Кіріспе

Жапон режиссері (1910–1998) – бес онжылдықтан астам мансабында 30 фильм түсірген жапон режиссері және суретшісі. Ол кино тарихындағы ең ұлы және ықпалды кинорежиссерлердің бірі саналады. Куросава батыл, динамикалық стильді көрсетті, ол батыс киносының күшті ықпалында болғанмен, одан ерекшеленді; ол фильм өндірісінің барлық саласына қатысты. Куросава 1936 жылы жапон киноиндустриясына суретші ретінде қысқа уақыт жұмыс істегеннен кейін келді. Көп жылдар бойы режиссердің ассистенті және сценарийші ретінде жұмыс істеген соң, ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде «Санширо Сугата» (1943) атты танымал әрекет фильммен режиссерлік дебютін жасады. Соғыстан кейін, сыншылардың жоғары бағасын алған «Масты періште» (1948) фильмінде Куросава сол кезде көп танылмаған актер Тоширо Мифунэні басты рөлге тартып, режиссердің Жапониядағы ең маңызды жас режиссерлердің бірі екенін бекітті. Екі актер одан кейін тағы он бес фильмде бірлесіп жұмыс істеді. Токиода көрсетілген «Рашомон» (1950) 1951 жылғы Венеция кинофестивалінде күтпеген түрде «Алтын арыстан» жүлдесін жеңіп алды. Бұл фильмнің коммерциялық және сындық сәттілігі жапон киноиндустриясының өнімдеріне батыс кино нарығын алғаш рет ашты, бұл өз кезегінде басқа жапон режиссерлерінің халықаралық деңгейде танылуына әкелді. Куросава 1950-жылдар мен 1960-жылдардың басында жылына шамамен бір фильм түсірді, оның ішінде «Икиру» (1952), «Жеті самурай» (1954), «Қанды тақ» (1957), «Йоджимбо» (1961) және «Жоғары және төмен» (1963) сияқты жоғары бағаланған (көбінесе бейімделген) фильмдер көп болды. 1960-жылдардан кейін ол бұрынғыдан гөрі аз фильм түсірді; дегенмен, оның кейінгі туындылары – «Кагемуша» (1980) және «Ран» (1985) сияқты соңғы екі фильмі де үлкен құрметке ие болды. 1990 жылы ол өмірінің жетістіктері үшін «Оскар» сыйлығын қабылдады. Ол қайтыс болғаннан кейін AsianWeek журналы мен CNN оны «Өнер, әдебиет және мәдениет» санатында «Ғасыр азиялық» деп атады, және ол 20-ғасырда Азияның дамуына ең үлкен үлес қосқан бес адамның бірі ретінде танылды. Оның мансабына арналған көптеген ретроспективалар, сындық зерттеулер мен өмірбаяндық еңбектер жарық көрді, сондай-ақ оның фильмдері көптеген медиа платформаларда қолжетімді.

Балалық шағы мен жастық шағы (19101935)

Куросава 1910 жылдың 23 наурызында Токионың Омори ауданындағы Оймачи қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Исаму (1864–1948), Акита префектурасының самурай отбасынан шыққан, Армияның дене шынықтыру институтының төменгі орта мектебінің директоры болып жұмыс істеді, ал анасы Шима (1870–1952) Осакада тұратын саудагер отбасынан тегін алған. Акира орташа еңбекпен қамтамасыз етілген отбасының сегізінші және ең кіші баласы болды. Оның екі бауыры туған кезде ересек болған, ал біреуі қайтыс болған, сондықтан Куросава үш қарындасы мен бір інісімен бірге өсті. Исаму Куросава дене шынықтыруды қолдағанмен қатар, батыс мәдениетіне ашық болды және театр мен киноны білім берудің құралы деп есептеді. Ол балаларына фильм көруге кеңес берді; жас Акира алғашқы фильмдерін алты жасында көрді. Бастауыш сынып мұғалімі Тачикава оның тәрбиесіне зор ықпал етті, өйткені оның прогрессивті білім беру әдістері жас шәкіртінде сурет салуға деген сүйіспеншілікті, содан кейін жалпы білім беруге қызығушылықты оятып, дамытты. Осы кезеңде Акира каллиграфия мен кендодан да сабақ алды. Балалық шағындағы тағы бір маңызды тұлға – Акирадан төрт жас үлкен ағасы Хейго Куросава (1906–1933) болды. 1923 жылғы Ұлы Канто жер сілкінісінен және одан кейінгі Канто қырғынынан кейін Хейго он үш жасар Акираны қираған жерлерді көруге алып барды. Акира адамдар мен жануарлардың өлекселеріне қарамауға тырылғанда, Хейго оған тыйым салып, оның орнына Акираны қорқыныштарына тікелей бетпе-бет келуге шақырды. Кейбір сарапшылар бұл оқиға Куросаваның кейінгі өнер жолына әсер еткенін болжайды, өйткені режиссер өзінің туындыларында жағымсыз шындықтардан қашқан емес. Хейго білімді, дарынды болған, бірақ Токионың ең беделді орта мектебіне түсе алмағаннан кейін ол отбасының қалған бөлігінен оқшауланып, шетелдік әдебиетке қызығушылығына көңіл бөлді. Екеуі бірінен бірі ажырамас дос болды. Хейгоның жетекшілігімен Акира фильмтерді ғана емес, сонымен қатар театр мен цирк қойылымдарын тамашалады, суреттерін көрмелерге қойып, солшыл пролетариат суретшілер лигасының мүшесі ретінде жұмыс істеді. Алайда ол өнерімен күнкөріс қамтамасыз ете алмады, және пролетариаттық қозғалыстың көп бөлігін "орындалмаған саяси идеалдарды тікелей кенепке салу" деп түсіне бастағаннан кейін сурет салуға деген құлшынысын жоғалтты. 1930 жылдардың басында дыбысты фильмдердің өндірісі артып, Хейго сияқты кино баяндаушылар жұмысынан айырыла бастады, Акира ата-анасымен қайтадан бірге тұруға мәжбүр болды. 1933 жылдың шілдесінде Хейго өз-өзіне қол жұмсады. Куросава ағасының өлімінен кейін сезілген зор қайғысы туралы айтты, ал жарты ғасырдан кейін жазылған "Автобиография сияқты бір нәрсе" кітабындағы осы оқиғаға тоқталып, оны "Мен айтқым келмейтін оқиға" деп атады. Төрт айдан кейін Куросаваның үлкен ағасы да қайтыс болды, нәтижесінде 23 жастағы Акира Куросава отбасының жалғыз ер адам мүшесі болды, оның үш қарындасы бар еді. Бес жыл көмекші режиссер болып жұмыс істеген кезеңде Куросава көптеген режиссерлермен жұмыс істеді, бірақ оның дамуына ең зор үлес қосқан тұлға – Ямамото болды. А.Д. ретінде түсірген 24 фильмінің 17-сі Ямамотоның жетекшілігімен жасалды, олардың көпшілігі "Энокен" деп аталған танымал актер Кенъити Эномото жұлдыздығымен комедиялық фильмдер болды. Ямамото Куросаваның талантын дамытып, бір жылдан кейін оны үшінші көмекші режиссерден бас көмекші режиссерге көтерді. Куросаваның жауапкершілігі артып, ол сахна құрылысы мен фильмдерді дамытудан бастап, сценарийді өңдеуге, репетицияларға, жарықтандыруға, дыбыстауға, монтаждауға және екінші топ режиссерлігіне дейін жұмыс істеді. Куросаваның Ямамотоның "Ат" (1941) фильміне көмекші режиссер ретінде түсірген соңғы фильмінде, оның ұстазы басқа фильмнің түсірілімімен айналысқандықтан, Куросава өндірістің көп бөлігін өз мойнына алды. Ямамото Куросаваға жақсы режиссердің сценарий жазуды меңгеруі керектігін айтты. Куросава көп ұзамай сценарийлерінен алатын табысының режиссердің көмекшісі ретінде алатынынан әлдеқайда жоғары екенін түсінді. Кейіннен ол өзінің барлық фильмдерінің сценарийін жазды немесе бірге жазды, сондай-ақ Сацуо Ямамотоның "Қанаттардың жеңісі" (Тсубаса но Гайка, 1942) сияқты басқа режиссерлер үшін сценарийлер жазды. Бұл қосымша сценарий жазу Куросаваға 1960 жылдарға дейін, ол танымал болғаннан кейін де пайдалы табыс әкелді.

