Ясудзиро Озу: Жапон кинорежиссерінің өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Жапон режиссері (1903–1963)

Ясужиро Озу (小津安二郎) – жапон режиссері. Ол мансабын үнсіз фильмдер дәуірінде бастады, ал соңғы фильмдері 1960 жылдардың басында түсті түсірілді. Озу алдымен бірнеше қысқа комедиялар жасап, 1930 жылдары көбірек ойға толы тақырыптарға көшті. Озудың шығармаларындағы ең басты тақырыптар – отбасы және неке, әсіресе әртүрлі буын арасындағы қарым-қатынастар. Оның ең көп танылған фильмдері: «Көктемнің соңғы күні» (1949), «Токио әңгімесі» (1953) және «Күзгі түс» (1962). Әлемдегі ең ұлы және ықпалды режиссерлердің бірі саналатын Озудың еңбектері оның қазасынан кейін де жоғары бағаланып келеді. 2012 жылғы Sight & Sound сауалнамасында Озудың «Токио әңгімесі» әлемдік сыншылар тарапынан барлық уақыттағы үшінші үздік фильм деп танылды. Сол сауалнамада «Токио әңгімесі» 358 режиссер мен кино өндірушінің пікірінше, барлық уақыттағы ең үздік фильм деп аталды.

Ерте өмір

Одзу Токиодағы Фукагавада саудагер Тораносуке Одзу мен оның әйелі Асаэдің екінші ұлы болып дүниеге келді. Оның отбасы Иседегі Одзу Йомон саудагерлер отбасының бір тармағы болды, ал Тораносуке Нихонбашидегі отбасылық тыңайтқыш бизнесінің 5-ші буын басшысы болды. Асаэ Накадзо саудагерлер әулетінен шыққан. 1913 жылы наурыз айында, тоғыз жасында, оны бауырларымен бірге әкесі Мие префектурасындағы Мацусака қаласына жіберді, ол 1924 жылға дейін сонда тұрды. 1916 жылы наурыз айында 12 жасында қазіргі Уджиямада орта мектебіне оқуға түсті. Ол интернатта тұрды және дзюдомен айналысты. 1920 жылы 17 жасында төменгі сыныптағы көркем жігітке махаббат хаты жазды деген айыппен жатақханадан қуылды және мектепке пойызбен қатынай бастады, бірақ емтиханды тапса алмады. 1922 жылы ол мұғалімдер колледжіне емтихан берді, бірақ ол да өтпеді. 1922 жылы 31 наурызда Мие префектурасындағы мектепте ауысымдық мұғалім болып жұмыс істей бастады. Ол таулы аймақтағы мектептен үзақ жол жүріп, демалыс күндері кино көретін болған. 1922 жылдың желтоқсан айында Одзу мен оның әпкесінен басқа отбасы Токиоға әкесімен бірге көшті. 1923 жылы наурыз айында әпкесі бітірген соң, ол да Токиоға қайтып келді.

