Кіріспе
Карбонат платформасы – топографиялық бедерге ие және автохтонды әктасты шөгінділерден тұратын шөгінді дене. Платформаның өсуі риф құрайтын бекіре организмдердің қаңқаларымен немесе олардың метаболизмі арқылы карбонат шөгіндісін тудыратын организмдермен (көбінесе микроорганизмдер) байланысты. Сондықтан карбонат платформалары кез келген жерде өсе алмайды: риф құрайтын организмдердің тіршілігін шектейтін факторлар бар жерлерде олар кездеспейді. Мұндай шектеуші факторлар: жарық, су температурасы, мөлдірлік және pH көрсеткіші. Мысалы, Атлантика мұхитының Оңтүстік Америка жағалауындағы карбонат шөгінділері Амазонка өзенінің сағасынан басқа барлық жерде кездеседі, себебі онда судың күшті лайлануы байқалады. Қазіргі карбонат платформаларының көрнекті мысалдары – Багама аралдары (платформаның қалыңдығы шамамен 8 км), Юкатан түбегі (2 км-ге дейін қалың), Флорида платформасы, Ұлы Барьер рифі өсіп жатқан платформа және Мальдив атолдары. Бұл карбонат платформалары мен олармен байланысты рифтер тропикалық ендіктерде ғана орналасқан. Бүгінгі рифтер негізінен склерактин маржандарымен салынады, бірақ қашық өткенде археоциаттар (камбрий кезеңінде) немесе жойылған книдариялар (табулата және ругоза) сияқты басқа организмдер де маңызды риф құрушылар болған.
A carbonate platform is a sedimentary body which possesses topographic relief, and is composed of autochthonic calcareous deposits. Platform growth is mediated by sessile organisms whose skeletons build up the reef or by organisms (usually microbes) which induce carbonate precipitation through their metabolism. Therefore, carbonate platforms can not grow up everywhere: they are not present in places where limiting factors to the life of reef building organisms exist. Such limiting factors are, among others: light, water temperature, transparency and pH Value. For example, carbonate sedimentation along the Atlantic South American coasts takes place everywhere but at the mouth of the Amazon River, because of the intense turbidity of the water there. Spectacular examples of present day carbonate platforms are the Bahama Banks under which the platform is roughly 8 km thick, the Yucatan Peninsula which is up to 2 km thick, the Florida platform, the platform on which the Great Barrier Reef is growing, and the Maldive atolls. All these carbonate platforms and their associated reefs are confined to tropical latitudes. Today's reefs are built mainly by scleractinian corals, but in the distant past other organisms, like archaeocyatha (during the Cambrian) or extinct cnidaria (tabulata and rugosa) were important reef builders.
Теңіз суынан көмірсулар түсетін жауын-шашын
Карбонат платформасының басқа шөгінді орталардан ерекшелігі – карбонаттың шөгінді емес, жауын-шашын нәтижесінде түзілуі, ал құм немесе қиыршық тас сияқты шөгінділер басқа жерден әкелінеді. Тропикалық фабриканың шөгінді профилі "шекаралық" деп аталады және үш негізгі бөліктен тұрады: лагуна, риф және беткей. Рифте ірі скелеттер, мысалы, кораллдар мен жамылғыш организмдер құратын қаңқалар толқындардың әсеріне қарсы тұрып, теңіз деңгейіне дейін өсе алатын берік құрылымды қалыптастырады.
"Сыңдырғыш-су фабрикасы" өндірген платформалар
Карбонат фабрикаларында жауын-шашын гетеротрофты организмдермен биотикалық түрде бақыланады, кейде қызыл балдырлар сияқты фотоавтотрофты организмдермен байланыста. Типикалық қаңқалық қауымдастырылымға форминиферлер, қызыл балдырлар және моллюскалар кіреді. Автотрофты болғанына қарамастан, қызыл балдырлар көбінесе гетеротрофты карбонат өндірушілермен байланысты және жасыл балдырларға қарағанда аз жарыққа мұқтаж. Салқын су фабрикаларының таралу аймағы тропикалық фабрика шегінен (шамамен 30°) полярлық ендіктерге дейін созылады, бірақ олар жылы беттік сулардың астындағы термоклинде немесе судың көтерілу аймақтарында төмен ендіктерде де кездесуі мүмкін. Бұл типтегі фабрикалар карбонат өндірісінің төмен потенциалына ие, күн сәулесінің болуына тәуелсіз және тропикалық фабрикаларға қарағанда көбірек қоректік заттарды ұстауға қабілетті. «Салқын су фабрикасымен» салынған карбонат платформалары геометрияның немесе шөгінді профилінің екі түрін көрсетеді, яғни гомоклиналды пандус немесе дистальді тік пандус. Екі геометрияда да үш бөлік бар: жақсы ауа райы толқынының үстіндегі ішкі пандус, дауыл толқынының үстіндегі ортаңғы пандус, дауыл толқынының астындағы сыртқы пандус. Дистальді тік пандустарда ортаңғы және сыртқы пандустар арасында шағыл өлшемді карбонат түйіршіктерінің орнында жиналуынан дистальді саты қалыптасады. Рифтің аккрециясы риф табаны толқынның астына түскенде еңіс пайда болады: еңіс шөгінділері толқындар, дауылдар және гравитациялық құлаулар нәтижесінде маржаның эрозиясынан түседі. Бұл процесс клиноформалардағы коралл сынықтарын жинақтайды. Клиноформалар – сигмоидты немесе кестелі пішіндегі жатақтар, бірақ әрқашан бастапқы еңіспен орналасады. Т-тәрізді карбонат платформасының мөлшері, құрлықтан еңістің табанына дейін ондаған километрге жете алады. Суға батқан карбонат платформасының геологиялық жазбасында нериттік шөгінділер тез терең теңіз шөгінділеріне айналады. Әдетте, нериттік және терең теңіз шөгінділерінің арасында ферромагний оксидтері, фосфат немесе глауконит қабықтары бар қатты жерлер кездеседі. Карбонат платформаларын карбонат өндірісі үшін қолайсыз ендіктерге жылжытатын плиталардың қозғалысы да суға батудың мүмкін себептерінің бірі болып саналады.
The presence of a rim damps the action of waves in the back reef area and a lagoon may develop in which carbonate mud is often produced. When reef accretion reaches the point that the foot of the reef is below wave base, a slope develops: the sediments of the slope derive from the erosion of the margin by waves, storms and gravitational collapses. This process accumulates coral debris in clinoforms. Clinoforms are beds that have a sigmoidal or tabular shape, but are always deposited with a primary inclination. The size of a T type carbonate platform, from the hinterland to the foot of the slope, can be of tens of kilometers. In the geologic record of a drowned carbonate platform, neritic deposits change rapidly into deep marine sediments. Typically hardgrounds with ferromanganese oxides, phosphate or glauconite crusts lie in between of neritic and deep marine sediments. Plate movements carrying carbonate platforms to latitudes unfavourable for carbonate production are also suggested to be one of the possible reasons for drowning.