Кіріспе

Сомерсет графтығындағы әктасты үңгірлер сериясы, Англия. Уоки Хоул үңгірлері (/wʊki/) – Англияның Сомерсет аймағындағы Уэллс қаласының жанындағы Мендип тауларының оңтүстік жиегінде орналасқан Уоки Хоул ауылындағы әктасты үңгірлер сериясы, көрме үңгірі және туристік орын. Үңгір арқылы Акс өзені ағып өтеді. Үңгірлердің төмен және тұрақты температурасы Чеддер сырын пісіруге мүмкіндік береді. Бұл үңгірлер 1930 жылдары Джек Шепард, Грэм Балкомб және Пенелопа Пауэлл жасаған Ұлыбританиядағы алғашқы үңгірлік суға шомылу орыны болды. Одан бері су астында жүзушілер кең камералар желісін зерттеді, осы процесте тыныс алу аппаратын және жаңа техникаларды жасады. Үңгір жүйесінің толық көлемі әлі белгісіз, шамамен 25 камерасы бар. Герберт Э. Балхтың зерттеу жұмыстарынан кейін үңгір жүйесінің бір бөлігі 1927 жылы көрме үңгірі ретінде ашылды. Туристік орын ретінде ол Мадам Тюссоға және соңғы кезде цирк иесі Джерри Коттлге тиесілі болды. Үңгір Вуки Хоул сиқыршысымен әйгілі, ол шамамен адам пішіндес сталагмит. Аңыз бойынша, Гластонбери монахы оны тасқа айналдырған. Сондай-ақ, ол фильмдер мен телешоулар түсіріліп, оның ішінде «Доктор Кто» сериалының «Киберкештің кек алуы» эпизоды үшін де пайдаланылды.