Соғыс кезіндегі фильмдер мен неке (19421945)

1941 жылы «Ат» фильмі жарық көргеннен кейінгі екі жылда Куросава режиссерлік мансабын бастауға болатын тақырып іздеді. 1942 жылдың соңында, япониялықтар Перл-Харборға шабуыл жасағаннан кейін бір жыл өткен соң, жазушы Цунео Томита Мусаши Миямотодан шабыттанған дзюдо романы «Санширо Сугата» жариялады, оның жарнамалары Куросаваны қызықтырды. Ол кітапты жарық көрген күні сатып алып, бір отырыста оқып бітірді де, бірден «Тохо» студиясынан фильм түсіру құқығын сұрады. Куросаваның алғашқы сезімі дұрыс болды, себебі бірнеше күн ішінде Жапонияның тағы үш ірі студиясы да құқықтарды сатып алуға ниет білдірді. «Тохо» жеңіске жетті, ал Куросава режиссерлік дебютіне дайындық жұмыстарын бастады. «Санширо Сугата» фильмінің түсірілімі 1942 жылдың желтоқсан айында Йокогамада басталды. Өндіріс жақсы жүрді, бірақ аяқталған фильмді цензурадан өткізу мүлдем басқа мәселе еді. Цензура кеңсесі бұл туындыны соғыс уақытындағы Жапония стандарттары бойынша «британдық-американдық» деп санады, және режиссер Ясужиро Озу араласуы арқасында ғана «Санширо Сугата» 1943 жылдың 25 наурызында көрсетуге қабылданды. (Куросава 33 жасқа толған еді.) Фильм сыншылардың да, көрермендердің де жоғары бағасын алды. Дегенмен, цензура кеңсесі кейіннен шамамен 18 минуттық кадрларды кесуге шешім қабылдады, олардың көп бөлігі қазір жоғалып кеткен деп есептеледі. Одан кейін ол 1944 жылдың басында түсірген «Әдемі» атты үгіт-насихат фильміне жүгінді, ол соғыс уақытындағы әйелдердің фабрикадағы жұмысын көрсетеді және жартылай деректі стильде түсірілді. Актерлердің шынайы бейнесін көрсету үшін режиссер оларды түсірілім кезінде нағыз фабрикада өмір сүруге, фабрика тағамын жеуге және кейіпкерлерінің есімдерімен шақыруға мәжбүрледі. Ол өзінің мансабы бойында осы тәсілді жиі қолданды. Түсірілім кезінде фабрика жұмысшыларының жетекшісі рөлін ойнаған актриса Йоко Ягучи әріптестері тарапынан режиссерге талаптарын жеткізу үшін таңдалды. Ол мен Куросава үнемі келіспеушіліктерде болды, бірақ осы пікірталастар арқылы екеуі парадоксальды түрде жақын болды. Олар 1945 жылдың 21 мамырында үйленді, Ягучи екі айлық жүкті болған кезде (ол актерлік мансабын ешқашан қайта бастамады), және олар 1985 жылы қайтыс болғанға дейін бірге өмір сүрді. Олардың екі баласы болды, екеуі де 2018 жылы Куросавадан аман қалды: Хисэо, 1945 жылдың 20 желтоқсанында туған, ол әкесінің соңғы жобаларының кейбіреуінде продюсер болып жұмыс істеді, және Кадзуко, 1954 жылдың 29 сәуірінде туған, костюм дизайнері болған қызы. Ол үйленуіне аз уақыт қалғанда студияның қысымымен өзінің алғашқы фильмінің жалғасын түсіруге мәжбүр болды. 1945 жылдың мамырында көрсетілген «Санширо Сугатаның екінші бөлігі» көбінесе оның ең нашар фильмдерінің бірі деп есептеледі. Куросава цензураға ыңғайлы және өндіріске арзан болатын сценарий жазуға шешім қабылдады. «Айғырдың құйрығын таптағандар» («The Men Who Tread on the Tiger's Tail») фильмі, Кабуки пьесасы «Канджинчо» негізінде жасалған және Куросаваның ассистент режиссер болып жұмыс істеген кезінде жиі бірге жұмыс істеген комедия актері Энокеннің қатысуымен түсірілді, 1945 жылдың қыркүйегінде аяқталды. Осы кезде Жапония капитуляциялап, оны оккупациялау басталды. Жаңа американдық цензура фильмдегі идеалдарды тым «феодалдық» деп түсіндіріп, оны көрсетуге тыйым салды. Ол 1952 жылға дейін жарық көрген жоқ, сол жылы тағы бір Куросава фильмі «Икиру» да көрсетілді. Айырықша жағдай, фильмді түсірілім кезінде жапондық цензура тым батыстық және «демократиялық» деп сынаған (олар әсіресе Энокен ойнаған комик мүшеқадамды ұнатпаған), сондықтан соғыс аяқталғаннан кейін де фильм жарыққа шықпаған болар еді.

Соғыстан кейінгі алғашқы шығармалары (19461950)

