Кіріспе

Карбонат платформасы – топографиялық бедерге ие және автохтонды әктасты шөгінділерден тұратын шөгінді дене. Платформаның өсуі риф құрайтын бекіре организмдердің қаңқаларымен немесе олардың метаболизмі арқылы карбонат шөгіндісін тудыратын организмдермен (көбінесе микроорганизмдер) байланысты. Сондықтан карбонат платформалары кез келген жерде өсе алмайды: риф құрайтын организмдердің тіршілігін шектейтін факторлар бар жерлерде олар кездеспейді. Мұндай шектеуші факторлар: жарық, су температурасы, мөлдірлік және pH көрсеткіші. Мысалы, Атлантика мұхитының Оңтүстік Америка жағалауындағы карбонат шөгінділері Амазонка өзенінің сағасынан басқа барлық жерде кездеседі, себебі онда судың күшті лайлануы байқалады. Қазіргі карбонат платформаларының көрнекті мысалдары – Багама аралдары (платформаның қалыңдығы шамамен 8 км), Юкатан түбегі (2 км-ге дейін қалың), Флорида платформасы, Ұлы Барьер рифі өсіп жатқан платформа және Мальдив атолдары. Бұл карбонат платформалары мен олармен байланысты рифтер тропикалық ендіктерде ғана орналасқан. Бүгінгі рифтер негізінен склерактин маржандарымен салынады, бірақ қашық өткенде археоциаттар (камбрий кезеңінде) немесе жойылған книдариялар (табулата және ругоза) сияқты басқа организмдер де маңызды риф құрушылар болған.

Теңіз суынан көмірсулар түсетін жауын-шашын

Карбонат платформасының басқа шөгінді орталардан ерекшелігі – карбонаттың шөгінді емес, жауын-шашын нәтижесінде түзілуі, ал құм немесе қиыршық тас сияқты шөгінділер басқа жерден әкелінеді. Тропикалық фабриканың шөгінді профилі "шекаралық" деп аталады және үш негізгі бөліктен тұрады: лагуна, риф және беткей. Рифте ірі скелеттер, мысалы, кораллдар мен жамылғыш организмдер құратын қаңқалар толқындардың әсеріне қарсы тұрып, теңіз деңгейіне дейін өсе алатын берік құрылымды қалыптастырады.

"Сыңдырғыш-су фабрикасы" өндірген платформалар

Карбонат фабрикаларында жауын-шашын гетеротрофты организмдермен биотикалық түрде бақыланады, кейде қызыл балдырлар сияқты фотоавтотрофты организмдермен байланыста. Типикалық қаңқалық қауымдастырылымға форминиферлер, қызыл балдырлар және моллюскалар кіреді. Автотрофты болғанына қарамастан, қызыл балдырлар көбінесе гетеротрофты карбонат өндірушілермен байланысты және жасыл балдырларға қарағанда аз жарыққа мұқтаж. Салқын су фабрикаларының таралу аймағы тропикалық фабрика шегінен (шамамен 30°) полярлық ендіктерге дейін созылады, бірақ олар жылы беттік сулардың астындағы термоклинде немесе судың көтерілу аймақтарында төмен ендіктерде де кездесуі мүмкін. Бұл типтегі фабрикалар карбонат өндірісінің төмен потенциалына ие, күн сәулесінің болуына тәуелсіз және тропикалық фабрикаларға қарағанда көбірек қоректік заттарды ұстауға қабілетті. «Салқын су фабрикасымен» салынған карбонат платформалары геометрияның немесе шөгінді профилінің екі түрін көрсетеді, яғни гомоклиналды пандус немесе дистальді тік пандус. Екі геометрияда да үш бөлік бар: жақсы ауа райы толқынының үстіндегі ішкі пандус, дауыл толқынының үстіндегі ортаңғы пандус, дауыл толқынының астындағы сыртқы пандус. Дистальді тік пандустарда ортаңғы және сыртқы пандустар арасында шағыл өлшемді карбонат түйіршіктерінің орнында жиналуынан дистальді саты қалыптасады. Рифтің аккрециясы риф табаны толқынның астына түскенде еңіс пайда болады: еңіс шөгінділері толқындар, дауылдар және гравитациялық құлаулар нәтижесінде маржаның эрозиясынан түседі. Бұл процесс клиноформалардағы коралл сынықтарын жинақтайды. Клиноформалар – сигмоидты немесе кестелі пішіндегі жатақтар, бірақ әрқашан бастапқы еңіспен орналасады. Т-тәрізді карбонат платформасының мөлшері, құрлықтан еңістің табанына дейін ондаған километрге жете алады. Суға батқан карбонат платформасының геологиялық жазбасында нериттік шөгінділер тез терең теңіз шөгінділеріне айналады. Әдетте, нериттік және терең теңіз шөгінділерінің арасында ферромагний оксидтері, фосфат немесе глауконит қабықтары бар қатты жерлер кездеседі. Карбонат платформаларын карбонат өндірісі үшін қолайсыз ендіктерге жылжытатын плиталардың қозғалысы да суға батудың мүмкін себептерінің бірі болып саналады.