Сипаттама

Көрме үңгірі үш үлкен бөлмені байланыстыратын құрғақ галереядан тұрады, оның біріншісінде Вукидің сиқыршысы орналасқан. Бұл бөлмелерден жоғары деңгейлі бірнеше өткелдер кетеді, туристік кіреберіс үстінде екі кішкентай шығу тесігі бар. Акс өзені үңгір жүйесіне кіретін судан пайда болады және үшінші және бірінші бөлмелер арқылы ағып, одан екі ұзын су қоймасы арқылы қайта өрлеуге ағады, онда ол үңгірден шығып, ашық ауаға өтеді. Өзен жасанды түрде жоғары деңгейде ұсталады және төртінші және бесінші бөлмелерге, екі кішкентай ауа кеңістігіне кіру үшін шлюз түсіріліп, бірнеше метрге төмендейді. Бірақ, әдетте, оларға тек үңгір арқылы ғана жетуге болады. Бесінші бөлмеден кейін кең су астындағы жолды жалғастыруға болады, ол үш үлкен жарықтан және ауа кеңістіктерінен өтіп, тоғызыншы бөлмеде – ұзындығы мен биіктігі бірдей кең бөлмеде пайда болады. Жоғары деңгейлі өткелдер бұрынғы қайта өрлеуге алып келеді, қазір бұғатталған, кейбіреулері қазіргі қайта өрлеуден жоғары орналасқан. Үшінші бөлмеден шығатын жасанды туннель көпірлер арқылы жетінші және сегізінші бөлмелерден өтіп, тоғызыншы бөлмеден шығып, қайта өрлеуге жақын жерде шығуға мүмкіндік береді. Тоғызыншы бөлмеден қазылған екінші туннель 20-шы бөлмеге келушілерге жол ашады. Тоғызыншы бөлмеден шамамен бірден Доломит конгломератынан әктасқа түсіп, ауа қоңыраулары бар бірнеше биік жарықтар арқылы 19-шы бөлмедегі ауа кеңістігіне дейін төмендейді. 20-шы бөлме ұзын, ені және биіктігі үлкен тас беткейінің жоғарғы жағында орналасқан. Осы жерден кең өткел Еббор шатқалындағы бұрынғы қайта өрлеуге қарай көтеріледі. Бұл аймақтағы өткелдердің жалпы ұзындығы шамамен А құрайды. Соңындағы өткел Стинг-Корнер маңындағы 24-ші бөлмемен жалғасады. 19-шы бөлмеде жалғасы бар, онда 22-ші бөлмеге дейін тереңдікке түсетін өткелдер орналасқан. Жол осы бассейннің ішінде, тереңдігі 23-ші бөлмедегі үлкен өткелге дейін көтеріледі, одан кейін 24-ші бөлмеге жететін төрт қысқа су қоймасы бар. Бұл – нұсқауда «ұлы және сұлу» деп сипатталған өзен өткелі, биік, ені және ұзын көлден құлап түсетін сарқырамамен аяқталады. Өзеннің үстінде де жоғары деңгейлі өткелдер бар. Кейбір жерлерде су астында жалғасады, олар 25-ші бөлмеде су бетіне шығады. Бұл бөлме қалың балшық шөгінділері болғандықтан «Қараңғылық көлі» деп аталады. Бұның соңындағы су қоймасы шағылдың тозуынан кейін одан әрі алға жылжуға кедергі келтіргенше, ең терең жерге дейін қазылған. Аяғы кіреберістің солтүстік-шығысында орналасқан. Содан кейін ол Придди маңындағы Суилдон ойығы, Иствотер үңгірі және Сент-Кутберт шұңқыры сияқты ірі үңгір жүйелерінен өтеді, бірақ 95% -ы тікелей әктасқа сіңген автогендік су. Мендип тауларының оңтүстік беткейлері негізінен антиклиннің қабырғаларын ұстанады, яғни жоғары қарай бүгілген және ең көне қабаттары өзегінде орналасқан жартастың бүгілген бөлігі. Мендиптерде антиклиннің жотасы эрозиядан кесіліп, плато қалыптасады. Мұндағы тау жыныстары оңтүстік-батысқа қарай 10–15 градусқа төмендейді. Сыртқы беткейлері негізінен карбонатты әктастан тұрады, ал орталық бөлігінде девон дәуіріне жататын ескі қызыл құмтас жатыр. Вуки ойығы – негізінен химиялық ауа райының әсерінен әктас таста пайда болған ерітінді үңгірі. Табиғи қышқыл жер асты сулары карбонатты жыныстарды ерітеді, бірақ үңгірдің бірінші бөлігі Триас доломиттік конгломератында қалыптасқандықтан ерекшеленеді. Үңгір фреатикалық жағдайда, яғни жергілікті су деңгейінен төмен қалыптасқан, бірақ жер асты дренажы ағып жатқан жер асты деңгейін төмендету кейбір өткелдердің өзенмен тасталуына әкелді, және бірнеше тасталған қайта өрлеудің дәлелі бар. Әсіресе, 20-шы бөлмедегі өткелдер бұрынғы Воклюс бұлағы ретінде түсіндіріледі, оның суы бір кезде Эббор шатқалында пайда болған. Бұл түпнұсқа көтеріліс пе, әлде Уокидегі негізгі көтеріліс бұғатталған кезде пайда болды ма, белгісіз. Қазіргі қайта өрлеу Доломит конгломератының түбінде, үңгірдің құлдырауымен соңынан пайда болған эрозиядан пайда болған қысқа шатқалдың басында орналасқан. Өткелдердің морфологиясы олардың қалыптасқан тау жыныстарымен анықталады. Үңгір жүйесінің сыртқы бөлігіндегі ағын Dolomitic Conglomerate құрамында құрылған, төменгі төсек камераларын немесе «сынықтар» деп аталатын биік тар жолдарды байланыстыратын, сынық сынықтардың фреатикалық ерітінділік ұлғаюымен дамыған. Тас жыныстарда қалыптасқан жүйенің ішкі бөлігіндегі ағын жолы терең фреатикалық циклдермен сипатталады, тереңдігі дейін жетеді, су төсек жазықтықтарымен төмен ағып, кеңейтілген жарықтармен көтеріледі. Үңгірдің ең шеткі бөліктерінде өткелдер теңіз деңгейінен төменге дейін төмендейді.