Кино өнерінің бастамасы

Озу 1923 жылғы 1 тамызда әкесінің қарсылығына қарамастан, кинематография бөлімінде көмекші болып Шочику кинокомпаниясына жұмысқа орналасты. Әскери қызметін 1925 жылғы 30 қарашада аяқтады. 1926 жылы Шочику компаниясында үшінші режиссердің ассистенты болды. 1927 жылы студияның асханасында кезекке тұрмағаны үшін бір қызметкерді ұрып соққан жанжалға қатысты. Студия директорының кеңсесіне шақырылғанда, ол бұл мүмкіндікті өзі жазған сценарийді ұсыну үшін пайдаланды. «Жас қыз» атты фильмінде барлық жұлдызды актерлік құрам жиналды, ол Джеймс Маки псевдонімін алғаш рет қолданды және Kinema Jumpo журналының «Жылдың үздік он фильмі» тізімінде үшінші орынға ие болды. 1932 жылы «Мен тудым, бірақ…» атты балалық шақ туралы комедиясы жапон киносының әлеуметтік сынның алғашқы маңызды туындысы деп танылды, бұл Озуға кең даңқ әкелді. 1935 жылы Озу саундтректі қысқа деректі фильм түсірді: «Кагами Жиши», онда VI Кикугоро сол аттас Кабуки биін орындады. Бұл білім беру министрлігінің тапсырысы бойынша жасалды. 1939 жылы Озу Ханкоуға жіберілді, онда Нанчан және Сюсюй өзені шайқастарында қатысты. Маусым айында ол Жапонияға қайтып оралды, шілдеде Кобеге келді және әскери міндеті 1939 жылғы 16 шілдеде аяқталды. Оның соғыс жылдарындағы тағы бір күнделігін (陣中日記) жариялауға тыйым салды. Жарияланған күнделіктерде оның тобының химиялық қару қолдануына қатысты мәліметтер кездеседі (Женева хаттамасын бұзу, бірақ Жапония 1933 жылы Ұлттар лигасынан шыққан еді), мысалы, 1939 жылғы наурыз айындағы жазбаларда. Басқа жазбаларда ол қытай сарбаздарын кемсітетін сөздермен сипаттап, бір жерде оларды жәндіктерге теңеген. Әскери отряд жетекшісі болса да, Озу режиссерлік көзқарасын сақтап, адамның алғашқы соққы мен содан кейінгі азабының тарихи фильмдерде бейнеленгенімен бірдей екенін айтты. Озудың жазбалары жапон әскерінің жұбаныш әйелдерін пайдалануына да назар аударады. 1938 жылғы 11 сәуірде Қытайдың Анхуй провинциясындағы Диньюань округінен Жапониядағы достарына жіберілген хатта Озу жайлылық станциясының протоколы туралы абайлап жазды. 1939 жылғы 13 қаңтардағы күнделік жазбасында Озу оның тобының Инченгке жақын жердегі жайлылық станциясын пайдалану кезегінің жақын арада болатынын ашық айтты. Ол екі билет, мазь және профилактикалық құралдар берілгенін, үш корей және он екі қытай әйелінің оларды пайдалану үшін жайлылық станциясында ұсталғанын мәлімдеді. Озу сондай-ақ жайлылық станцияларының тарифтері мен кестесін келтірді. 1939 жылы ол «Арпаның үстіндегі жасыл шайдың дәмі» сценарийінің алғашқы нұсқасын жазды, бірақ әскери цензура талап еткен үлкен өзгерістерге байланысты оны тоқтатты. Сингапурда болған кезінде жұмыс істеуге құлшыныс танытпаған ол бір жыл бойы кітап оқып, теннис ойнап, армияның ақпараттық корпусы ұсынған американдық фильмдерді көрумен өткізді. Ол әсіресе Орсон Уэллстің «Азамат Кейн» фильміне қатты әсерленді. Ол теңізге қарап тұрған Cathay ғимаратының бесінші қабатындағы бөлмеде қонақтарды қабылдап, сурет салып, кілемдер жинады. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, 1945 жылғы тамызда Озу сценарий мен фильмнің барлық түсірілімдерін жойды. Риокан Озу үшін сценарий жазуға сүйікті орынға айналды. «Токио тарихы» - Озу Чигасакиканда жазған соңғы сценарий. Кейінгі жылдары Озу мен Нода Нагано префектурасындағы Татешинадағы таулардағы шағын үйді Ункосо деп атап, сценарий жазу үшін пайдаланды, ал Озу жақын маңдағы Мугейсо деген үйде тұрды. Озудың 1940 жылдардың соңындағы фильмдері жақсы қабылданып, «Норико трилогиясы» (басты рөлде Сетсуко Хара) – «Көктемнің соңы» (1949), «Жаздың басы» (1951) және «Токио тарихы» (1953) фильмдері оның ең танымал туындыларының бірі болды. «Көктемнің соңы» – бұл фильмдердің алғашқысы, Озудың коммерциялық табысының бастауы және оның кинематографиясы мен әңгімелеу стилінің дамуына ықпал етті. Осы үш фильмнен кейін 1958 жылы «Теңіз гүлі», 1959 жылы «Жүзбелі шөптер» және 1960 жылы «Күзгі кеш» атты алғашқы түсті фильмдері жарық көрді. Нодадан басқа, тұрақты серіктестерінің арасында оператор Юхару Ацута, актерлер Чишу Рю, Сетсуко Хара және Харуко Сугимура бар. Оның жұмысы 1960 жылға дейін шетелде сирек көрсетілді, бірақ «Токио тарихы» 1958 жылғы Лондон кинофестивалінде Сазерленд жүлдесін жеңгеннен кейін танымал болды. Озудың соңғы фильмі – 1962 жылы жарық көрген «Күзгі түс». Ол 1955 жылдан 1963 жылы қайтыс болғанға дейін Жапон режиссерлер гильдиясының президенті болды. 1959 жылы ол кино саласынан алғашқы болып Жапон өнер академиясының сыйлығын жеңіп алды. Озу ішімдікке құмар еді. Ол мен Нода сценарийдің дамуын саке бөтелкелерінің санымен өлшеді. Озу ешқашан үйленбеді. Ол анасы 1961 жылы қайтыс болғанға дейін оныңмен бірге тұрды. Ауыр темекі шегуші Озу 1963 жылы, алпысыншы жылдығы күні жұтқаннан қайтыс болды. Камакурадағы Энгаку-дзиде анасымен бірге жерленген оның қабірінде есім жоқ – тек «му» («бос») әрпі жазылған.