Соғыстан кейін Куросава, оккупацияның демократиялық идеалдарының ықпалымен, жеке тұлға мен өзін-өзі сыйлауды жаңаша қалыптастыратын фильмдер жасауға ұмтылды. Оның алғашқы мұндай фильмі – 1946 жылғы «Біздің жастығымызға өкініш жоқ», 1933 жылғы Такигава оқиғасы мен Хоцуми Озакидің соғыс кезіндегі тыңшылық ісінен шабыттанды. Ол Жапонияның соғысқа дейінгі режимін саяси қысым көрсетуі үшін сынады. Бұл режиссер үшін ерекшелік – басты кейіпкер әйел, Юки (Сетсуко Хара). Ол жоғары орта таптың мүмкіндіктерімен өмір сүргенімен, саяси дағдарыс кезінде өз құндылықтарына күмән келтіреді. Алғашқы сценарий кеңінен қайта жазылды. Фильмнің күрделі тақырыбы мен басты кейіпкерінің жынысынан туындаған даулар сыншыларды екіге бөлді. Дегенмен, ол көрермендердің мақұлдауына ие болды, олар фильм атауының әртүрлі нұсқаларын соғыстан кейінгі сөздерге айналдырды. Оның келесі фильмі – «Бір керемет жексенбі» 1947 жылдың шілдесінде көрсетілді, бірақ сыншылардың пікірі әртүрлі болды. Бұл салыстырмалы түрде қарапайым және сезімтал махаббат тарихы, ол соғыстан кейінгі Токионың қираған жерінде аптасына бір демалыс күнін өткізуге тырысатын кедей жұп туралы. Фильмге Франк Капра, Д.У. Гриффит және Ф.У. Мурнаудың ықпалы тиді, олардың барлығы Куросаваның сүйікті режиссерлері болған. 1947 жылы Куросаваның қатысуымен шыққан тағы бір фильм – Сенкичи Танигучидің режиссерлігімен, Куросаваның сценарийі бойынша түсірілген «Қарлы із» атты әрекетке толы триллер. Бұл жас актер Тоширо Мифунэнің дебюті болды. Куросава мен оның ұстазы Ямамото Тохо студиясын Мифунэмен келісімшартқа отыруға көндіру үшін араласты. Жас жігіт Куросаваны қатты таң қалдырды, бірақ басқа төрешілердің көпшілігінен жалықтырды. «Жынды періште» режиссердің алғашқы маңызды жұмысы саналады. Сценарий, Куросаваның оккупациялық кезеңдегі барлық жұмыстарындағыдай, американдық цензураға байланысты қайта жазылуға тиіс болды. Дегенмен, Куросава бұл өзін еркін білдіре алған алғашқы фильм деп санады. Туберкулезбен ауыратын бандитті (якуза) құтқаруға тырысатын дәрігердің қатал тарихы, бұл Куросаваның Мифунэге алғаш рет режиссерлік еткені, ол режиссердің келесі 16 фильмінің 15-інде (тек «Тірілген» фильмінен басқа) басты рөлдерді ойнады. Мифунэ «Жынды періштеде» басты кейіпкер болмаса да, оның бандит ретіндегі жарқын ойыны драмаға үстемдік етеді, Такаси Шимура ойнаған алкогольге тәуелді дәрігердің рөліне назар аударды. Алайда, Куросава жас актердің зор өмірлік күшін басаңдатуды қаламайды, ал Мифунэнің бүлікшіл кейіпі көрермендерді Марлон Брандоның қарсылық көзқарасы бірнеше жылдан кейін американдық кино көрермендерін таң қалдырғандай әсерлендірді. Фильм 1948 жылдың сәуір айында Токиода көрсетілді, сыншылардың мақтауына ие болды және беделді Kinema Junpo сыншыларының сауалнамасында жылдың ең үздік фильмі деп танылды. Бұл Куросаваның үш фильмінің біріншісі болды. «Жынды періште» аяқталғаннан кейін Тохо студиясы бірнеше айға созылған жұмысшылар ереуіліне ұшырады, онда Тохо кәсіподағы студияның аумағын басып алды. Тохо басшылығы жұмысшылардың жалақысын төлеуді тоқтатқан кезде, Куросава қаражат жинау үшін актерлік труппа құрды, Антон Чеховтың «Ұсыныс» пьесасын және Мифунэ мен Шимураның қатысуымен «Жынды періште» ромасын қойды. Тоходағы қызметкерлердің арасындағы бөліну мен зорлық-зомбылықтан, Тохо басшылығының жасырын тактикасынан және полиция мен әскери күштердің араласуынан көңілі қалған Куросава Тоходан кетіп қалды. Кейінірек ол: «Мен үйім деп ойлаған студияның шын мәнінде бөтендерге тиесілі екенін түсіндім» деп еске алды. Куросава, продюсер Сожиро Мотокимен және режиссерлер мен достары Кажиро Ямамото, Микио Нарусе және Сенкичи Танигучимен бірге «Фильм өнерінің қауымдастығы» (Eiga Geijutsu Kyōkai) деп аталатын жаңа тәуелсіз өндіріс бөлімін құрды. Бұл ұйымның тұңғыш жұмысы және Daiei студиясының тұңғыш фильмі үшін Куросава Кадзуо Кикутаның қазіргі заманғы пьесасын таңдады және Танигучимен бірге оны экранға бейімдеді. «Тыныш дуэль» фильмінде Тоширо Мифунэ сифилиспен күресіп жүрген идеалистік жас дәрігер рөлін ойнады, бұл Куросаваның актерді бандит рөлінен ауыстыруға тырысуы болды. 1949 жылдың наурыз айында шыққан бұл фильм кассалық табысқа қол жеткізді, бірақ ол режиссердің кіші жетістіктерінің бірі саналады. Оның 1949 жылғы екінші фильмі, «Жолдан жаңылған иттің» («Байқау ит») «Фильм өнерінің қауымдастығы» тарапынан өндірілді және Shintoho студиясымен шығарылды. Бұл детектив фильм (бәлкім, бұл жанрдағы алғашқы маңызды жапон фильмі), ол жас детективтің (Мифунэ ойнаған) және оның ұрланған тапаншасын іздеуі арқылы соғыстан кейінгі Жапонияның ауыр қалпын көрсетеді. Тапаншаны соғыстан қайтқан кедей солдат ұрлап, оны қарақшылық пен кісі өлтіруге пайдаланады. Фильм Куросаваның сүйікті жазушысы Жорж Сименонның үлгісінде жазылған жарияланбаған романынан бейімделді. Бұл режиссердің сценарист Рюзо Кикусимамен алғашқы ынтымақтастығы болды, ол кейін Куросаваның сегіз басқа фильмінің сценарийін жазуға көмектесті. Атақты, тікелей сөздерсіз сахна, сегіз минуттан астам уақытқа созылады, онда детектив, кедей солдат кейпінде, тапанша ұрлығын іздеп қала көшелерінде саяхаттайды. Бұл сахнада Куросаваның досы Исиро Хонда, болашақ «Годзилла» режиссері түсірген соғыстан қираған Токио аудандарының деректі кадрлары қолданылды. Фильм заманауи полицейлік процедуралық және «дос полиция» жанрларының алғабасшысы саналады. «Жанжал» фильмі, 1950 жылдың сәуір айында Shochiku студиясымен шығарылды, режиссердің жеке тәжірибесінен және жапон сары баспасөзіне деген наразылығынан шабыттанды. Бұл еркіндік сөздік және жеке жауапкершілік туралы сот драмасы мен әлеуметтік проблемалық фильмнің амбициялық қосылысы, бірақ тіпті Куросава да аяқталған туындыны драмалық тұрғыдан бұрыс және қанағаттандырмайтын деп санады, және барлық сыншылар да келіседі. Алайда, Куросаваның 1950 жылғы екінші фильмі оған және жапон киносына жаңа халықаралық аудиторияны әкелді.

Халықаралық танылу (1950-1958 жж.)

