаласындағы Кантон тарихи қоғамы өз коллекциясындағы тұтас матадан жасалған жамылғының Америкада жасалған ең көне жамылғы болуы мүмкін деп санайды. Бұл жүннен жасалған тұтас матадан жасалған жамылғы 1786 жылы Марта Крафтс Ховард жасаған. Букингем жамылғысы 2014 жылы табылған. Оны Йель университетінің негізін қалаушылардың бірі, пастор Томас Бэкингемнің әйелі жасаған, және ол тоғыз буынға дейін сақталған. Бұл Америкада жасалған ең көне тұтас матадан жасалған жамылғылардың бірі (шамамен 1660 жылдар). Мұндай маталарды жинаған көптеген мұражайлардағы барлық тұтас матадан жасалған жамылғыларды салыстыру үшін толық зерттеу қажет. Көптеген ертедегі жамылғылар уақыттың сынағына шыдамады немесе тасталып кетті, ал аман қалғандарының авторының есімі тарихқа ұмытылды. Бір кезде тұтас матадан жасалған жамылғылардың барлығы ақ матадан жасалатын. Көптеген әдемі сақталған тұтас матадан жасалған жамылғыларда қауырсын, гүлдердің контурлары немесе табиғаттан алынған басқа да ою-өрнектер бейнеленген. Кейбіреулері трапунто деп аталатын, толтыру және арқанмен тігілген әдіс арқылы одан да әсемделіп жасалған. Трапунто – бұл итальян сөзі, жамылғының белгілі бір бөліктеріне қосымша толтыруды енгізу арқылы көлемді ою-өрнектер жасау әдісін сипаттау үшін қолданылады. Мысалы, қауырсынның немесе гүлдің контурына толтыру енгізгенде, оның дизайны көтеріліп, ерекшеленіп тұрады. Әйелдер көбінесе тұтас матадан жасалған жамылғыларындағы мұқият тігілген, тегіс орналастырылған тігістерімен мақтанатын. Бұл стильді квильтинг бүгінде қайта жандануда, ал кейбір тігіс дүкендері жамылғыны қолмен немесе машинамен қабаттауға және тігіп шығуға дайын, алдын ала белгіленген жамылғыларды сатады.

Брюкеткалық перселер

Бродри персе – баспа матадан мотивтерді кесіп, оларды бір түсті фонға тігізу әдісі. Бұл техника 18 ғасырдан бері қолданылып келеді. Сол кезде Үндістаннан импортталған шинель матасы аса танымал болған. Баспа мата тіпті жақсы жағдайдағы адамдар үшін де қымбатқа түсетін. Баспадан құстар, гүлдер және басқа да мотивтерді кесіп алып, үлкен, үйде тоқылған матаға тігіп, әдемі жамылғы жасауға болар еді. Бұл техника кейбір ерте медалионды жамылғыларда да қолданылған, мысалында көрініп тұр. Бродри персе жамылғылары көбінесе ең жақсы төсекке немесе қонақ келгенде ғана қолданылатын.

Медальонды жапсырмалар

Медальонды жамылғылар ортасынан жасалады. Орталық бөлігі кейде үлкен суреттері бар тоқыма матадан, мысалы, туалеттен немесе Өмір ағашынан, тігілген ою-өрнектен, немесе үлкен тігілген жұлдыздан немесе басқа тігілген үлгіден құрылуы мүмкін. Орталық аймақ екі немесе одан көп жиектің айналымында болады. Кейбір жиектер бір түстен болса, көптегені тігілген немесе тігіліп жасалған.