With his uncle acting as intermediary, Ozu was hired by the Shochiku Film Company, as an assistant in the cinematography department, on 1 August 1923, against the wishes of his father. He finished his military service on 30 November 1925, leaving as a corporal. In 1926, he became a third assistant director at Shochiku. In 1927, he was involved in a fracas where he punched another employee for jumping a queue at the studio cafeteria, and when called to the studio director's office, used it as an opportunity to present a film script he had written. for his screenwriting credit. His film Young Miss, with an all star cast, was the first time he used the pen name James Maki, and was also his first film to appear in film magazine Kinema Jumpo "Best Ten" at third position. In 1932, his I Was Born, But , a comedy about childhood with serious overtones, was received by movie critics as the first notable work of social criticism in Japanese cinema, winning Ozu wide acclaim. In 1935, Ozu made a short documentary with a soundtrack: Kagami Jishi, in which Kikugoro VI performed a Kabuki dance of the same title. This was made by request of the Ministry of Education. In 1939, Ozu was dispatched to Hankou, where he fought in the Battle of Nanchang and the Battle of Xiushui River. In June, he was ordered back to Japan, arriving in Kobe in July, and his conscription ended on 16 July 1939. Another diary from his wartime years (陣中日記) he expressly forbade from publication. In the published diaries, reference to his group's participation in chemical warfare (in violation of the Geneva Protocol, though Japan had withdrawn from the League of Nations in 1933) can be found, for example, in various entries from March 1939. In other entries, he describes Chinese soldiers in disparaging terms, likening them in one passage to insects. Although operating as a military squad leader, Ozu retains his directorial perspective, once commenting that the initial shock and subsequent agony of a man as he is hacked to death is very much like its depiction in period films. Ozu's writings also offers a glimpse into the Japanese military's use of comfort women. In a letter sent to friends in Japan on April 11, 1938, from Dingyuan County in China's Anhui Province, Ozu writes about the comfort station protocol in lightly coded terms. In a January 13, 1939 diary entry, Ozu writes more openly about his group's upcoming turn for use of a comfort station near Yingcheng. He mentions that two tickets, ointment and prophylatics are provided, and that three Korean and twelve Chinese women were being held at the comfort station for their use. Comfort station rates and schedules are also given by Ozu. In 1939, he wrote the first draft of the script for The Flavor of Green Tea over Rice, but shelved it due to extensive changes insisted on by military censors. During his time in Singapore, having little inclination to work, he spent an entire year reading, playing tennis and watching American films provided by the Army information corps. He was particularly impressed with Orson Welles's Citizen Kane. He occupied a fifth floor room facing the sea in the Cathay Building where he entertained guests, drew pictures, and collected rugs. At the end of the Second World War, in August 1945, Ozu destroyed the script and all footage of the film. Ryokan became Ozu's favoured location for scriptwriting. Tokyo Story was the last script that Ozu wrote at Chigasakikan. In later years, Ozu and Noda used a small house in the mountains at Tateshina in Nagano Prefecture called Unkosō to write scripts, with Ozu staying in a nearby house called Mugeisō. Ozu's films from the late 1940s onward were favourably received, and the entries in the so called "Noriko trilogy" (starring Setsuko Hara) of Late Spring (1949), Early Summer (1951) and Tokyo Story (1953) are among his most acclaimed works, with Tokyo Story widely considered his masterpiece. Late Spring, the first of these films, was the beginning of Ozu's commercial success and the development of his cinematography and storytelling style. These three films were followed by his first colour film, Equinox Flower, in 1958, Floating Weeds in 1959 and Late Autumn in 1960. In addition to Noda, other regular collaborators included cinematographer Yuharu Atsuta, along with the actors Chishū Ryū, Setsuko Hara and Haruko Sugimura. His work was only rarely shown overseas before the 1960s; however, Tokyo Story gained recognition after winning the Sutherland Trophy at the 1958 London Film Festival. Ozu's last film was An Autumn Afternoon, which was released in 1962. He served as president of the Directors Guild of Japan from 1955 until his death in 1963. In 1959 he became the first recipient from the field of cinema to win the Japan Art Academy Prize. Ozu was known for his drinking. He and Noda measured the progression of their scripts by how many bottles of sake they had drunk. Ozu never married. He lived with his mother until she died in 1961. A heavy smoker, Ozu died of throat cancer in 1963, on the same day as his sixtieth birthday. The grave he shares with his mother at Engaku ji in Kamakura bears no name—just the character mu ("nothingness").

