Кіріспе

Карбонатты тау жынысынан (әктас немесе коралды рифтен) тұратын жағалауда немесе аралда ашық беткейге қарай ашылатын теңіз үңгірі немесе шұңқыр. Көк тесік – бұл үлкен теңіз үңгірі немесе шұңқыр, ол беткейге ашық және карбонатты тау жынысынан (әктас немесе коралды рифтен) тұратын жағалауда немесе аралда пайда болған. Көк тесіктерде әдетте толқындардың әсерінен пайда болған тұзды, теңізді немесе аралас су болады. Олар тереңдігінің көп бөлігін теңіз деңгейінен төмен созылып, су астындағы үңгірлерге жол аша алады. Белгілі мысалдар – Аждаһаның тесігі (Оңтүстік Қытай теңізінде), Кариб теңізіндегі Ұлы көк тесік және Диннің көк тесігі. Көк тесіктер ценоттардан (тесіктерден) өзгеше, өйткені ценоттар әдетте жер асты суын қамтитын құрлықтағы бос кеңістіктер, теңіз суын емес.

Сипаттама

Көк тесіктер – көлденеңге жуық дөңгелек пішінді, тік беткейлі ойыстар. Олардың аты тереңдіктегі қара көк, терең су мен айналасындағы ақшыл көк судың арасындағы күрт контрастқа байланысты қойылған. Оларда су айналымы нашар, және белгілі бір тереңдіктен төменде көбінесе оттегізсіз жағдай болады; мұндай орта көптеген теңіз жануарларына қолайсыз, бірақ оған қарамастан көптеген бактерияларға жаратылысқан орта. Терең көк түс судың жоғары мөлдірлігі мен жарқыраған ақ карбонат құмынан туындайды. Көк сәуле – спектрдің ең тұрақты бөлігі; спектрдің қызыл, сары және соңында жасыл түстері су арқылы өтетін кезінде сіңіріледі, бірақ көк сәуле ақ құмға жетіп, содан кері шағылысады. Әлемдегі ең терең көк тесік – Четмул шығанағындағы Таам Жа' көк тесігі, оның тереңдігі 2024 жылы анықталған. Екінші тереңдігі – Оңтүстік Қытай теңізіндегі Аждаһа ойығы (Лонгдонг), ал әлемдегі үшінші терең көк тесік – Диннің көк тесігі, Багам аралдарындағы Лонг-Айлендтегі Кларенс-Тауннан батысқа қарай орналасқан. Басқа көк тесіктердің тереңдігі осы тереңдіктің шамамен жартысы. Жоғарғы кіреберіс диаметрі әдетте (Диннің көк тесігі) мен (Белиздегі Ұлы көк тесік) аралығында. Жалпы ең үлкен көк тесік (тереңдігі мен ені ескеріле отырып) Белиз жағалауынан 100 шақырым қашықтықта орналасқан. Ұлы көк тесіктің ені 300 метр, ал тереңдігі 125 метр.