"Скандалды" аяқтағаннан кейін, Куросаваға "Дайе" студиясы тағы бір фильм түсіруді ұсынды. Куросава жас сценарист Шинобу Хасимотоның сценариін таңдады, ол кейін оның тоғыз фильмінде жұмыс істеді. Олардың алғашқы бірлескен еңбегі Рюносуке Акутагаваның "Гроувта" атты тәжірибелік әңгімесіне негізделген, онда самурайдың өлтірілуі мен оның әйеліне жасалған зорлық-зомбылық әртүрлі және қайшылы тұрғысынан баяндалады. Куросава сценарийдегі әлеуетті көріп, Хасимотоның көмегімен оны жетілдіріп, кеңейтіп, содан кейін "Дайеге" ұсынды, олар төмен бюджетіне байланысты жобаны қуана қабылдады. "Рашомон" фильмінің түсірілімі 1950 жылдың 7 шілдесінде басталды, ал Нараның табиғи орманды жерінде кең ауқымды жұмыс істегеннен кейін 17 тамызда аяқталды. Студиядағы өрт салдарынан асығыс пост-продакшнға бір апта жұмсалды, ал аяқталған фильм 25 тамызда Токиодағы Император театрында көрсетілді, келесі күні бүкіл елде кеңінен таралды. Фильмге жылы пікірлер айтылды, көптеген сыншылар оның бірегей тақырыбы мен бейнелеуіне таң қалды, бірақ ол "Дайе" үшін орташа қаржылық жетістік болды. Куросаваның келесі "Шочику" фильмі режиссердің сүйікті жазушысы Федор Достоевскийдің романынан бейімделген "Ақымақ" болды. Оқиға Ресейден Хоккайдоға көшіріледі, бірақ басқа жағынан түпнұсқаға жақын, көптеген сыншылар бұл жұмысына зиян келтіреді деп санайды. Студия тапсырысымен жасалған монтаж оны Куросаваның 265 минуттық түпнұсқасынан 166 минутқа дейін қысқартты, нәтижесінде баяндау өте қиын болды. Фильмнің қатты өңделген нұсқасы режиссердің ең сәтті туындыларының бірі саналмайды, ал түпнұсқалық толық нұсқасы қазірде жоқ. Көп қысқартылған өңделген нұсқаның заманауи сын-пікірлері өте жағымсыз болды, бірақ фильм кассада орташа табыс тапты, негізінен оның жұлдыздарының бірі Сэцуко Хараның танымалдылығына байланысты. Осы арада, Куросаваның білмеушілігімен, "Рашомон" Италиялық кинокомпанияның Жапониядағы өкілі Джулиана Страмиджолидің күш-жігерімен Венеция кинофестиваліне енгізілді. Ол фильмді көріп, оған таңданып, "Дайеді" оны ұсынуға көндірді. 1951 жылдың 10 қыркүйегінде "Рашомон" фестивальдің ең жоғары сыйлығы - "Алтын арыстан" сыйлығына ие болды, бұл тек "Дайе" үшін ғана емес, сонымен қатар халықаралық кино әлемі үшін де таңғажайып болды. "Дайе" Лос-Анджелесте фильмнің субтитрленген нұсқасын қысқа уақытқа көрсеткеннен кейін, RKO Америка Құрама Штаттарында "Рашомонның" тарату құқықтарын сатып алды. Компания үлкен тәуекелге бел буды. Ол Америка нарығында тек бір ғана субтитрлі фильм шығарған, ал Нью-Йоркте коммерциялық түрде шығарылған жалғыз жапондық сөйлеу фильмі Микио Нарузедің комедиясы болды, "Әйелі! Бейірткідей бол!", 1937 жылы – сыншылардың және кассадағы сәтсіздік. Алайда, "Рашомонның" коммерциялық жұмысы, сыншылардың, тіпті Эд Салливан сияқты колоннистердің де жақсы пікірлеріне ие болды, ол Нью-Йорктегі бір театрда алғашқы үш аптада 35 000 доллар табыс тапты, бұл сол кездегі шамадан тыс сома. Бұл табыстылық өз кезегінде 1950 жылдары Америка мен Батыс елдерінде жапон фильмдерінің модасына әкеліп соқты. 1952 жылдың соңында "Рашомон" Жапонияда, АҚШ-та және Еуропаның көп бөлігінде шығарылды. Жапондық кино режиссерлерінің арасында Кэнжи Мизогучи ("Охару өмірі", "Угетсу", "Саншо сот орындаушысы") және кейінірек Ясужиро Озу ("Токио тарихы", "Күзгі түстен кейін") болды. Куросаваның батыс көрермендер арасында 1950 жылдары танымал болуы батыс көрермендерін Кон Ичикава, Масаки Кобаяши, Нагиса Осима және Шохеи Имамурадан бастап Джузо Итами, Такеши Китано мен Такаси Миикеге дейінгі жапон кино режиссерлерінің кейінгі ұрпақтарының қабылдауына көбірек ықылас білдірді. Карьерасын халықаралық атақ-даңққа бөлеген Куросава өзінің алғашқы киностудиясы "Тохомен" (кейіннен оның келесі 11 фильмін шығаратын) қайта қосылып, келесі жобасы "Икирумен" айналысады. Лев Толстойдың "Иван Ильичтің өлімі" романының желісі бойынша түсірілген фильмде Такаши Шимура қатерлі ісікпен ауыратын Токиолық бюрократ Ватанабе ролін ойнайды. Сценарий үшін Куросава Хасимотоны және жазушы Хидео Огуниді алды, ол он екі Куросава фильмінің сценарийін бірге жазды. Шығарманың қараңғы тақырыбына қарамастан, сценарийшілер Брехт шығармасымен салыстырған сатирикалық көзқараспен, оның батырының бюрократиялық әлеміне де, АҚШ-тың Жапонияны мәдени отарлауына да қатысты. (Фильмде американдық поп-күйлердің рөлі ерекше.) Осы әдіспен фильм түсірушілер фильмді өлім аузында жатқан науқастар туралы драмаларға тән сезімталдықтан сақтап қалды. "Икиру" 1952 жылдың қазан айында ашылған, ол Куросаваға екінші "Кинема Джунпо" "Ең үздік фильм" сыйлығын жеңіп берді, және үлкен кассалық табысқа ие болды. Ол әлі күнге дейін суретшінің заманауи дәуірде түсірілген ең жоғары бағаланған фильмі болып табылады. 1952 жылдың желтоқсанында Куросава өзінің "Икиру" сценарийшілері Шинобу Хасимото мен Хидео Огуниді келесі фильмінің сценарийін жасау үшін қырық бес күндік жекелеген резиденцияға шақырды, ол "Жеті самурай" болды. Ансамбльдік жұмыс Куросаваның нағыз самурай фильмі болды, ол оның ең танымал жанры болды. Сенгоку кезеңіндегі кедей шаруалар ауылының қарақшылардың шабуылынан қорғау үшін самурайлар тобын жалдауы туралы қарапайым оқиға, үлкен актерлік құрамымен (негізінен бұрынғы Куросава өндірістерінің ардагерлерінен тұрады) және егжей-тегжейлі әрекеттерімен үш жарым сағатқа дейін созылған эпикалық өңдеуге ие болды. Алдын ала өндіріске үш ай жұмсалды және репетицияға бір ай. Түсірілімге шамамен бір жылға созылған 148 күн жұмсалды, өндіріс және қаржылық қиындықтармен және Куросаваның денсаулық мәселелерімен үзілістер болды. Фильм, соңғы ресми көрсетілімінен жарты жылдан кейін және бюджеттен үш есе артық шығынмен 1954 жылдың сәуір айында ашылды, сол кезде ол Жапониядағы ең қымбат фильм болды. (Дегенмен, Голливуд стандарттары бойынша, тіпті сол кезде ол өте қарапайым бюджеттік өндіріс болды.) Фильм оңтайлы сындық пікірлер алды және үлкен сәттілікке ие болды, инвестицияланған ақшаны жылдам қайтарды және студияға олар халықаралық деңгейде сата алатын және сатқан өнімді ұсынды, бірақ кең ауқымды өңдеулермен. Уақыт өте келе, толық нұсқасының театрлық және үй бейне нұсқаларының шығуымен оның беделі тұрақты түрде өсті. Кейбір комментаторлардың пікірінше, ол қазірде жасалған ең ұлы жапон фильмі болып саналады, ал 1999 жылы жапон киносыншыларының сауалнамасы оны да ең жақсы жапон фильмі деп таныды. 1999 жылы жапон киносыншыларының сауалнамасы оны да ең жақсы жапон фильмі деп таныды. Көрінетін британдық кино институтының (BFI) "Sight & Sound" "Барлық уақыттағы ең ұлы фильмдер" сауалнамасының ең соңғы (2022) нұсқасында "Жеті самурай" барлық елдерден алынған фильмдердің арасында сыншылардың арасында 20-орынды иеленді және режиссерлердің сауалнамасында 14-орынды иеленді, 48 сыншының және 22 режиссердің тізіміне енді. 1954 жылы Тынық мұхитындағы ядролық сынақтар Жапонияда радиоактивті жаңбырларға себеп болды, ал наурыздағы бір инцидент жапон балық аулау кемесін ядролық залалдануға ұшыратты, бұл апатты нәтижелерге әкелді. Осы алаңдаушылық атмосферада Куросаваның келесі фильмі "Мен қорқынышпен өмірімді жалғастырамын" туды. Оқиғада зейнеткерлікке шыққан фабрика иесі (Тосиро Мифуне) ядролық шабуыл перспективасына соншалықты қорқып, бүкіл кеңейтілген отбасын (заңды және әйелдерінен туған) Бразилиядағы ферманың қауіпсіздігіне көшіруге бейімделді. Өндіріс режиссердің бұрынғы фильмінен гөрі әлдеқайда тегіс өтті, бірақ түсірілім аяқталуға бірнеше күн қалғанда, Куросаваның композиторы, серігі және жақын досы Фумио Хаясака 41 жасында (туберкулезден) қайтыс болды. Фильмнің музыкасы Хаясаканың шәкірті Масарумен аяқталды...

Компанияның пайда болуы және Қызыл сакал (19591965)

