Үңгірлерді зерттеу хоббиі

Кіріспе

Үңгір жүйелерін зерттеу демалысы Үңгіршілік, сондай-ақ спеланкинг (АҚШ және Канада) және шұңқыр қазу (Ұлыбритания және Ирландия) деп аталады, бұл жабайы үңгір жүйелерін зерттеумен айналысудың бір түрі (көрмелік үңгірлерден өзгеше). Ал спелеология – үңгірлер мен үңгір ортасын ғылыми тұрғыдан зерттеу. Үңгірдегі қиындықтар баруға арналған үңгірге қарай өзгеріп отырады; кіреберістен тыс жерде мүлдем жарық болмауынан басқа, тік құламаларды (пичтерді) және тар жерлерді (сквиздерді) еңсеру қажет. Үңгірде суға түсу – бұл техникалық білімі жоғары үңгіршілердің шағын тобымен айналысатын ерекше және қауіпті мамандық. Демалыспен айналысу мен ғылыми зерттеудің арасындағы байланысты аймақтағы ең жауапкершілігі жоғары және зейін қоятын үңгіршілер үңгірлерді зерттеу және картаға түсіруде, сондай-ақ олардың еңбектерін ресми түрде жариялауда табысқа жетеді. Бұл жарияланымдар көбінесе тегін және ашық қолжетімді, әсіресе Ұлыбританияда және басқа да Еуропа елдерінде, бірақ АҚШ-та көбінесе жеке болып табылады. Кейде "экстремалды спорт" деп жіктелетін бұл терминге ұзақ жылдан бері үңгіршілікпен айналысып келе жатқандар наразылық білдіреді, себебі ол қауіпсіздікке немқұрайлы қарауды білдіреді. Көптеген үңгіршілдік дағдылары каньонмен жүру, шахталарды және қалаларды зерттеу сияқты басқа да іс-әрекеттермен байланысты.

Этимология

"Потхолинг" термині – Англияның солтүстігінде пайда болған, көбінесе тік үңгірлерді білдіретін, шұңқырларды зерттеу іс-әрекетіне қатысты. Клэй Перри, 1940 жылдардағы американдық үңгірші, Жаңа Англиядағы үңгірлерді зерттеген ерлер мен ұлдар тобы туралы жазды. Бұл топ өздерін "spelunkers" деп атады, бұл термин латын тіліндегі *spēlunca* ("үңгір, қуыс, жартас"), грек тіліндегі *σπῆλυγξ* (spēlynks – "үңгір") сөздерінен шыққан. Бұл сөзді Америкада алғаш рет қолдану деп саналады. 1950 жылдары "spelunking" – АҚШ ағылшын тілінде үңгірлерді зерттеу үшін қолданылатын жалпы термин болды. Ол АҚШ-тан тыс жерлерде сирек кездесетін болса да, ешқандай оң немесе теріс мағынасыз еркін қолданылды. 1960 жылдары тәжірибелі энтузиасттар арасында "spelunking" және "spelunker" терминдері көнесіп қалды. 1985 жылы Стив Кнутсон – Ұлттық спелеологиялық қоғамның (NSS) "American Caving Accidents" басылымының редакторы, мынадай айырмашылықты жасады:

(Осы жағдайда) "spelunker" термині – қазіргі зерттеу техникаларын білмейтін және оқымаған адамды, ал "caver" – осы саланың білушілерін білдіреді. Бұл пікірді кейбір үңгіршілердің көліктеріндегі және футболкаларындағы "Үңгіршілер spelunker-лерді құтқарады" деген жазулар көрсетеді. Дегенмен, үңгіршілер қауымдастығынан тыс жерлерде "spelunking" және "spelunkers" терминдері әдетте практикаға және оны жүзеге асырушыларға қатысты бейтарап терминдер болып қалады, біліктілік деңгейіне ешқандай мән берілмейді.

