Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Карбонатты тау жынысынан (әктас немесе коралды рифтен) тұратын жағалауда немесе аралда ашық беткейге қарай ашылатын теңіз үңгірі немесе шұңқыр. Көк тесік – бұл үлкен теңіз үңгірі немесе шұңқыр, ол беткейге ашық және карбонатты тау жынысынан (әктас немесе коралды рифтен) тұратын жағалауда немесе аралда пайда болған. Көк тесіктерде әдетте толқындардың әсерінен пайда болған тұзды, теңізді немесе аралас су болады. Олар тереңдігінің көп бөлігін теңіз деңгейінен төмен созылып, су астындағы үңгірлерге жол аша алады. Белгілі мысалдар – Аждаһаның тесігі (Оңтүстік Қытай теңізінде), Кариб теңізіндегі Ұлы көк тесік және Диннің көк тесігі. Көк тесіктер ценоттардан (тесіктерден) өзгеше, өйткені ценоттар әдетте жер асты суын қамтитын құрлықтағы бос кеңістіктер, теңіз суын емес.
Marine cavern or sinkhole, open to the surface, in carbonate bedrock
A blue hole is a large marine cavern or sinkhole, which is open to the surface and has developed in a bank or island composed of a carbonate bedrock (limestone or coral reef). Blue holes typically contain tidally influenced water of fresh, marine, or mixed chemistry. They extend below sea level for most of their depth and may provide access to submerged cave passages. Well known examples are the Dragon Hole (in the South China Sea) and, in the Caribbean, the Great Blue Hole and Dean's Blue Hole. Blue holes are distinguished from cenotes in that the latter are inland voids usually containing fresh groundwater rather than seawater.
Сипаттама
Көк тесіктер – көлденеңге жуық дөңгелек пішінді, тік беткейлі ойыстар. Олардың аты тереңдіктегі қара көк, терең су мен айналасындағы ақшыл көк судың арасындағы күрт контрастқа байланысты қойылған. Оларда су айналымы нашар, және белгілі бір тереңдіктен төменде көбінесе оттегізсіз жағдай болады; мұндай орта көптеген теңіз жануарларына қолайсыз, бірақ оған қарамастан көптеген бактерияларға жаратылысқан орта. Терең көк түс судың жоғары мөлдірлігі мен жарқыраған ақ карбонат құмынан туындайды. Көк сәуле – спектрдің ең тұрақты бөлігі; спектрдің қызыл, сары және соңында жасыл түстері су арқылы өтетін кезінде сіңіріледі, бірақ көк сәуле ақ құмға жетіп, содан кері шағылысады. Әлемдегі ең терең көк тесік – Четмул шығанағындағы Таам Жа' көк тесігі, оның тереңдігі 2024 жылы анықталған. Екінші тереңдігі – Оңтүстік Қытай теңізіндегі Аждаһа ойығы (Лонгдонг), ал әлемдегі үшінші терең көк тесік – Диннің көк тесігі, Багам аралдарындағы Лонг-Айлендтегі Кларенс-Тауннан батысқа қарай орналасқан. Басқа көк тесіктердің тереңдігі осы тереңдіктің шамамен жартысы. Жоғарғы кіреберіс диаметрі әдетте (Диннің көк тесігі) мен (Белиздегі Ұлы көк тесік) аралығында. Жалпы ең үлкен көк тесік (тереңдігі мен ені ескеріле отырып) Белиз жағалауынан 100 шақырым қашықтықта орналасқан. Ұлы көк тесіктің ені 300 метр, ал тереңдігі 125 метр.
Blue holes are roughly circular, steep walled depressions, and so named for the dramatic contrast between the dark blue, deep waters of their depths and the lighter blue of the shallows around them. Their water circulation is poor, and they are commonly anoxic below a certain depth; this environment is unfavorable for most sea life, but nonetheless can support large numbers of bacteria. The deep blue color is caused by the high transparency of water and bright white carbonate sand. Blue light is the most enduring part of the spectrum; other parts of the spectrum—red, yellow, and finally green—are absorbed during their path through water, but blue light manages to reach the white sand and return upon reflection. The deepest blue hole in the world is the Taam Ja' Blue Hole in Chetumal Bay, which was found to have a depth of in 2024. The second deepest is the Dragon Hole, or Longdong, in the South China Sea at deep, while the third deepest blue hole in the world is Dean's Blue Hole at , located in a bay west of Clarence Town on Long Island, Bahamas. Other blue holes are about half that depth at around The diameter of the top entrance ranges typically from (Dean's Blue Hole) to (Great Blue Hole in Belize). The overall largest blue hole (taking into account depth and width) is located 100 kilometers from the coast of Belize. The Great Blue Hole is a massive 300 meters wide and 125 meters deep.