Тарих

Уиткомбтың пікірінше, Вуки атауы кельт тілінен (Уэльс) "үңгір" деген мағына беретін "ого" немесе "огоф" сөзінен шыққан, осы үңгірге алғашқыда "Очи" немесе "Охи" деген аттар берілген. "Hole" сөзі англосаксон тілінде "үңгір" мағынасын білдіреді және латын/норманд тілінен тараған. Сондықтан, Вуки Хоул үңгірі атауының мағынасы – "үңгір, үңгір, үңгір". Эйлерт Экуолл Вуки атауының көне ағылшын тіліндегі "wocig" сөзінен шыққандығын айтады, бұл сөз жануарларға арналған тұзақ немесе баулы деген мағынаны білдіреді. 18 ғасырда бұл үңгірлер "Окей-хоул" деп белгілі болған. Оны алғаш рет 1681 жылы геолог Джон Бомонт баспаға шығарған кезде осылай атаған. Үңгірде әртүрлі жануарлардың қазба қалдықтары табылды, оның ішінде плейстоцен арыстаны (Felis leo spelæ), үңгір гиенасы (Crocuta crocuta spelaea) және бадджер (Meles meles) бар. Вуки-холды темір дәуірінде, шамамен б.з.д. 250-300 жылдары адамдар мекендеген, ал жақын жердегі Гиена үңгірін тас дәуіріндегі аңшылар пайдаланған. Badger Hole және Rhinoceros Hole – Wookey Hole-дан су ағып шығатын жерге жақын, Wookey шатқалының беткейлеріндегі екі құрғақ үңгір. Олар мұз дәуірінде қалыптасқан үңгір шөгінділерін сақтайды. Үңгірдің сыртында 1 ғасырға жататын қораның іргетасы табылды. Бұл ғимараттар Рим дәуірінде, 4 ғасырдың соңына дейін салынған. 1544 жылы аймақта римдіктердің қорғасын өндірісіне қатысты өнімдер табылған. Мендиптегі қорғасын кен орындарынан шыққан ластану Вуки-Холл үңгірлерінен шығатын судың сапасына әсер еткен. Судағы қорғасын қағаз өндірісінің сапасын нашарлатқан деп есептеледі. 1970 және 1980 жылдары Wookey Hole су жиналатын аймағын, Мендип тауларының үлкен бөлігін, тіпті Priddy Pools-қа дейін ерекше ғылыми маңызы бар жер ретінде белгілеу, жер иелері, үңгірлер мен үңгір ғалымдары арасындағы мүдделер қақтығысынан туындаған дауға себеп болды. Оңтүстік үңгір клубтары кеңесінің (Британдық үңгір қауымдастығының бөлігі) алғашқы ұсынысы SSSI статусының, фермерлер мен жер иелерінің қызметін шектеуі, су жиналатын бүкіл аймақты қамтуы керек еді. Бұл тым шектеуші және оны жүзеге асыру қиын деп қарсылық білдірілді. Үңгір кіреберісіне тікелей байланысы жоқ егістік жерлердің ауыл шаруашылығында пайдаланылуы үңгірге көп зиян тигізбейді деп саналды. Сондай-ақ, қай үңгірлер мен үңгір ерекшеліктері "маңызды" деп есептелуі керек екені туралы пікірталас болды. Соңғы келісімге сәйкес, кішігірім аумақ белгіленді және көптеген ауыл шаруашылығы тәжірибелері "Потенциалды зиянды операциялар" тізімінен алынып тасталды. Қағаз фабрикасына су жеткізетін кіреберіс бөгеті мен шлюз қақпасы шамамен 1852 жылы салынған. Үшінші камерадан тоғызыншы камераға, содан кейін күнге қарай қазылған туннель 1974-1975 жылдары Радсток ауданынан келген бұрынғы көміршілермен қазылды.