Тарих

XIX ғасырдың ортасында Джон Биркбек Англиядағы шұңқырларды зерттеді, әсіресе 1842 жылы Гапинг Гилл және 1847–48 жылдары Алум Пот, кейін 1870 жылдары қайта оралды. 1880-жылдардың ортасында Герберт Э. Балх Вуки-Хол үңгірлерін зерттеуді бастады, ал 1890 жылдары Балх Мендип тауларының үңгірлерімен танысты. Ең ерте құрылған үңгіршілік клубтардың бірі – Йоркширлік саяхатшылар клубы 1892 жылы құрылды. Үңгіршілікті арнайы сала ретінде Эдуард Альфред Мартель (1859–1938) дамытты, ол 1889 жылы Франциядағы Падирак шатқалына түсіп, оны зерттеді, ал 1895 жылы Гапинг Гиллдегі 110 метрлік сулы тік шахтаға толық түсіп зерттеді. Ол арқандар мен металл сатыларды қолдана отырып, өзінің әдістерін жасады. Мартель 1912 жылғы қазан айында Кентуккиге, әсіресе Мамонт үңгірі ұлттық паркіне сапар шекті. 1920 жылдары американдық танымал үңгірші Флойд Коллинз аймақта маңызды зерттеулер жүргізді, ал 1930 жылдары үңгіршілік кеңінен танымал бола бастағанда, Альпі тауларында және Францияның оңтүстік-батысындағы карстық жоталарда (Косс және Пиреней) шағын зерттеу топтары үңгірлерді зерттеуді ғылыми және демалысқа арналған іс-әрекетке айналдырды. Роберт де Жоли, Гай де Лавур және Норберт Кастерет сол кездегі көрнекті тұлғалар еді, олар Францияның оңтүстік-батысындағы үңгірлерді зерттеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Пьер Шевалие, Фернан Петцль, Шарль Пети-Дидье және басқалардан құралған альпинистер тобы Гренобль маңындағы Дент-де-Кроль үңгірлер жүйесін зерттеді, ол сол кезде әлемдегі ең терең зерттелген жүйе болды (658 м). Соғыс кезінде қолжетімді жабдықтардың жетіспеуі Пьер Шевалие мен команданың қалған бөлігін өз жабдықтарын жасауға мәжбүр етті, бұл техникалық жаңаруларға әкелді. Шашырату бағанасы (1940), нейлон арқандар (1942), үңгірлерде жарылғыш заттарды қолдану (1947) және механикалық арқанмен көтерілу құралдары (Генри Бреноттің «маймылдары», алғаш рет 1934 жылы Шевалие мен Бренот үңгірде қолданған) Дент-де-Кроль үңгірлер жүйесін зерттеумен тікелей байланысты. 1941 жылы американдық үңгіршілер АҚШ-тағы үңгірлерді зерттеу, сақтау, зерттеу және түсінуді дамыту үшін Ұлттық үңгіршілік қоғамын (NSS) құрды. «Тік Билл» деп аталған американдық үңгірші Билл Куддингтон 1950 жылдардың соңында бір арқанмен түсу (SRT) техникасын одан әрі дамытты. 1958 жылы екі швейцариялық альпинист, Юэси мен Марти бірігіп, алғашқы арқанмен көтерілу құралын, «Джумарды» жасады. 1968 жылы Бруно Дресслер металл өңдеуші ретінде жұмыс істейтін Фернан Петцльден арқанмен көтерілу құралын жасауды сұрады, ол бүгінде Петцль Кролл деп аталады, ол Джумарды тік үңгіршілікке бейімдеу арқылы жасалды. Осы жетістіктерін жалғастыра отырып, Петцль 1970 жылдары Петцль деп аталатын үңгіршілік жабдықтарын өндіретін компанияны құрды. Раппель тірегінің дамуы және механикалық көтерілу жүйелерінің эволюциясы тік зерттеудің практикасы мен қауіпсіздігін үңгіршілердің кең ауқымына кеңейтті.