Мұрасы мен стилі

Озу фильмдерінің техникалық стилі мен жаңашылдығымен қатар, сюжеттік мазмұнымен де танымал. Оның фильмдерінің стилі соңғы фильмдерінде ең айқын көрінеді, бұл стиль соғыстан кейінгі дыбыстық фильмдеріне дейін толыққанды қалыптаспаған. Ол Голливудтық конвенцияларға бағынбады. Көптеген режиссерлер диалог сахналарында иықтан көрініс бұрышын қолданғаннан гөрі, камера актерлерге тікелей қарайды, бұл көрерменді оқиғаның ортасына қояды. Озу сахналар арасындағы стандартты ауысуларды қолданбады. Ол сахналар арасында белгілі бір статикалық объектілерді көрсету арқылы ауысу жасады, немесе суға бату сияқты эффекттерден гөрі тікелей монтаж қолданды. Көбінесе бұл статикалық объектілер ғимараттар болатын, ал келесі сахна сол ғимараттың ішінде өтетін. Ол осы ауысулар кезінде музыканы қолданды, ол бір сахнаның соңында басталып, статикалық ауысу арқылы жалғасып, жаңа сахнаға көшетін. Ол тек ауысу сахналарында ғана диегетикалық емес музыканы сирек қолданды. Озу мансабының барысында камераны аз қозғалтты және түсті фильмдерінде бақылау кадрларын толығымен қолдануын тоқтатты. Дегенмен, Дэвид Бордуэлл Озудың «Голливудтың үздіксіз киносына жүйелі балама жасайтын, бірақ оны тек бірнеше негізгі қағидаларды өзгерту арқылы жасайтын» азау режиссерлердің бірі екенін айтады. Озу «татами кадрын» ойлап тапты, онда камера төмен орналасқан, шамамен татами төсеніште тізе бүгіп отырған адамның көзінің деңгейінде. Шындығында, Озудың камерасы көбінесе одан да төмен, жерден бір-екі фут қашықтықта орналасқан, сондықтан арнайы штативтер мен көтерілген декорациялар қажет болды. Ол осы төменгі бұрышты тіпті отыру сахналары болмаған кезде де қолданды, мысалы, кейіпкерлері дәлізбен жүргенде. Озу түске ауысқанда, қызыл түстерді басқа процестерге қарағанда жақсырақ көрсететіні үшін Agfacolor неміс түсті процесін таңдады. Озу фильмдегі әңгіме айтудың дәстүрлі ережелерін, әсіресе көз сызықтарын елемей қалды. «Айналып жатқан арамшөптер» фильміне жазған сынды рецензиясында Роджер Эберт былай деп еске алады: [Озу] бір кезде жас ассистентінен әңгімелерді мұндай етіп түсіруді ұсынған, сонда көрерменге кейіпкерлер бір-біріне қарап тұрғандай көрінеді. Озу сынаққа келісті. Олар бір сахнаны екі түрлі түсіріп, салыстырды. «Көрдіңіз бе?» деді Озу. «Ешқандай айырмашылық жоқ!» Озу эллипс арқылы, яғни оқиғаның маңызды оқиғаларын көрсетпеу арқылы жапондық әңгіме құрылымындағы жаңашылдыққа да үлес қосты. Мысалы, «Күзгі түстен кейін» (1962) фильмінде үйлену тойы туралы тек бір сахнада айтылады, ал келесі сахна осы тойға сілтеме жасайды (той бұрыннан өткен), ал үйлену тойының өзі көрсетілмейді. Бұл Озу фильмдеріне тән, олар Голливудта көрерменнің эмоциялық реакциясын ояту үшін жиі қолданылатын мелодрамадан және сәттерден аулақ болады. Дональд Ричи, Пол Шредер және Дэвид Бордуэллтің ықпалды монографиялары Озудың стилін, эстетикасын және тақырыптарын ағылшын тілді аудиторияның кеңінен тануына мүмкіндік берді.