Рашомоннан бастап Куросаваның туындылары көлемді бола берді, режиссердің бюджеті де соған сәйкес өсті. Тохо мұндай жағдайға алаңдап, ол өзінің жұмыстарын қаржыландыруға көмектессе, студияның ықтимал шығындарын азайтуға, ал өзіне ко-өндіруші ретінде көбірек көркемдік еркіндік беруге болатынын ұсынды. Куросава келісті, 1959 жылдың сәуір айында Куросава Продакшн компаниясы құрылды, Тохо компаниясы көпшілік үлесіне ие болды. Өз ақшасын тәуекелге тігуге дайын болса да, Куросава бұрынғы ешбір туындысынан гөрі жапондық бизнес және саяси элитаны тікелей сынға алған оқиғаны таңдады. «Жақсы ұйқы» фильмі Куросаваның немере інісі Майк Иноуэ жазған сценарий бойынша түсірілді. Бұл фильмде жас жігіт әкесінің өліміне кінәлілерді әшкерелеу үшін жемқор жапон компаниясының ішкі құрылысына еніп, олардың қылмысын жария етуге тырысады. Фильм түсіріліп жатқан кезде, көптеген жапондықтар, әсіресе жастардың пікірінше, корпорациялар мен саясаткерлерге тым көп билік беру арқылы елдің демократиясына қауіп төндіретін жаңа АҚШ-Жапония қауіпсіздік келісіміне қарсы Анпоның жаппай наразылықтары өтті. Фильм 1960 жылдың қыркүйек айында жарық көрді, оған оң пікірлер айтылды және орташа табысқа жетті. Корпоративтік тойды бейнелейтін 25 минуттық ашылу сахнасы Куросаваның ең шеберлікпен орындалған эпизодтарының бірі деп есептеледі, бірақ фильмнің қалған бөлігі көбінесе одан төмен бағаланады. Фильмде Куросаваның дәстүрлі кейіпкері жеке адамдардың әрекеттерімен шешілмейтін әлеуметтік зұлымдықпен күресу үшін қолданылғаны сынға түсті. «Йожимбо» (The Bodyguard) – Куросава Продакшнның екінші фильмі. Фильмде мырзасы жоқ самурай Санджуро 19 ғасырдағы екі қарсыласатын топтың билік еткен қалаға кіреді және оларды бір-бірін жоюға итермелейді. Режиссер бұл жұмысты көптеген жанрлық конвенциялармен, әсіресе вестернмен ойнауға пайдаланды, сонымен бірге жапон экраны үшін бұрын-соңды болмаған зорлық-зомбылықты графикалық түрде көрсетті. Кейбір сарапшылар бұл фильмдегі Санджуро кейіпкерін самурайлардың ықпалынан айырылып, саудагерлердің жеңіске жеткен тарихи үрдісін сиқырлы түрде кері айналдыратын қиял кейіпкері деп қарастырады. Тацуя Накадай Куросава фильміндегі алғашқы басты рөлін орындады, ал Кадзуо Миягава (Рашомонды түсірген) және Такао Сайтоның инновациялық түсірілімдері фильмнің 1961 жылдың сәуірінде көрсетіліп, сыншылардың да, коммерциялық жағынан да табысқа ие болуына ықпал етті, ол Куросаваның бұрынғы фильмдерінен де көп табыс тапты. Фильмнің қараңғы, күлкілі стилі шетелде де көптеп көшірілді. Серджо Леоненің «Бір қолдағы доллар» фильмі Куросава атынан сотқа жүгінген Тохоның жеңіске жеткенімен, көрініс ремейкі бойынша виртуалды (рұқсатсыз) көшірме болды. «Йожимбо» фильмінің табысынан кейін Куросава Тоходан жалғасын жасау үшін қысым көрді. Куросава «Йожимбо» фильмінен бұрын жазған сценарийін қайта өңдеп, оның бұрынғы фильмінің кейіпкерін енгізді. «Сандзюро» – Куросаваның үш фильмінің алғашқысы, ол жазушы Шугоро Ямамотоның шығармаларынан алынған (басқалары – «Қызыл сақал» және «Додескаден»). Бұл «Йожимбо»ға қарағанда тон жағынан жеңіл және дәстүрлі кезеңді фильмге жақын, бірақ оның самурайлар кланындағы билік күресінің тарихы күлкілі тонмен суреттеледі. Фильм 1962 жылдың 1 қаңтарында жарық көрді, ол «Йожимбо»ның кассалық табысынан тез асып түсіп, оң пікірлер жинады. Осы аралықта Куросава Тохоға «Кингс Рэнсом» фильмінің құқықтарын сатып алуды тапсырды, бұл американдық автор және сценарист Эван Хантердің Ed McBain псевдонимімен жазған, оның 87th Precinct қылмысты кітаптар сериясының бірі, адам ұрлау туралы романы. Режиссер адам ұрлауды айыптайтын туынды жасауға ниеттенді, ол оны ең ауыр қылмыстардың бірі деп санайды. «Жоғары және төмен» деп аталатын фильм 1962 жылдың екінші жартысында түсіріліп, 1963 жылдың наурыз айында жарық көрді. Ол Куросаваның кассалық рекордтарын (бұл үшінші фильм қатарынан) бұзды, жылдың ең көп кіріс алған жапондық фильмі болды және жарқын сын-пікірлерге ие болды. Алайда, оның жеңісі, әрине, фильмді сол кезде Жапонияда болған ұрлаулар толқыны үшін кінәлаған кезде (оның өзі жас қызы Кадзукоға бағытталған ұрлау қауіп-қатерлерін қабылдады) біршама бүлдірілді. Көптеген сарапшылар «Жоғары және төмен» фильмін режиссердің ең күшті туындыларының бірі деп санайды. Куросава тез арада келесі жобасына көшті – «Қызыл сақал». Шюгоро Ямамотоның әңгіме жинағына негізделген және Достоевскийдің «Жабайы және қорланғандар» романынан элементтерді қамтитын бұл фильм 19 ғасыддың ортасындағы кедейлерге арналған емханада өтеді, онда Куросаваның гуманистік тақырыптары толыққанды айтылады. Шеңберлі және материалистік, шетелде білім алған жас дәрігер Ясумото қатал тәлімгерлікпен белгілі «Акахиге» («Қызыл сақал») аталған дәрігер Нииде басшылығымен емханада стажер болып жұмыс істеуге мәжбүр болады. Бастапқыда «Қызыл сақалға» қарсы тұрса да, Ясумото оның даналығы мен батырлығына қызығады және бұрын жек көретін емханадағы пациенттерге деген қайырымдылық пен құрмет сезімін дамытады. Ясумото рөлін ойнаған Юдзо Каяма сол кезде өте танымал актер және музыкант болды, әсіресе оның «Жас жігіт» (Wakadaishō) музыкалық комедиялары үшін, сондықтан оны фильмде түсіруге келісім беру Куросаваға жоғары кассалық табыс әкелді. Фильм түсірілімі, режиссердің ең ұзаққа созған жұмысы, бес айлық дайындықтан кейін бір жылдан астам уақытқа созылды және 1965 жылдың көктемінде аяқталды, режиссер, оның командасы мен актерлері шаршап қалды. «Қызыл сақал» 1965 жылдың сәуір айында көрсетілді, ол жылдың ең көп кіріс алған жапондық туындысы болды және беделді Kinema Jumpo жылдық сыншылар сауалнамасында үшінші (және соңғы) рет жеңіске жетті. Отандық нарықта бұл Куросаваның ең танымал және жақсы көрілетін туындыларының бірі болып табылады. Жапониядан тыс жерде сыншылар көбінесе бөлінген пікірде. Көптеген сарапшылар оның техникалық жетістіктерін мойындайды және кейбіреулері оны Куросаваның ең жақсы туындыларының бірі деп мақтайды, ал басқалары оның күрделілігі мен шынайы повествотелдік күші жетіспейді деп санайды, ал тағы біреулері оның суретшінің әлеуметтік және саяси өзгерістерге деген бұрынғы ұмтылысынан шегініс екенін мәлімдейді. Бұл фильм оның авторы үшін бір дәуірдің аяқталуын білдірді. Режиссер өзі де оның шығуы кезінде осыны мойындады, сыншы Дональд Ричиге бір түрлі цикл аяқталғанын және оның болашақ фильмдері мен өндіріс әдістері өзгеше болады деп айтты. Оның болжамы дұрыс болды. 1950 жылдардың соңынан бастап теледидар бұрынғы кең және адал жапондық кино аудиториясының бос уақытын басып алды. Кинокомпаниялардың кірісі төмендеген сайын, олардың тәуекелге баруға деген құлшыны да азайды, әсіресе Куросаваның қымбат өндіріс әдістерімен байланысты тәуекелге. «Қызыл сақал» сонымен қатар суретшінің мансабының ортасы болды. Фильм индустриясындағы оның алдыңғы жиырма тоғыз жылында (оның бес жылы ассистент режиссер ретінде) ол жиырма үш фильм түсірді, ал қалған жиырма сегіз жылында көптеген себептерге байланысты ол тек жеті фильмті аяқтады. Сонымен қатар, толыққанды түсіндірілмеген себептерге байланысты «Қызыл сақал» Тосиро Мифуне қатысқан оның соңғы фильмі болды. «Төменгі тереңдіктерде» жұмыс істеген актер Ю Фудзики екі адамның түсірілім алаңындағы жақындығы туралы айта келе, «Куросава мырзаның жүрегі Мифуне мырзаның денесінде болды» деді. Дональд Ричи олардың арасындағы қарым-қатынасты бірегей «симбиоз» деп сипаттады.