In the mid nineteenth century, John Birkbeck explored potholes in England, notably Gaping Gill in 1842 and Alum Pot in 1847–8, returning there in the 1870s. In the mid 1880s, Herbert E. Balch began exploring Wookey Hole Caves and in the 1890s, Balch was introduced to the caves of the Mendip Hills. One of the oldest established caving clubs, Yorkshire Ramblers' Club, was founded in 1892. Caving as a specialized pursuit was pioneered by Édouard Alfred Martel (1859–1938), who first achieved the descent and exploration of the Gouffre de Padirac, in France, as early as 1889 and the first complete descent of a 110 metre wet vertical shaft at Gaping Gill in 1895. He developed his own techniques based on ropes and metallic ladders. Martel visited Kentucky and notably Mammoth Cave National Park in October 1912. In the 1920s famous US caver Floyd Collins made important explorations in the area and in the 1930s, as caving became increasingly popular, small exploration teams both in the Alps and in the karstic high plateaus of southwest France (Causses and Pyrenees) transformed cave exploration into both a scientific and recreational activity. Robert de Joly, Guy de Lavaur and Norbert Casteret were prominent figures of that time, surveying mostly caves in Southwest France. During World War II, an alpine team composed of Pierre Chevalier, Fernand Petzl, Charles Petit Didier and others explored the Dent de Crolles cave system near Grenoble, which became the deepest explored system in the world ( 658m) at that time. The lack of available equipment during the war forced Pierre Chevalier and the rest of the team to develop their own equipment, leading to technical innovation. The scaling pole (1940), nylon ropes (1942), use of explosives in caves (1947) and mechanical rope ascenders (Henri Brenot's "monkeys", first used by Chevalier and Brenot in a cave in 1934) can be directly associated to the exploration of the Dent de Crolles cave system. In 1941, American cavers organized themselves into the National Speleological Society (NSS) to advance the exploration, conservation, study and understanding of caves in the United States. American caver Bill Cuddington, known as "Vertical Bill", further developed the single rope technique (SRT) in the late 1950s. In 1958, two Swiss alpinists, Juesi and Marti teamed together, creating the first rope ascender known as the Jumar. In 1968 Bruno Dressler asked Fernand Petzl, who worked as a metals machinist, to build a rope ascending tool, today known as the Petzl Croll, that he had developed by adapting the Jumar to vertical caving. Pursuing these developments, Petzl started in the 1970s a caving equipment manufacturing company named Petzl. The development of the rappel rack and the evolution of mechanical ascension systems extended the practice and safety of vertical exploration to a wider range of cavers.