Құрылу

Көк тесіктер өткен мұз дәуірлерінде пайда болған, сол кезде теңіз деңгейі қазіргіден төмен болған. Осы кезеңде олардың қалыптасуына жаңбыр және химиялық әсерлерден әк тасына бай жерлерге тән эрозия тиді. Мұз дәуірі аяқталғаннан кейін теңіз деңгейі көтерілгенде бұл процеске нүкте қойылды. Көбінесе көк тесіктерде тұщы және тұзды су болады. Галоклин – бұл көк тесіктердегі тұщы және тұзды судың арасындағы шекаралық қабат, онда тау жыныстарын бұзатын коррозиялық реакция жүреді. Уақыт өте келе, бұл тік үңгірден басталатын қосымша өткелдер немесе көлденең "бұтақтар" құруы мүмкін. Мұндай қосымша өткелдер өте ұзын болуы мүмкін, мысалы, Багам аралдарындағы Сауылдық шұңқырындағыдай. Көк тесіктер карст процестері арқылы қалыптасады және ерекше топография талап етеді. Әк тас, гипс және мәрмәр сияқты тау жыныстары ерігіш, олардың ерігенінен жер астында өткелдер мен үңгірлер жүйесі пайда болады. Бұл процеске долиналардың қалыптасуы қосылғанда көк тесіктердің пайда болуына жағдай жасалады. Долиналар – бұл бір кезде жер астындағы қуысқа құлау немесе беткі тау жыныстарындағы ерітіну нәтижесінде пайда болған жабық ойыстар. Көбінесе көк тесіктер осы процестер арқылы қалыптасады, бірақ кейбіреулерінде карст және долина процестерінен күтілетіндей өткелдер немесе үңгірлер жүйесінің белгілері байқалмайды. Бұл кейбір көк тесіктердің тік рифтердің дамуы сияқты басқа процестердің нәтижесі болуы мүмкін екенін көрсетеді. Кейбір көк тесіктердің қалыптасу кезінде карст немесе долина процестеріне ұшырамауы да мүмкін. Олар негізгі тау жыныстарының ерігенінен және құлауынан пайда болады, көбінесе үдеудің, карбонаттардың ерігенінің, теңіз деңгейінің өзгеруінің немесе эогенетикалық карбонаттардың болуының әсерінен. Мысалы, көк тесіктерде осылар табылған. Көк тесіктерде бактериялардың маңызды түрлері де кездеседі. Көк тесіктердің жағдайларына байланысты олар күкірт қосылыстарымен, мысалы, сутегі сульфидімен тіршілік етуге мәжбүр, ал ол көптеген организмдер үшін улы. Темеңдеген сайын микроорганизмдердің көптеген тармақтары мен қосалқы тармақтары осы тереңдіктің химиялық және қоректік заттарға байланысты ерекше ортасын құрайды. Көптеген түрлі шөгінділер қазбаларды және климаттық жазбаларды сақтауға көмектеседі. Көк тесіктердегі қабаттарды құрайтын негізгі шөгінділер – сапропель, детриттік торф және көлдік мәрмәр. Осы қабаттардың ішінде микроқалдықтар табылады. Багам аралдарындағы үш көк тесіктен алынған шөгінді өзегінде тереңдеген сайын көбірек сапропель, детриттік және тұщы су торфы, сондай-ақ көлдік мәрмәр табылды. 150 см-дей шөгінді өзегінде ағаш, харофиттер және гидробидтердің микроқалдықтары анықталды.

Химия

Көк тесіктердің химиясы олардың қалай пайда болғанына байланысты күрт өзгереді. Барлық көк тесіктердің бетінде тұщы судың қабаты болады, ал тереңдеген сайын сутыңдығы артады. Көптеген көк тесіктерде пикноклиндер мен галоклиндер кездеседі, олар айналасындағы мұхит сияқты осы аймақтарды көрсетеді. Көптеген көк тесіктер шөгінділердің ірі жинағыштары болып табылады және соңғы мұз дәуірінің ең жоғарғы шегінен басталатын климаттық және қазбалық жазбаларды сақтай алады. Кит Тинкер басқаратын ғалымдар 150-ден астам суға батыру кезінде оттегізсіз ортада тіршілік ете алатын бактерияларды зерттеді. Сәтті аяқталған экспедицияларға қарағанда, көптеген саяхатшылар көк тесіктің түбіне жету әрекеттерінде қаза тапты. Египеттегі Қызыл теңіздегі көк тесік "Суға түсушілер зираты" деп аталды, себебі онда кем дегенде 40 суға түсуші көз жұмды.

Суға түсу қаупі

Көк тесіктердің әсемдігі мен тартымдылығына қарамастан, олар суға батыру үшін ең қауіпті сулардың бірі болып табылады. 21,34 метрден төмен тереңдікте азоттық наркоз басталып, бағдарсыздық пен сананың өзгеруіне алып келеді. Азоттық наркозға ұшыраған суға батырушылар тым алаңдап, қайтадан бетке шығуға шамасы келмей қалуы мүмкін, ал кейбіреулері ешқашан су бетіне көтеріле алмайды. Тереңдік артқан сайын судың тазалығы мен жарық мөлшері күрт төмендейді, бұл суға батырушылардың бағдарсыздығын күшейтеді. Сонымен қатар, суға батырушылар осы тесіктерде кездесетін жануарларға да назар аударуы керек. Көк тесіктерде бұқа акулалары, риф акулалары және соққылы акулалар сияқты акула түрлері кездесіп, кейде адамдарға шабуылдайды.