Голливудтық айналым (1966 1968)

1966 жылы Куросаваның «Тохо» компаниясымен жасалған эксклюзивті шарты аяқталғанда, 56 жастағы режиссер өзгеруді ойластыра бастады. Отандық киноиндустрияның қиын жағдайын байқап, шетелден ондаған ұсыныс алғаннан кейін, Жапониядан тыс жерде жұмыс істеу идеясы оған бұрынғыдан да қызықтырақ көрінді. Алғашқы шетелдік жобасы үшін Куросава «Life» журналындағы мақалаға негізделген оқириқты таңдады. «Embassy Pictures» компаниясының ағылшын тілінде түсірілетін және «Runaway Train» деп аталатын әрекет-триллері оның тұңғыш түсті фильмі болуы тиіс еді. Бірақ тілдік кедергі үлкен мәселе тудырды, ал сценарийдің ағылшын тіліндегі нұсқасы 1966 жылдың күзінде түсірілім басталғанға дейін дайын болмады. Қар қажет болғандықтан түсірілім 1967 жылдың күзіне ауыстырылды, содан кейін 1968 жылы тоқтатылды. Екі онжылдықтан кейін Голливудта жұмыс істейтін тағы бір шетелдік режиссер Андрей Кончаловский «Құқықсыз пойызды» (1985) түсірді, бірақ ол Куросаваның сценарийіне негізделген жаңа сценарий бойынша жұмыс істеді. Осы уақыт аралығында режиссер Голливудтағы жобаға қатысты. «20th Century Fox» және «Kurosawa Production» компанияларының өндірісіндегі «Тора! Тора! Тора!» фильмінде Пёрл-Харборға жапондықтардың шабуылы американдық және жапондық көзқарастардан көрсетілуі тиіс еді. Ол бірнеше ай бойы сценарийді Рюзо Кикусима мен Хидео Огунимен бірге жұмыстады, бірақ жақын арада жоба қиындыққа тап болды. Американдық эпизодтардың режиссері жоспарланғандай Дэвид Лин емес, америкалық Ричард Флейшер болды. Бюджет те қысқартылды, ал жапондық бөлімге арналған экран уақыты енді 90 минуттан аспауы керек еді – бұл үлкен мәселе еді, өйткені Куросаваның сценарийі төрт сағаттан астам уақытты қамтыды. Дарил Зануктың тікелей қатысуымен көптеген түзетулерден кейін 1968 жылдың мамырында сценарийге келісім жасалды. Түсірілім желтоқсан айының басында басталды, бірақ Куросава режиссер ретінде үш аптадан астам уақыт жұмыс істемеді. Ол бейтаныс түсірілім тобымен жұмыс істеуге және Голливуд өндірісінің талаптарына бейімделуге тырысты, ал оның жұмыс әдістері американдық продюсерлерді таң қалдырды, олар режиссердің психикалық денсаулығына күмән келтірді. Куросава Киото университетінің ауруханасында невропсихолог доктор Муракамимен тексерілді, оның диагнозы Даррил Занук пен Ричард Занукқа «Fox» студиясына неврастения диагнозымен жіберілді. Онда «Ол ұйқының бұзылуынан, мазасыздықтан және жоғарыда аталған аурудың салдарынан туған қозғыш жағдайдан зардап шегуде. Оған екі айдан астам демалыс және медициналық көмек қажет» делінген. 1968 жылғы Рождество қарсаңында американдықтар Куросаваның «шаршағандықтан» өндірістен кеткенін жариялап, оны жұмыстан босатты. Ақырында ол жапондық эпизодтар үшін екі режиссермен – Кинжи Фукасаку және Тошио Масудамен ауыстырылды. 1970 жылдың қыркүйегінде көрсетілген «Тора! Тора! Тора!» фильміне сыншылар жағымсыз пікір білдірді, Дональд Ричи айтқандай, бұл Куросаваның мансабындағы «нағыз трагедия» болды. Ол өмірінің көп жылдарын логистикалық тұрғыдан қиын жобаға жұмсады, бірақ өзі түсірген бір де бір кадр болған жоқ. (Ол өзінің атын титрлерден алып тастады, бірақ жапондық бөлімде қолданылған сценарий әлі де оның және оның серіктерінің еңбегі болды.) Ол көп жылдар бойы бірге жұмыс істеген жазушысы Рюзо Кикусимадан алыстады және онымен ешқашан жұмыс істемеді. Жоба оның өндіріс компаниясындағы сыбайлас жемқорлықты кездейсоқ түрде ашты (бұл жағдай оның «Жаман ұйқы» фильмін еске түсірді). Оның ақыл-есі күмән тудырды. Ең жаманы, жапондық киноиндустриясы және тіпті Куросаваның өзі де ол енді фильм түсірмейтініне күмәндана бастады.

Қиын онжылдық (1969-1977 жж.)

Оның абыройы "Тора! Тора! Тора!" көпшілікке танымал болғаннан кейін қауіпте болғанын білген Куросава өзінің әлі де қабілетті екенін дәлелдеу үшін жаңа жобаға тез кірісті. Оған достары, әйгілі режиссерлер Киношита Кейсуке, Масаки Кобаяши және Кон Ичикава көмектесті. Олар 1969 жылдың шілдесінде "Төрт салт аттылар клубы" (Yonki no kai) деп аталатын өндіріс компаниясын құрды. Жоспар бойынша төрт режиссер әрқайсысы фильм түсіруі керек болса да, қалған үш режиссердің басты мақсаты Куросаваға фильмді сәтті аяқтауға көмектесу және осылайша ол қайтадан жұмысқа оралуына жағдай жасау еді. Алғашқы ұсынылған жоба "Дора хейта" атты тарихи фильм болды, бірақ ол тым қымбатқа түсетіні анықталған соң, назар Шугоро Ямамотоның кедей және мұқтаж адамдар туралы тағы бір шығармасының бейімделуі – "Додесукаден" фильміне ауысты. Фильм Куросаваның стандарттары бойынша 9 апта ішінде тез түсірілді, режиссер шектеулі бюджетте де жылдам және тиімді жұмыс істей алатынын көрсетуге бел буды. Түсті фильмдегі алғашқы жұмысы үшін ол бұрынғы фильмдерінің динамикалық монтаждауын және күрделі композицияларын тоқтатып, кейіпкерлердің өмір сүретін уытты ортасын көрсету үшін негізгі түстердің батыл, тіпті сюрреалистік палитрасын жасауға ден қойды. Фильм 1970 жылдың қазан айында Жапонияда көрсетілді, бірақ сыншылардың шағын сәттілігіне қарамастан, көрермендер тарапынан салқын қабылданып, қаржылық шығынға ұшырады, соның салдарынан "Төрт салт аттылар клубы" таратылды. Шетелдегі алғашқы пікірлер оң болды, бірақ "Додесукаден" режиссердің ең жақсы туындыларымен салыстырылмайтын қызықты тәжірибе деп есептелді. "Додесукаден" фильмінің түсіріліміндегі қиындықтардан кейін, Куросава келесі жылы мансабындағы жалғыз рет теледидар жұмысына қатысты – "Ат жыры" атты толыққанды жарыс аттары туралы деректі фильмді түсірді. Фильмде ойдан шығарылған ер адам және баланың (Додесукадендегі қаңғыбас пен оның ұлының актерлері) дауысы естілді. Бұл Куросаваның фильмографиясындағы жалғыз деректі фильм, оның түсіріліміне режиссердің жиі серігі Масару Сато, музыка авторы да қатысты. "Ат жыры" Куросаваның туындыларында бірегей болып табылады, себебі ол редактордың есімін көрсетеді, бұл Куросаваның өзі фильмді монтаждамағанын көрсетеді. Келесі жұмыстарға қаражат табуға және денсаулығына қатысты мәселелерге тап болған Куросава, көрінеу, шегіне жетті: 1971 жылдың 22 желтоқсанында ол бірнеше рет білегін және тамағын кесіп алды. Өзін-өзі өлтіруге жасаған тырысыс сәтсіз аяқталды және режиссердің денсаулығы тез жақсарды. Куросава енді отбасылық өмірге үміттенді, егер ол тағы бір фильм түсіре алатынына көзі жетпеді. 1973 жылдың басында совет студиясы "Мосфильм" режиссерге олармен жұмыс істеуге қызығушылық танытты. Куросава орыс саяхатшысы Владимир Арсеньевтің "Дерсу Узала" атты автобиографиялық еңбегін бейімдеуді ұсынды. Ол 1930 жылдардан бері түсіргісі келген кітап – табиғатпен үйлесімде өмір сүрген, бірақ жаңадан келген өркениет тарапынан жойылған Голди аңшысы туралы әңгіме. 1973 жылдың желтоқсанында 63 жастағы Куросава өзінің төрт жақын көмекшісімен бірге Кеңес Одағына аттанды, ол елде бір жарым жыл бойы тұрды. Түсірілім 1974 жылдың мамыр айында Сибирде басталды, өте қиын табиғи жағдайларда түсіру өте қиын және талапты болды. Фильм 1975 жылдың сәуірінде аяқталды, шаршаған және үйін сағынған Куросава маусым айында отбасымен Жапонияға оралды. "Дерсу Узала" 1975 жылдың 2 тамызында Жапонияда әлемдік премьерасын өткізді және прокатта жақсы нәтижелер көрсетті. Жапонияда сыншылардың пікірлері тым жарқын болмаса да, фильм шетелде жақсы бағаланды, 9-шы Мәскеу халықаралық кинофестивалінде "Алтын жүлде" және "Ең үздік шетел тілі фильм" номинациясында "Оскар" сыйлығын жеңіп алды. Бүгінгі таңда сыншылар фильмге қатысты екіге бөлінген: кейбіреулер оны Куросаваның көркемдік құлдырауының үлгісі деп санайды, ал басқалары оны режиссердің ең жақсы туындыларының бірі деп есептейді. Телевизиялық жобаларға ұсыныстар түссе де, ол кино әлемінен тыс жерде жұмыс істеуге қызығушылық танытпады. Дегенмен, көп ішетін режиссер 1976 жылы көрсетілген Suntory вискиінің теледидар жарнамаларында түсуге келісті. Тағы бір фильм түсіре алмаймын деп қорқып, режиссер әртүрлі жобалар бойынша жұмыс істеуді жалғастырды, сценарийлер жазып, егжей-тегжейлі суреттер жасады, егер ол өзінің әңгімелерін түсіре алмаса, жоспарларының көрнекі жазбасын қалдыруға ниеттенді.