Тәжірибе және жабдық

Қатты бас киімдер басқа дөңгелектер мен құлайтын тастардан қорғау үшін тағылады. Үңгіршінің негізгі жарық көзі әдетте қолдарды бос ұстау үшін шлемге орнатылады. Электрлік LED шамдары ең көп таралған. Көптеген үңгіршілер екі немесе одан да көп жарық көзін алып жүреді – біреуі негізгі, ал қалғандары біріншісі істен шыққан жағдайда резервтік. Көбінесе, егер негізгі жарық бұзылса, жылдам ауысу үшін екінші жарық шлемге орнатылады. Карбидтік шам жүйелері – бұл ескі жарықтандыру түрі, олар шахтерлердің жабдықтарынан пайда болған және кейбір үңгіршілер әлі де қолданады, әсіресе электр қуатын толықтыру мүмкін болмайтын алыс экспедицияларда. Жер астындағы киімнің түрі зерттелген үңгірдің ортасына және жергілікті мәдениетке байланысты өзгереді. Суық үңгірлерде үңгірші ылғал болғанда да жылуды сақтайтын жылы негізгі қабат кие алады, мысалы, жүн ("жүнді") костюм немесе полипропилен іш киім, сондай-ақ берік (мысалы, кордура) немесе су өткізбейтін (мысалы, ПВХ) материалдан жасалған сыртқы костюм. Жылы үңгірлерде, әсіресе үңгір құрғақ болса, жеңіл киім киюге болады, ал тропикалық үңгірлерде денені қорғау үшін жұқа полипропилен киім қолданылады. Егер үңгірде су көп болса немесе ағын болса, ылғалды костюмдер киюге болады. Аяқ киім ретінде кепшік сияқты тау жүруге арналған буттар немесе резеңке буттар (мысалы, шұңқырлар) қолданылады, көбінесе ылғалды үңгірлерде неопрен шұлықтар ("тұмбашалар") бар. Жыртылу кезінде буындарды қорғау үшін тізеліктер (кейде шынтақтар) танымал. Үңгірдің сипатына байланысты қолды сығудан немесе суықтан қорғау үшін қолғаптар киіледі. Табиғи аймақтарда және қалпына келтіру жұмыстары үшін үңгірді ластанудан қорғау үшін таза сыртқы костюмдер мен ұнтақсыз, латекссіз хирургиялық қолғаптар қолданылады. Арқандар төмен түсуге немесе жоғары көтерілуге (бір арқанды техника немесе SRT) немесе қорғануға пайдаланылады. Үңгіршілікте жиі қолданылатын түйіндер: сегіз (немесе тоғыз) цикл, боулинг, альпілік көбелек және итальяндық түйін. Арқандар әдетте бұрандалар, ілмектер және карабинерлер арқылы орнатылады. Кейбір жағдайларда үңгіршілер икемді металл баспалдақ алып келіп қолдануы мүмкін. Жоғарыда аталған жабдықтардан басқа, үңгіршілер көбінесе алғашқы медициналық жәрдем, авариялық жабдықтар және тағамдар салынған қаптарды алып жүреді. Сондай-ақ, зәрді қауіпсіз тасымалдауға арналған контейнерлер де жиі қолданылады. Ұзақ сапарларда үңгірден нәжісті қауіпсіз шығаруға арналған контейнерлер тасымалданады. Өте ұзақ сапарлар кезінде үңгірде кемпінг жасау қажет болуы мүмкін – кейбір үңгіршілер жер астында бірнеше күн, ал кейбір жағдайларда бірнеше апта бойы болған. Бұл әсіресе кең үңгір жүйелерін зерттеу немесе картаға түсіру кезінде маңызды, онда үңгірдің бетіне үнемі қайта оралу ыңғайсыз болар еді. Мұндай ұзақ сапарлар үшін үңгіршілер азық-түлік, ұйықтау және тамақ пісіруге арналған жабдықтар алып жүреді.

Hard hats are worn to protect the head from bumps and falling rocks. The caver's primary light source is usually mounted on the helmet in order to keep the hands free. Electric LED lights are most common. Many cavers carry two or more sources of light – one as primary and the others as backup in case the first fails. More often than not, a second light will be mounted to the helmet for quick transition if the primary fails. Carbide lamp systems are an older form of illumination, inspired by miner's equipment, and are still used by some cavers, particularly on remote expeditions where electric charging facilities are not available. The type of clothes worn underground varies according to the environment of the cave being explored, and the local culture. In cold caves, the caver may wear a warm base layer that retains its insulating properties when wet, such as a fleece ("furry") suit or polypropylene underwear, and an oversuit of hard wearing (e. g., cordura) or waterproof (e. g., PVC) material. Lighter clothing may be worn in warm caves, particularly if the cave is dry, and in tropical caves thin polypropylene clothing is used, to provide some abrasion protection while remaining as cool as possible. Wetsuits may be worn if the cave is particularly wet or involves stream passages. On the feet boots are worn – hiking style boots in drier caves, or rubber boots (such as wellies) often with neoprene socks ("wetsocks") in wetter caves. Knee pads (and sometimes elbow pads) are popular for protecting joints during crawls. Depending on the nature of the cave, gloves are sometimes worn to protect the hands against abrasion or cold. In pristine areas and for restoration, clean oversuits and powder free, non latex surgical gloves are used to protect the cave itself from contaminants. Ropes are used for descending or ascending pitches (single rope technique or SRT) or for protection. Knots commonly used in caving are the figure of eight (or figure of nine ) loop, bowline, alpine butterfly, and Italian hitch. Ropes are usually rigged using bolts, slings, and carabiners. In some cases cavers may choose to bring and use a flexible metal ladder. In addition to the equipment already described, cavers frequently carry packs containing first aid kits, emergency equipment, and food. Containers for securely transporting urine are also commonly carried. On longer trips, containers for securely transporting feces out of the cave are carried. During very long trips, it may be necessary to camp in the cave – some cavers have stayed underground for many days, or in particularly extreme cases, for weeks at a time. This is particularly the case when exploring or mapping extensive cave systems, where it would be impractical to retrace the route back to the surface regularly. Such long trips necessitate the cavers carrying provisions, sleeping, and cooking equipment.