Құрылу
Көк тесіктер өткен мұз дәуірлерінде пайда болған, сол кезде теңіз деңгейі қазіргіден төмен болған. Осы кезеңде олардың қалыптасуына жаңбыр және химиялық әсерлерден әк тасына бай жерлерге тән эрозия тиді. Мұз дәуірі аяқталғаннан кейін теңіз деңгейі көтерілгенде бұл процеске нүкте қойылды. Көбінесе көк тесіктерде тұщы және тұзды су болады. Галоклин – бұл көк тесіктердегі тұщы және тұзды судың арасындағы шекаралық қабат, онда тау жыныстарын бұзатын коррозиялық реакция жүреді. Уақыт өте келе, бұл тік үңгірден басталатын қосымша өткелдер немесе көлденең "бұтақтар" құруы мүмкін. Мұндай қосымша өткелдер өте ұзын болуы мүмкін, мысалы, Багам аралдарындағы Сауылдық шұңқырындағыдай. Көк тесіктер карст процестері арқылы қалыптасады және ерекше топография талап етеді. Әк тас, гипс және мәрмәр сияқты тау жыныстары ерігіш, олардың ерігенінен жер астында өткелдер мен үңгірлер жүйесі пайда болады. Бұл процеске долиналардың қалыптасуы қосылғанда көк тесіктердің пайда болуына жағдай жасалады. Долиналар – бұл бір кезде жер астындағы қуысқа құлау немесе беткі тау жыныстарындағы ерітіну нәтижесінде пайда болған жабық ойыстар. Көбінесе көк тесіктер осы процестер арқылы қалыптасады, бірақ кейбіреулерінде карст және долина процестерінен күтілетіндей өткелдер немесе үңгірлер жүйесінің белгілері байқалмайды. Бұл кейбір көк тесіктердің тік рифтердің дамуы сияқты басқа процестердің нәтижесі болуы мүмкін екенін көрсетеді. Кейбір көк тесіктердің қалыптасу кезінде карст немесе долина процестеріне ұшырамауы да мүмкін. Олар негізгі тау жыныстарының ерігенінен және құлауынан пайда болады, көбінесе үдеудің, карбонаттардың ерігенінің, теңіз деңгейінің өзгеруінің немесе эогенетикалық карбонаттардың болуының әсерінен. Мысалы, көк тесіктерде осылар табылған. Көк тесіктерде бактериялардың маңызды түрлері де кездеседі. Көк тесіктердің жағдайларына байланысты олар күкірт қосылыстарымен, мысалы, сутегі сульфидімен тіршілік етуге мәжбүр, ал ол көптеген организмдер үшін улы. Темеңдеген сайын микроорганизмдердің көптеген тармақтары мен қосалқы тармақтары осы тереңдіктің химиялық және қоректік заттарға байланысты ерекше ортасын құрайды. Көптеген түрлі шөгінділер қазбаларды және климаттық жазбаларды сақтауға көмектеседі. Көк тесіктердегі қабаттарды құрайтын негізгі шөгінділер – сапропель, детриттік торф және көлдік мәрмәр. Осы қабаттардың ішінде микроқалдықтар табылады. Багам аралдарындағы үш көк тесіктен алынған шөгінді өзегінде тереңдеген сайын көбірек сапропель, детриттік және тұщы су торфы, сондай-ақ көлдік мәрмәр табылды. 150 см-дей шөгінді өзегінде ағаш, харофиттер және гидробидтердің микроқалдықтары анықталды.