Үңгір археологиясы

Археологиялық зерттеулерді 1859 жылдан 1874 жылға дейін Уильям Бойд Докинс жүргізді, ол Сомерсетке көшіп, Вукидің пасторымен классикалық әдебиеттерді зерттеді. Жергілікті жұмысшылар сүйектерді тапқанын естіген соң, ол гиеналар қоныстанған жердің маңында қазба жұмыстарын бастады. Оның еңбегі Мендип тауларының үңгірлерінде палеолит дәуіріндегі адамдардың болғанына алғашқы дәлелдерді табуға әкелді. Орта палеолиттік құралдар, шамамен 41 000 жылдық радиокөміртектік жасқа ие, сойылған сүйектермен бірге табылған. Герберт Балх 1904 жылдан 1914 жылға дейін жұмысты жалғастырды, ол кіреберіс жолының (1904–1915), «Witch's Kitchen» (бірінші камера) және «Hell's Ladder» (1926–1927) және «Badger Hole» (1938–1954) қазбаларын жүргізді, онда 3 ғасырға жататын римдік монеталар мен Ауриньяк дәуірінің кремний құралдары табылды. «Rhinoceros Hole» 1992 жылы ескерткіш ретінде тіркелді. 1911 жылғы жұмыстарда қабаттасқан құрылымдар табылды, олардың көп бөлігі Темір дәуіріне жатады және римдік-британдық артефакттармен жабылды. Табылған заттардың ішінде Марцияның күміс монетасы (б.з.д. 124), керамика, қару-жарақ, құралдар, қола әшекейлер және Веспасианнан Валентиан II-ге дейінгі римдік монеталар (1-ден 4-ға дейінгі ғасырлар) болды. Жұмысты алдымен 1946 жылдан 1949 жылға дейін Е. Дж. Мейсон, содан кейін 1972 жылы Г. Р. Морган жалғастырды. Кейінірек Эдгар Кингсли Трайтман басқарған жұмыстар «Rhinoceros Hole» жеріндегі адамдардың қоныстануын зерттеді және үлкен үңгірдің төртінші камерасы римдік-британдық зират екенін көрсетті. 1954–1957 жылдары үңгірдің кіреберісінің сыртындағы «Hole Ground» жеріндегі қазба жұмыстары кезінде 1 ғасырға жататын шатырдың негізі мен Темір дәуірінің керамикалық бұйымдары табылды. Бұл жерлерді 1-ден 4 ғасырдың соңына дейінгі римдік ғимараттардың негізі жапқан.