Екі эпос (1978-1986)

1977 жылы Джордж Лукас Куросаваның «Құпия қамал» фильмінен әсер алған, өте сәтті ғылыми-фантастикалық «Жұлдызды соғыс» фильмін шығарды. Лукас, көптеген жаңа Голливуд режиссерлері сияқты, Куросаваны құрметтеді және оны өрнек ретінде қарастырды, сондай-ақ жапондық кино режиссерінің жаңа жұмысқа қаржы табуға шамасы келмей жатқанын білгенде қатты таң қалды. 1978 жылдың шілдесінде Сан-Францискода кездесіп, Куросаваның ең тиімді деп санаған жобасын талқылады: «Кагемуша» – ортағасырлық жапондық ұлы рудың қос кейіпкері ретінде жалданған ұры туралы эпикалық оқиға. Лукас сценарийге және Куросаваның суреттеріне қызығып, 20th Century Fox студиясына ықпалын қолданып, он жыл бұрын Куросаваны жұмыстан шығарған студияны «Кагемушаны» өндіруге мәжбүр етті, содан кейін Фрэнсис Форд Копполаны қосымша продюсер ретінде шақырды. Өндіріс келесі сәуірде басталды, Куросаваның көңіл-күйі жоғары болды. Түсірілім 1979 жылдың маусымынан 1980 жылдың наурызына дейін жалғасты және көптеген қиындықтарға толы болды, соның ішінде басты рөлдегі алғашқы актер Синтаро Катсу – танымал кейіпкер Затоичи рөлін сомдаған актер – режиссердің қарсылығына қарамастан, өзінің өнерін бейнеге түсіруді талап еткені үшін жұмыстан босатылды. (Оның орнына Тацуя Накадай келді, ол Куросава фильміндегі екі қатарынан басты рөлді сомдады.) Фильм бірнеше аптаға кешігіп аяқталып, 1980 жылдың сәуір айында Токиода көрсетілді. Ол Жапонияда жылдам үлкен сәттілікке ие болды. Фильм шетелде де сыншылардың жоғары бағасын алып, кассалық табысқа жетті, 1980 жылдың мамырында Канн кинофестивалінде алтын «Тамаша пальма» жүлдесін жеңіп алды, бірақ кейбір сыншылар фильмді салқындығы үшін сынады. Куросава жылдың қалған бөлігін Еуропа мен Америкада «Кагемушаны» насихаттап, марапаттар мен құрметтерді жинады, ал фильмге сюжеттік тақталар үшін салған суреттерін өнер туындысы ретінде көрсетті. «Кагемушаның» халықаралық сәттілігі Куросаваға келесі жобасына, «Ран» (фильм) – ұқсас эпикалық туындыға кірісуге мүмкіндік берді. Сценарийдің бір бөлігі Шекспирдің «Король Лир» романына негізделген, онда Тацуя Накадай ойнаған қатал, қанқұмар даймё (соғыс басшысы) бейнеленген. Ол жалғыз адал ұлын ақымақтықпен қуғаннан кейін, өз патшалығын қалған екі ұлына тапсырады, олар оған сатқындық жасайды, осылайша бүкіл патшалықты соғысқа итермелейді. Жапондық студиялар елдегі ең қымбат фильмдердің қатарына кіретін тағы бір фильмді өндіруден әлі де қорқып, халықаралық көмек тағы да қажет болды. Бұл жолы ол Луис Бунюэльдің соңғы фильмдерін өндірген француз продюсері Серж Сильберманнан келді. Фильм түсірілімі 1983 жылдың желтоқсанында басталды және бір жылдан астам уақытқа созылды. 1985 жылдың қаңтар айында «Ран» фильмінің түсірілімі тоқтатылды, өйткені Куросаваның 64 жастағы әйелі Ёко ауырып қалды. Ол 1 ақпан күні қайтыс болды. Куросава фильмін аяқтау үшін оралды және «Ран» 31 мамырда Токио кинофестивалінде көрсетілді, келесі күні кеңінен көрсетілді. Фильм Жапонияда орташа қаржылық табысқа ие болды, бірақ шетелде үлкен табысқа жетті. «Кагемушамен» жасағандай, Куросава Еуропа мен Америкаға сапарға шықты, онда ол қыркүйек және қазан айларында фильмнің премьерасына қатысты. «Ран» Жапонияда бірнеше марапатқа ие болды, бірақ ол 1950-1960 жылдардағы режиссердің ең үздік фильмдері сияқты құрметке ие болған жоқ. Алайда, Жапония «Ран» фильмін басқа фильмке таңдап, «Оскар» сыйлығының үздік шетелдік фильм номинациясына ресми қатысуға жібергеніне барлық кино әлемі таң қалды. Продюсер де, Куросава да «Ранды» қарауға жібермеудің себебін түсініспеушілікке байланысты деп түсіндірді: академияның құпия ережелері бойынша, «Ран» жапондық фильм, француздық фильм (қаржыландыруға байланысты) немесе екеуі де болатынына ешкім сенімді емес еді, сондықтан ол мүлдем ұсынылмады. Өзінің отандастарынан назарсыздан қалғанына жауап ретінде режиссер Сидни Люмет Куросава сол жылы үздік режиссер ретінде «Оскар» сыйлығына ұсынылуын сәтті кампанияға қол жеткізді (Сидни Поллак ақыр соңында «Африкадан тыс» фильмін режиссерлегені үшін сыйлықты жеңіп алды). «Ран» фильмінің костюмдерін жасаған Эми Вада фильмнің жалғыз «Оскар» сыйлығын жеңіп алды. «Кагемуша» және «Ран», әсіресе соңғысы, Куросаваның ең үздік туындыларының бірі саналады. «Ран» фильмінің жарық көргеннен кейін Куросава оны өзінің ең жақсы фильмі деп атады, бұл режиссердің көзқарасының үлкен өзгеруі болды, өйткені оның қайсысы оның ең жақсы жұмысы деп сұрағанда, ол бұрын әрқашан «келесісі» деп жауап берген.