Ozu is probably as well known for the technical style and innovation of his films as for the narrative content. The style of his films is most striking in his later films, a style he had not fully developed until his post war sound films. He did not conform to Hollywood conventions. Rather than using the typical over the shoulder shots in his dialogue scenes by most directors, the camera gazes on the actors directly, which has the effect of placing the viewer in the middle of the scene. Ozu did not use typical transitions between scenes. In between scenes he would show shots of certain static objects as transitions, or use direct cuts, rather than fades or dissolves. Most often the static objects would be buildings, where the next indoor scene would take place. It was during these transitions that he would use music, which might begin at the end of one scene, progress through the static transition, and fade into the new scene. He rarely used non diegetic music in any scenes other than in the transitions. Ozu moved the camera less and less as his career progressed, and ceased using tracking shots altogether in his colour films. However, David Bordwell argues that Ozu is one of the few directors to "create a systematic alternative to Hollywood continuity cinema, but he does so by changing only a few premises." Ozu invented the "tatami shot", in which the camera is placed at a low height, supposedly at the eye level of a person kneeling on a tatami mat. Actually, Ozu's camera is often even lower than that, only one or two feet off the ground, which necessitated the use of special tripods and raised sets. He used this low height even when there were no sitting scenes, such as when his characters walked in hallways. When Ozu made his move to colour, he chose to shoot under the German colour process Agfacolor, as he felt that it captured reds much better than any other colour process. Ozu eschewed the traditional rules of movie storytelling, most notably eyelines. In his review of Floating Weeds, film critic Roger Ebert recounts:[Ozu] once had a young assistant who suggested that perhaps he should shoot conversations so that it seemed to the audience that the characters were looking at one another. Ozu agreed to a test. They shot a scene both ways, and compared them. "You see?" Ozu said. "No difference!" Ozu was also an innovator in Japanese narrative structure through his use of ellipses, or the decision not to depict major events in the story. In An Autumn Afternoon (1962), for example, a wedding is merely mentioned in one scene, and the next sequence references this wedding (which has already occurred); the wedding itself is never shown. This is typical of Ozu's films, which eschew melodrama by eliding moments that would often be used in Hollywood in attempts to stir an emotional reaction from audiences. Influential monographs by Donald Richie, Paul Schrader, and David Bordwell have ensured a wide appreciation of Ozu's style, aesthetics, and themes by the Anglophonic audience.

Құрмет көрсетулер мен деректі фильмдер

Бес, сондай-ақ Озуға арналған бес деп аталады, – Аббас Киаростамидің ирандық деректі фильмі. Фильмде мұхит жағасында түсірілген бес ұзақ кадр бар. Бес эпизод: 1) Теңіз жағалауындағы ағаш кесігі, толқындармен бірге итеріліп-сырылып жатыр 2) Теңіз жағалауымен келе жатқан адамдар. Егдеулері тоқтап, теңізге қарап, сосын кетеді 3) Қысқы жағалаудағы тұманды бейнелер. Иттердің үйірі. Махаббат оқиғасы 4) Бейне арқылы бір бағытта, содан кейін кері бағытта дауыстап ұшып өтетін қаздар тобы 5) Түндегі көл. Қақалар импровизациялап концерт өткізеді. Дауыл, сосын күн шығады. 2003 жылы Озудың туғанына 100 жыл толуына орай әлемнің түрлі кинофестивальдерінде еске алу шаралары өтті. Шочику тайвандық режиссер Хоу Сяо Хсянның «Café Lumière» (珈琲時光) фильмін Озудің туған күніне арнап, марқұм шебердің «Токио тарихы» (1953) фильміне тікелей сілтеме жасай отырып, Озуге құрмет көрсету мақсатында түсірді. 2002 жылы Британдық кино институтының «Sight & Sound» журналында өткен сыншылардың дауыс беруі бойынша Озу барлық уақыттағы ең ұлы режиссерлердің ондығына енді. Озудың «Токио тарихы» сыншылар мен режиссерлер таңдаған ең жақсы фильмдердің «Sight & Sound» дауыс беруіне бірнеше рет кірді. 2012 жылы ол кинорежиссерлердің «барлық уақыттағы ең ұлы фильм» деп таңдаған фильмдердің тізібасында көшбасшы болды. Озу киносыншы Роджер Эберттің сүйікті режиссерлерінің бірі болды, ол оны барлық уақыттағы ең гуманистік режиссер деп сипаттады. 2013 жылы режиссер Йодзи Ямада «Токио тарихы» фильмін қазіргі заманға бейімдеп «Токио отбасы» деп қайта түсірді. Вим Вендерстің «Токио Га» деректі фильмінде режиссер Озудің әлемін зерттеу үшін Жапонияға сапар шегеді және Чишу Рю мен Юхару Ацутамен сұхбаттасады. 2023 жылы Ясужиро Озудың бірнеше фильмдеріне негізделген «ОЗУ: Озу Ясужиро га Кайта Моногатари» (OZU～小津安二郎が描いた物語～) атты телесериалдың премьерасы өтті.