XIX ғасырдың ортасы

Технологияның жетістіктері 19-шы ғасырдың ортасында жасалған жамылғылардың саны мен стиліне елеулі әсер етті. Өнеркәсіптік революция ең маңызды өзгерістерді әкелді, себебі маталар кең көлемде өндіріле бастады. Бұл әйелдерге енді отбасының қажеттілігі үшін мата жасау үшін уақыт жұмсаудың қажеті болмады. 1840-шы жылдарға қарай тоқыма өнеркәсібі соншалықты өсті ki, коммерциялық маталар дерлік әр отбасыға қолжетімді болды. Осының нәтижесінде жамылғы жасау кеңінен таралды. Киім жасауға, тіпті жамылғы жасауға арналған мақтаның алуан түрлі үлгілерін сатып алуға болады. Киім тігуден қалған қалдықтар мен басқа да тігіс жұмыстары жамылғы жасауда пайдаланылса да, жамылғылар әрқашан қалдықтар мен тозған киімдерден жасалған деген аңыз ғана. Музейлердегі жамылғылардың суреттерін қарап, көптеген жамылғылар осы жамылғы үшін арнайы сатып алынған матадан жасалғандығын көреміз. Тағы бір маңызды өзгеріс – жамылғылардың жасалу стилі. Бұрынғы бірнеше жамылғылар блок стилінде жасалған болса да, 1840-шы жылдарға дейін блоктардан жасалған жамылғылар сирек кездесетін. Көптеген маталар өндірілгендіктен, жамылғы шеберлері әртүрлі маталардан жасалған блоктарды құрастыра алды. Кейбір блок стиліндегі жамылғылар бірдей пішіндес блоктардан жасалса, ал кейбіреулері әртүрлі үлгілерде жасалған блоктардан тұрады. Блоктар тігіліп біріктірілді, ал шеті болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін. Осы кезеңде тігін машинасының ойлап табылуы мен қолжетімділігі жамылғы жасауға үлкен үлес қосты. 1856 жылы «Зингер» компаниясы көп отбасылар тігін машинасына ие бола алуы үшін бөліп төлеу жоспарын енгізді. 1870-шы жылдарға қарай көптеген үйлерде тігін машинасы болды. Бұл жамылғы жасауға екі жағынан әсер етті. Біріншіден, әйелдер отбасы мүшелері үшін киімді әлдеқайда аз уақытта тіге алатын болды, бұл жамылғы жасауға көбірек уақытты босатып берді. Екіншіден, олар тігін машиналарын жамылғының барлық бөлігін немесе бір бөлігін жасау үшін пайдалана алатын болды. Тігін машинасы көбінесе жамылғы блоктарын тігу үшін қолданылатын, бірақ кейде жамылғының өзі тігін машинасымен жасалатын.

Азамат соғысы

Америка Азамат соғысына дейін, құлдыраушылыққа қарсы қозғалысты қолдау үшін қаражат жинау мақсатында, ал соғыс кезінде әскерге көмек көрсету және оларға жылу мен жайлылық сыйлау үшін жапқыштар тігілді. Үлгілері ғасырдың ортасындағы жапқыштарға ұқсас болғанымен, мақсаты ерекшеленді. Құлдыққа қарсы қозғалыс пен Азамат соғысымен байланысты жапқыштар белгілі бір мақсат үшін жасалды, олардың көптегені сол кездегі туды бейнелейтін.

Күлтелерді жою және олардың рөлі

1830 жылға дейін құлдықты жоюшылар құлдықты тоқтату үшін тырысып жұмыс істеді. Олардың бірі – құлдыққа қарсы қозғалысқа хабар тарату және қаржы жинау үшін үлкен жәрмеңкелер ұйымдастыру. Осы жәрмеңкелерде түрлі қолөнер бұйымдары сатылатын, соның ішінде жамылғылар да. Бұл жамылғылар көбінесе әдемі, мұқият тізілген, аппликациямен безендірілген. Әйелдер кейде жәрмеңкелерге, сондай-ақ достары мен туыстарына сыйлық ретінде тіккен жамылғыларына құлдыққа қарсы өлеңдер мен ұрандар жазатын. Мақсаты – құлдардың қорлықты жағдайын көрсету болатын. Кейбір аболиционистерлер "Жер асты жолы" арқылы белсенділік танытып, қашқан құлдарды қауіпсіз жерге жеткізуге көмектесті. Халық арасында кең таралған миф бар: құлдар бостандыққа қашу үшін белгілі бір жамылғыларды сигнал ретінде пайдаланған. Мысалы, "Шатыр үй" үлгісіндегі жамылғыны қауіпті үйдің сыртына іліп қоюға болатын. Дегенмен, тарихшылар осы әңгімелердің шындығына күмән келтіреді. Шындығында, "Жер асты жолы" жамылғылары туралы жалғыз дерек – соғыстан кейін 120 жылдан астам уақыт өткен соң жазылған бір кітап (Жаквелин Л. Тобин мен Реймонд Г. Добардтың "Ашық көз алдында жасырылған"). Бірақ бұл миф балалар кітаптарында, мұғалімдердің сабақ жоспарларында және тігіншілердің үлгілер кітаптарында кездеседі, ол өшкісі келмейді.