Үңгірлерді қорғау

Көптеген үңгір орталары өте нәзік. Көптеген үңгірлер тіпті ең кішкентай жанасудан зақымдануы мүмкін, ал кейбіреулері – тыныс алу сияқты ұсақ әсерден. Зерттеулер көрсеткендей, көмірқышқыл газының деңгейінің артуы "үңгірлерді қоректендіретін тамшы суларындағы кальцийдің тепе-теңдік концентрациясының жоғарылауына және осының салдарынан қалыптасқан құрылымдардың еріп кетуіне" әкелуі мүмкін. 2008 жылы зерттеушілер үңгірге келгендердің тыныс алуы үңгірлерде көмірқышқыл газының концентрациясын жоғарылатып, температураның 3°C-қа дейін өсуіне және қалыптасқан құрылымдардың еріп кетуіне алып келетінін анықтады. АҚШ-тың Балық және жабайы табиғат қызметі 2009 жылғы 26 наурыздан бастап WNS (үлпі жану синдромы) әсер еткен гибернакуласы (қысқы ұйқыға жататын орын) бар штаттарда (MD, NY, VT, NH, MA, CT, NJ, PA, VA және WV) және олармен шектес штаттарда үңгірлерді зерттеу қызметіне мораторий (уақытша тоқтату) енгізуді ұсынды. Кейбір үңгір жолдары биологиялық, эстетикалық немесе археологиялық тұрғыдан қорғалатын аймақтарды көрсету үшін таспалармен немесе басқа белгілермен белгіленуі мүмкін. Белгіленген жолдар мыңдаған жылдар бұрын, соңғы рет су ағып өткен кезде пайда болған құм немесе лайдан тұратын таза еден сияқты ерекше нәзік аймақтарды айналып өтуге көмектеседі. Мұндай шөгінділер бір ғана қате қадамнан мәңгілікке бұзылуы мүмкін. Ағып жатқан тас сияқты белсенді құрылымдар да лайлы іздерден зақымдануы мүмкін, ал ежелгі адам жасаған заттар, мысалы, талшықты өнімдер, тіпті ең абайсызда да ұстағанда шаңға айналуы мүмкін. 1988 жылы Конгресс үңгір ресурстарының реттелмеген пайдалану салдарынан үдемелі түрде зақымдануына алаңдап, АҚШ-тағы жерді басқару агенттіктеріне мемлекеттік жерлердегі үңгірлерді сақтауды басқаруға кеңейтілген өкілеттік беру арқылы Федералды үңгір ресурстарын қорғау туралы заң қабылдады.

Үңгіршілік ұйымдары

Көптеген елдерде үңгіршілер өз елдері ішіндегі үңгір зерттеу қызметін басқару және қадағалау үшін ұйымдар құрды. Олардың ең көнесі – Эдуард Альфред Мартельдің 1895 жылы құрған, спелеология саласындағы алғашқы мерзімдік журнал «Spelunca»-ны жариялаған Француз спелеология федерациясы (алғашқыда Société de spéléologie аталған). Әлемдегі алғашқы университеттік спелеология институты 1920 жылы Румынияның Клуж-Напока қаласында румын биологы, зоологы, спелеологы және Антарктиданы зерттеуші Эмиль Раковитамен құрылды. Британдық спелеологиялық қауымдастық 1935 жылы, ал АҚШ-тағы Ұлттық спелеологиялық қоғам 1941 жылы құрылды (алғашқыда 1939 жылғы 6 мамырда Колумбия округінің спелеологиялық қоғамы ретінде құрылған). Халықаралық спелеологиялық конгресс 1949 жылы Францияның Валенс-сюр-Рона қаласында өткен жиналыста ұсынылып, алғаш рет 1953 жылы Парижде өткізілді. Халықаралық спелеология одағы (UIS) 1965 жылы құрылды.