Барлау

Үңгір үшінші камераға және бүйір галереяларына дейін кем дегенде темір дәуірінен бері белгілі. Қайта өркендеудегі қағаз фабрикасына су жеткізу үшін бөгет салынғанға дейін, төртінші және бесінші камераларға да қол жеткізуге болыпты. Одан әрі ағысқа қарай су астында жатыр. Суға түсуді алғаш 1935 жылы Грэм Балкомб басқаратын үңгір суға түсу тобы сынап көрген. Сиби Горманнан алынған жабдықтармен ол және Пенелопа ("Мосси") Пауэлл стандартты суға түсу киімімен үңгірге 170 фут (52 м) тереңірек еніп, жетінші камераға жеткен. Бұл оқиға Ұлыбританиядағы алғашқы сәтті үңгір суға түсуі болды. 1946 жылдың маусым айының басында Вукиде суға түсу қайта жанданды, Балкомб өз жасаған респираторы мен су өткізбейтін костюмін пайдаланып, қайта өркендеу мен бірінші камера арасындағы аймақты, сондай-ақ үшінші және бірінші камералар арасындағы өзеннің жер асты ағысын зерттеді. Осы суға түсулер кезінде римдік-британдық қалдықтары табылды және үңгірдегі алғашқы суға түсулерде археологиялық жұмыстар басым болды. Үлкен тоғызыншы камераға алғаш 1948 жылдың 24 сәуірінде Балкомб пен Дон Коуз кірді. Бұл жерді алдын ала суға түсу базасы ретінде пайдаланып, 10-шы, содан кейін 11-ші камералар ашылды. Дегенмен, таза оттегімен жабық циклды респиратордан дем алу, суға түсушілер үшін тым терең болды. Үңгірдегі алғашқы өлім 1949 жылдың 9 сәуірінде болды, Гордон Мариотт тоғызыншы камерадан қайтып келе жатқанда қаза тапты. 1981 жылы Кит Поттер өзеннен жоғары қарай суға түсу кезінде суға батып қайтыс болды. Алдағы табыстарға жету үшін таза оттегімен дем алудың тереңдік шегін жеңе алатын құралдар қажет болды. 1955 жылы акваланг пен қанаттармен жүзіп, Боб Дэвис 11-ші камераның түбіне таза суда жетіп, 12-ші және 13-ші камераларды тапты. Ол 11-ші камерадағы басқа екі суға түсушіден бөлініп, 13-ші камерада үш сағат тұтқын болды және қауіпсіз жерге оралу қиынға соқты. Аквалунгтің қысқа мерзімділігін ұзақ мерзімді жабық циклды жабдықтар пайдасына қолдану туралы пікір қалыптасты. Сондай-ақ, суға жүзудің орнына су түбімен жүру дәстүрлі тәсілі басымдық алды. Жартылай жабық циклды азот-оттегі респираторларын қолдана отырып, 1957 және 1960 жылдар аралығында Джон Бакстон мен Оливер Уэллс тоғызыншы камерадан жоғары қарайғы салдақтың шынтағына жетті. Бұл "Слот" деп аталатын нүктеде болды, олар дем алған газ қоспасы үшін жол тым терең болды. Ашық циклды ауамен суға түсу, еркін жүзу және неопреннен жасалған суға түсу костюмдерін пайдалану қалыптасқаннан кейін алты жылдық үзіліс болды. Жаңа буын үңгір суға түсушілер су үстінде де, су астында да жылдамдықтарын арттырып, терең суға түсуге қабілетті болды. Осы тәсілді қолдана отырып, Дэйв Савидж 1966 жылдың мамыр айында 18-ші камерадағы ауа бетіне жетті (камералар әуе кеңістіктеріне ие болуы міндетті емес еді; олар әр зерттеудің шегі болды). Тоғызыншы камерадан қойылған бағдарламалардың бұрылысын реттегеннен кейін зерттеуде қысқа үзіліс болды, содан кейін Джон Паркер 20-шы камераның үлкен, құрғақ кіреберіс жолына, содан кейін Акс өзенін 22-ші камераға дейін максималды тереңдікте жауып өтті, онда жол жоғалған сияқты болды. Осы арада тоғызыншы камерадағы альпинистік операциялар жер бетіне өте жақын аяқталатын тасталған шығыс жолын, сондай-ақ сегізінші, жетінші және алтыншы камералардың жоғары деңгейлері арқылы бесінші камераға дейін төменгі ағыстағы құрғақ жер арқылы жолды тапты. Бұл жаңалықтар шоу үңгірінің тоғызыншы камераға дейін кеңейтілуіне және үңгір суға түсушілердің үшінші камерадан бастап суға түсуді айналып өтіп, тікелей осы жерден бастауына мүмкіндік берді. 22-ші камерадан жолды Колин Эдмонд пен Мартин Фарр 1976 жылдың ақпан айында тапты және бағдарлама біткенше барланды. Бірнеше күннен кейін Джефф Йедон мен Оливер Стэтам 23-ші камераға біршама даулы түрде жетті. Тағы үш қысқа суға түсуден кейін олар 24-ші камерада пайда болды, оны Стэтам "Аксе өзенінің барлығы биіктігі 40 фут (12 м) және ені 5 фут (2 м) болатын көпірден ағып түсетін керемет көрініс" деп сипаттады. Бұл көлді Фарр бірнеше күннен кейін суға секірді, ал 25-ші камерада "Қараңғы көлі" деп аталатын бос, сазды жер пайда болды. 25-ші камера - Вуки-холь үңгіріндегі ең алыс ауа бетін білдіреді. Мұнда Акс өзені терең саздан көтеріледі, онда Британ аралдарындағы үңгірдегі суға түсу үшін тереңдік рекордтары орнатылды: алдымен 1977 жылы Фарр, содан кейін 1985 жылы Роб Паркер және ақырында 2004 жылы Джон Волантен мен Рик Стэнтон. 2005 жылы олар қайтадан мұхитқа...