Blue holes formed during past ice ages, when the sea level was lower than at present. During these times, the formations were exposed to the same erosion from rain and chemical weathering that is common to all limestone rich terrains. The process ended once the sea level rose at the end of the ice age. Most blue holes contain both freshwater and saltwater. The halocline is the boundary surface between the freshwater and the saltwater in these blue holes where a corrosive reaction takes place that eats away at the rock. Over time this can create side passages, or horizontal "arms", that extend from the vertical cave. These side passages can be quite long; e. g., over in the case of the Sawmill Sink in the Bahamas. Blue holes are formed through Karst processes and require a specific type of topography. Rocks such as limestone, gypsum and marble are soluble and dissolution creates passages and cave systems underground. This process in combination with doline formation permits blue holes to be formed. Doline formations were once closed depressions formed by solution of superficial rock or subsidence collapse into an underground void. Most blue holes are formed through these processes although some do not show any sign of passages or cave systems as would be normally expected from karst and doline processes. This suggests that some blue holes may be caused by other processes such as vertical reef development. Some blue holes do not experience karst or doline processes during their formation. They form through bedrock dissolution and collapse, usually influenced by tidal forcing, carbonate dissolution, sea level fluctuations, or the presence of eogenetic carbonates. for instance, have been found in blue holes. Important types of bacterial colonies have also been found in blue holes. Due to the conditions of a blue hole, they are forced to live off sulfur compounds like hydrogen sulfide, which are toxic to most organisms. As depth increases, many branches and sub branches of microbes create specific niches based on the chemistry and nutrient availability of that depth. Many different kinds of sediment help preserve fossils and climate records. The main sediments that build up and create layers in blue holes are sapropel, detrital peat, and lacustrine marls. Within these layers, microfossils can be found. Sediment cores taken from three blue holes in the Bahamas showed that with depth, more sapropel, detrital and freshwater peat, and lacustrine marls were found. At about 150 cm of sediment core, microfossils of wood, Charophytes and Hydrobiidae were found.
Химия
Көк тесіктердің химиясы олардың қалай пайда болғанына байланысты күрт өзгереді. Барлық көк тесіктердің бетінде тұщы судың қабаты болады, ал тереңдеген сайын сутыңдығы артады. Көптеген көк тесіктерде пикноклиндер мен галоклиндер кездеседі, олар айналасындағы мұхит сияқты осы аймақтарды көрсетеді. Көптеген көк тесіктер шөгінділердің ірі жинағыштары болып табылады және соңғы мұз дәуірінің ең жоғарғы шегінен басталатын климаттық және қазбалық жазбаларды сақтай алады. Кит Тинкер басқаратын ғалымдар 150-ден астам суға батыру кезінде оттегізсіз ортада тіршілік ете алатын бактерияларды зерттеді. Сәтті аяқталған экспедицияларға қарағанда, көптеген саяхатшылар көк тесіктің түбіне жету әрекеттерінде қаза тапты. Египеттегі Қызыл теңіздегі көк тесік "Суға түсушілер зираты" деп аталды, себебі онда кем дегенде 40 суға түсуші көз жұмды.
The chemistry of blue holes vary greatly depending on how they were formed. All blue holes have a layer of freshwater at the surface and more saline water as the depth increases. Many have pycnoclines and haloclines that show these zones, similar to the ocean around it. Many blue holes are great sediment traps and can preserve climate and fossil records dating back to the last glacial maximum. Through over 150 dives, the scientists, led by Keith Tinker, investigated bacteria able to live in anoxic environments. In contrast to the various successful expeditions completed, many explorers have perished in their attempts to reach the bottom of a blue hole. The Red Sea Blue Hole located in Egypt is nicknamed the "Divers' Cemetery" because at least 40 divers have died there.
Суға түсу қаупі
Көк тесіктердің әсемдігі мен тартымдылығына қарамастан, олар суға батыру үшін ең қауіпті сулардың бірі болып табылады. 21,34 метрден төмен тереңдікте азоттық наркоз басталып, бағдарсыздық пен сананың өзгеруіне алып келеді. Азоттық наркозға ұшыраған суға батырушылар тым алаңдап, қайтадан бетке шығуға шамасы келмей қалуы мүмкін, ал кейбіреулері ешқашан су бетіне көтеріле алмайды. Тереңдік артқан сайын судың тазалығы мен жарық мөлшері күрт төмендейді, бұл суға батырушылардың бағдарсыздығын күшейтеді. Сонымен қатар, суға батырушылар осы тесіктерде кездесетін жануарларға да назар аударуы керек. Көк тесіктерде бұқа акулалары, риф акулалары және соққылы акулалар сияқты акула түрлері кездесіп, кейде адамдарға шабуылдайды.
Despite the beauty and allure of blue holes, they are some of the most dangerous waters to dive. Nitrogen narcosis begins to set in at depths below 21.34 m and causes disorientation and changes in consciousness. Divers experiencing nitrogen narcosis may become too confused to swim back into shallower waters, and some never make it back to the surface. Water clarity and light both decrease significantly with depth, adding to the disorientation divers experience. Divers must also remain aware of the animals they may encounter in these holes. Shark species including Bull sharks, reef sharks, and Hammerhead sharks have been seen making use of Blue holes, and occasionally attack humans.