Әскерлер үшін

Екі жақтағы әйелдер соғысқа қаржы жинауда және сарбаздарға жамылғылар мен төсек жапқыштар жасауда белсенділік танытты. Солтүстікте жәрмеңкелердегі жамылғылар жасау жалғасты, бірақ енді бұл жәрмеңкелер соғыс салдарынан туындаған қажеттіліктерді қолдау үшін ақша тапты. Оңтүстікте қажетті "кемелерге" ақша жинау үшін "кеме" жамылғылары тігілді. Ұзақ өтпей, екі жақтың сарбаздарына жылу үшін жамылғылар мен жамылғылар қажет екені анық болды. Солтүстікте әйелдер жаңа жамылғылар жасады немесе ескі төсек жапқыштарын қайта тікті. Жатақтар тар болғандықтан, екі төсек жапқыштан үш жамылғы жасауға болатын. АҚШ санитарлық комиссиясы оларды жинау және таратумен айналысты. Оңтүстікте жамылғы жасау қиын болды, себебі мақта Оңтүстікте өсірілсе де, матаға айналдыру Солтүстікте жүзеге асырылды. Көп ұзамай мата табу өте қиын болды, сондықтан әйелдер жамылғы тігу алдында иіріп, тоқуға мәжбүр болды. Олардың қалай жасалғанына қарамастан, екі жақтың сарбаздарына арналған көптеген жамылғылар практикалық үлгілер мен матадан жасалған. Қатты пайдаланудың нәтижесінде, 21-ғасырға дейін өте аз сақталған.

Виктория дәуірі Америка

XIX ғасырдың соңғы жартысында квилт жасау танымал қолөнер ретінде жалғасты. Азамат соғысы мен оның салдарынан Англияның Виктория дәуірінің ықпалы Америка Құрама Штаттарында сәл кешіккен.

Амиш тігісі

Амиш тігіншелері олардың айқын графикалық дизайны, ерекше түс үйлесімдері және тамаша тігісі үшін бағаланады. 250 жылдан астам бұрын анабаптистер Германия мен Швейцариядан Америка Құрама Штаттары мен Канадаға көшіп келгеннен кейін, тігінше жасау осы діни ағымның ұнатқан әрекетіне айналды. Ең ерте белгілі Амиш тігіншелері, 1849 жылға дейін жасалған, бір түсті толық матадан тігілген туындылар. Үлгілі тігіншелер 1870 жылдарға дейін пайда болған жоқ. Нақты үлгілер мен маталар нақты Амиш қауымдастықтарымен байланысты; мысалы, 1940 жылға дейінгі Ланкастер округінің тігіншелері көбінесе жүннен жасалса, сол кезеңде Огайода тігілгендері көбінесе мақтадан жасалған. Көбінесе бұл тігіншелер қарапайым жиһазбен жабдықталған үйдің жалғыз әшекейі болып табылады және олар жиналған қонақтарға көрсету үшін немесе әулеттің байлығын таныту үшін де қолданылатын. Амиш діні жеке өрнек беруді қанағаттандырмайды, бірақ тігінше жасау Амиш әйелдеріне ешкімді ренжітпестен шығармашылық қабілеттерін көрсетуге мүмкіндік берді. Амиш қауымдастықтары әрқашан қауым мен отбасылық жақындыққа ықпал ететін іс-шараларды қолдады, сондықтан тігінше жасау қауымның әйелдері үшін әлеуметтік өмірдің маңызды бөлігіне айналды. Тігіншелер күнделікті пайдалану үшін немесе туған күн, той, шіркеуге немесе қоғамдық мақсаттарға қаржы жинау сияқты арнайы оқиғаларды тойлау үшін жасалады. "Англиялықтар" (Амиш емес адамдарды атау) 1960 жылдардың соңында Амиштің жұмысын танығаннан бері, тігінше жасау көптеген адамдар үшін табыс көзіне айналды. Олардың тігіншелері бүкіл әлемде коллекционерлердің назарына ілікті.

Қазіргі кездегі жапсырмалар

Қазіргі кездегі тігіншілік (килтинг) әрқашан кеңейіп келе жатқан техникалар мен құралдарды қамтитын, функционалды, сәндік және көркем стильдердің кең ауқымын қамтиды. Көптеген тігіншілер өз маталарын жасаумен немесе бояумен тәжірибе жасады, эксперименттік материалдарды өздерінің дизайндарына енгізді және тігіншілік не болуы керек деген түсінікке концептуалды түрде сын бағасын берді. Ұзын қолды тігін машиналары және тігін үстіңгі пішіндерін және түс схемаларын карталауға арналған компьютерлік бағдарламалар сияқты технологияның жетістіктері қазіргі және дәстүрлі тігіншілік арасындағы айырманы едәуір кеңейтті. Қазіргі уақытта тігіншіліктің жаңадан өркендеуі байқалады. Әлемнің түкпір-түкпірінен келген адамдар мыңдаған тігіншілік техникалары мен оқулықтарын онлайн режимінде жасап, бөлісіп жатыр, бұл тігіншілік дәстүрін әлеуметтік және көркемдік кеңістік ретінде жалғастырып, оны көптеген буын бойы байланыстырып келеді.