Соңғы жұмыстар мен соңғы жылдар (1987-1998)

Келесі фильмінде Куросава бұрын түсірген фильмдерінен мүлдем өзгеше тақырып таңдады. Оның бұрынғы кейбір фильмдерінде (мысалы, «Мас періште» және «Кагемуша») қысқаша арман эпизодтары болғанмен, «Dreams» фильмі режиссердің өзінің армандарына толыққандай негізделген болатын. Айта кетерлігі, қырық жылдан астам уақыттан бері алғаш рет Куросава осы жеке жобаның сценарийін өзі жазды. Фильмнің шамамен бюджеті оның алдындағы фильмдерге қарағанда төмен болғанымен, жапондық студиялар оның бір де бір туындысын қолдауға құштарлық танытпады. Сондықтан Куросава тағы бір белгілі американдық жанкүйері Стивен Спилбергке жүгінді, ол Warner Bros. компаниясын аяқталған фильмнің халықаралық құқықтарын сатып алуға көндірді. Бұл Куросаваның ұлы Хисаоға, продюсер ретінде және жақын арада «Куросава Продакшн» компаниясының басшысы болатын Хисаоға, Жапонияда фильмнің өндіріс шығындарын жабатын несие алу үшін келіссөздер жүргізуді жеңілдетті. Түсірілімдер сегіз айдан астам уақытқа созылды, ал «Dreams» фильмі 1990 жылдың мамыр айында Канн қаласында көрсетілді. Көрермендердің реакциясы сыпайы болғанымен, фильмнің әлемнің басқа бөліктерінде де осындай қабылдануы күтілді. 1990 жылы ол өмірлік жетістіктері үшін «Оскар» сыйлығын алды. Сыйлықты қабылдаған сөзінде ол атақты түрде: «Мен сәл уайымдадым, себебі әлі киноны толық түсіне алмаймын» деді. Сол кезде «The Daily Spectrum» газетінің журналисі Боб Томас Куросаваның «көптеген сыншылардың пікірінше, қазіргі заманғы ең ұлы режиссер» екенін жазды. Содан кейін Куросава «Тамыз рапсодиясы» фильміне көшті – режиссердің «Додэскаденнен» кейін жиырма жылдан астам уақыттан бері Жапонияда толыққандай өндірілген тұңғыш фильмі. Бұл фильмде Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Нагасаки қаласын жойған ядролық бомбалаудың салдары зерттелді. Фильм Киёко Муратаның романынан бейімделгенімен, фильмдегі Нагасакидегі бомбалауға қатысты сілтемелер кітаптан емес, режиссердің ойларынан туындаған. Бұл оның американдық киножұлдыздың рөлін алған жалғыз фильмі болды: Ричард Гир қарт әйелдің інісінің рөлін ойнады. Түсірілімдер 1991 жылдың басында басталды, ал фильм сол жылдың 25 мамырында көрсетілді. Алайда, әсіресе АҚШ-та сыншылардың пікірі көбінесе теріс болды, режиссерді американдықтарға қарсы көзқарасты насияттауда айыптады, бірақ Куросава бұл айыптауларды жоққа шығарды. Куросава көп уақыт өткізбей келесі жобасына кірісті: «Мададайо» немесе «Әлі емес». Хяккен Учиданың автобиографиялық эсселеріне негізделген бұл фильмде неміс тілінің профессорының Екінші дүниежүзілік соғыс және одан кейінгі өмірі көрсетілді. Сюжет желісінде оның бұрынғы студенттерімен жыл сайынғы туған күнін тойлау оқиғасы орталық орын алады, оның барысында басты кейіпкер өмірден кетуге дайын еместігін жариялайды – бұл тақырып 81 жастағы фильмнің авторы үшін маңызды бола бастады. Фильмді түсіру 1992 жылдың ақпан айында басталды және қыркүйек айының соңында аяқталды. 1993 жылдың 17 сәуірінде көрсетілген фильмге көрермендердің реакциясы оның екі алдыңғы туындысына қарағанда одан да көңілсіз болды. Дегенмен Куросава жұмысын тоқтатпады. Ол 1993 жылы «Теңіз қарап тұр» және 1995 жылы «Жаңбырдан кейін» фильмдерінің сценарийлерін жазды. 1995 жылы соңғы туындысына соңғы рет түзетулер енгізіп жатқанда, Куросава сырғып, омыртқасының негізін сындырып алды. Осы оқиғадан кейін ол өмірінің соңына дейін мүгедектер арбасын пайдаланды, оның тағы бір фильм режиссерлік ету үмітіне нүке айтты. Оның көптен бері армандаған «фильм түсіру алаңында қайтыс болу» тілегі орындалмады. Апаттан кейін Куросаваның денсаулығы нашарлай бастады. Оның ақылы толыққандай және белсенді болғанымен, денесі әлсіреп, өмірінің соңғы жарты жылында режиссер көбінесе үйде музыка тыңдап және теледидар көрумен төсекте жатты. 1998 жылдың 6 қыркүйегінде Куросава 88 жасында Токиодағы Сетагая ауданында инсульттан қайтыс болды. Өлген кезде Куросаваның екі баласы болды: ұлы Хисао Куросава, ол Хироко Хаяшиге үйленген, және қызы Казуко Куросава, ол Хараиуки Катоға үйленген, сонымен қатар бірнеше немерелері де болды.

Стиль, тақырыптар және әдістер

Куросава батыл, динамикалық стильді көрсетті, оған батыс киносының ықпалы зор болды, бірақ ол одан ерекшеленді; ол фильм өндірісінің барлық аспектілеріне қатысты. Ол дарынды сценарист болған және фильмнің жоғары сапалы сценарийін қамтамасыз ету үшін фильмнің дамуынан бастап әріптес сценаристтерімен тығыз жұмыс істеді, оны ол жақсы фильмнің берік негізі деп есептеді. Ол көбінесе өзінің фильмдерінің монтажшысы болып жұмыс істеді. Оның "Куросава гуми" (黒澤組) деп аталатын командасы, құрамында оператор Асаказу Накай, өндіріс ассистенті Теруё Ногами және актер Такаши Шимура болды, адалдығымен және сенімділігімен көзге түсті. Куросаваның стилі бірнеше тәсілдермен және техникалармен ерекшеленеді. 1940-1950 жылдардағы фильмдерінде ол жиі "осьтік кесуді" қолданды, онда камера кадрларды іздеудің орнына суретке қарай немесе одан қашықтау бір-бірімен үйлесетін тікелей кесулер арқылы қозғалады. Тағы бір стильдік ерекшелік – "қозғалыс кесімі", ол экрандағы қозғалысты бірнеше кадрға бөліп көрсетеді, оның орнына бір үздірілмеген кадр қолданылмайды. Куросавамен тығыз байланысты кинолық амал – сүрту, оптикалық принтер арқылы жасалатын эффект: экранда сызық немесе жолақ пайда болып, бір көріністің соңын жойып, келесі көріністің алғашқы суретін ашады. Бұл өтпелі тәсіл тура кесудің немесе ерітудің орнына қолданылады; оның толыққанды жұмыстарында сүрту Куросаваның айрықша белгісіне айналды. Фильмнің саундтрегінде Куросава дыбыс пен бейне арасындағы кері байланысты ұнатты, онда музыка немесе дыбыс эффектілері бейнені күшейтпей, оған ирониялық тұрғыдан түсініктеме береді. Теруё Ногамидің естеліктерінде "Мас періште" және "Қаңғыбас ит" фильмдерінен осыған қатысты бірнеше мысал келтірілген. Куросава сонымен қатар Жапонияның бірнеше көрнекті заманауи композиторларымен, оның ішінде Фумио Хаясака және Тору Такемицумен де жұмыс істеді. Куросава фильмдерінде бірнеше қайталанатын тақырыптарды пайдаланды: әдетте ересек ұстаз бен бір немесе бірнеше шәкірттер арасындағы ұстаз-шәкірт қарым-қатынасы, бұл көбінесе рухани және техникалық шеберлік, сондай-ақ өзіңді-өзің бақылауды қамтиды; халықтың арасынан шығып, бір нәрсені жасауға немесе дұрыс емес нәрсені түзетуге қабілетті батыр; ауа райының экстремалды құбылыстарын драмалық тәсіл ретінде және адам құмарлығының символы ретінде бейнелеу; және тарихтағы қатыгез зорлық-зомбылықтың қайталануы. Стивен Принстің сөзіне сүйенсек, соңғы тақырып, ол "Куросава киносының батыл, ерлік режимінің қарсы дәстүрі" деп атады, "Қанды тақ" (1957) фильмімен басталды және 1980 жылдардағы фильмдерде қайталанды.