Кіріспе

Pouteria caimito, abiu (ɐˈbiw) – Оңтүстік Американың Амазонка аймағынан шыққан тропикалық жеміс ағашы. Бұл жеміс түрі Филиппин және басқа да Оңтүстік-Шығыс Азияда да кездеседі. Орташа еңіктігі жоғары болып өседі, жұмыртқа пішіндес жемістер береді. Жемістің іші мөлдір және ақ түсті. Оның текстурасы кремді және желе тәрізді, ал дәмі карамельді кремге ұқсайды.

Сипаттама

P. caimito орташа биіктікке дейін өседі және қолайлы жағдайда одан да биікке – биіктікке дейін өсе алады. Жапырақтары сопақтадан эллипстік пішіндес болады. Олардың ұзындығы және ені болуы мүмкін. Абиу ағашы жылына бірнеше рет гүлдеп, бір уақытта гүлдері мен жемістері болуы мүмкін. Гүлденгеннен піскен жеміске дейін даму мерзімі шамамен 3 айды құрайды. Басты егін жинау маусымы климатқа байланысты өзгеріп отырады. Ағаштағы гүлдер жалғыз немесе екі-бес гүлден тұратын шоғырлар түрінде кездеседі. Олар жапырақ қойнауларындағы ұзын, жіңішке бұтақшаларда пайда болады. Гүлдері кішкентай, 4-5 жапырақшадан тұрады. Жапырақшалары цилиндр пішіндес, ақ немесе жасыл түсті болады. Гүлдер екі жынысты (гермафродитті), яғни аталық және аналық мүшелері бар. Гүлдер таңертең ашылады және шамамен екі күн бойы ашық күйінде қалады. Эквадорда жемістер наурыз және сәуір айларында піседі, бірақ жылдың басқа уақыттарында да жеміс бере алады. Бразилияның кейбір базарларында қыркүйектен сәуірге дейін сатылады, бірақ осы кезеңде олар сирек кездеседі. Баияда ақпан және наурыз айларында қысқа маусым болады. Флоридада жемістер тамыздан қазанға дейін піседі. Австралияның солтүстік Квинсленд штатында басты егін қаңтардан наурызға дейін піседі. Есейген абиу ағаштары жылына 100-ден 1000-ға дейін жеміс береді. Олардың диаметрі , дөңгелек немесе сопақ пішіндес болады және ұшы сүйір болып келеді. Піскен кезде қабығы жылтыр сары түсті болады. Ішінде қасықпен оңай алынатын, ақшыл, мөлдір, құрт сияқты консистенциялы жұмсақ қабықшасы бар; сондай-ақ, көбірек қаттырақ гельдің шағын бөліктері де кездесуі мүмкін. Жемістерде 1-ден 4-ке дейін жұмыртқа пішіндес тұқымдары болады, оларды оңай алуға болады және олар жұқа, жабысқақ қабықшамен жабылады. Жемістің дәмі тәтті, жұмсақ, ананасқа еске түсіруі мүмкін, бірақ оны көбінесе карамельді фланға ұқсас деп сипаттауға болады. Оны көбінесе балмұздаққа қосады немесе жай ғана жейді. Піспеген жемістерде ауаға тигенде қатаятын қойылтылған және жағымсыз латекс болады. Піскен жемістің қабығы ашық сары түсті, былғары тәрізді және латекс қалдықтарын қамтиды. Піскен жемістер жиналғаннан кейін де пісіп отырады, сондықтан оларды базарға жеткізу үшін жинау уақытын дұрыс жоспарлауға болады. Дегенмен, бұл кезең бес күнге дейін қысқа болуы мүмкін.

Таралуы және мекендейтін ортасы

P. caimito Амазонканың бастау суларында өсетіні жиі айтылады. Бұл өсімдік Анды тауларының төменгі шығыс бөлігінде, Венесуэланың оңтүстік-батысынан Перуға дейін табиғи түрде өседі. Сондай-ақ, ол Перудегі Тинго-Мария және Икитос маңында, сондай-ақ Эквадордың Гуаяс провинциясында, базарларда сатылатын жерлерде көптеп кездеседі. Абиуді ежелгі американдықтар өсірген, ол Амазонкада кеңінен тараған, бірақ жемістің Амазонкадан тысқары таралуының бастауы әлі анық емес. Амазонка бассейнінде, ол Бразилияның солтүстігіндегі Пара штатында өте көп өседі, бірақ Рио-де-Жанейро және Баия маңындағы Атлантикалық жаңбырлы ормандарда да сирек кездеседі. Колумбияда Какета, Мета және Ваупес аймақтарында, ал Венесуэланың Амазонас штатында да оны көптеп табуға болады. Бұған қоса, ол Тринидадта ұзақ жылдар бойы өсіп келеді және Индонезия мен Филиппин сияқты Оңтүстік-Шығыс Азияның кейбір аймақтарында эндемик болып табылады. Абиу жыл бойы ылғалды және жылы климатқа ие аймақтарда ең жақсы өседі. Қазір оны Амазонка бассейнінің көп бөлігінде кездестіруге болады. Бұл Бразилияның көптеген қалаларындағы үйлердің аулаларында және көшелерінде өсетін кең таралған ағаш, бірақ оны әдетте коммерциялық мақсатта өсірмейді. Ол Америкадан тысқары да енгізілген; мысалы, 1993 жылдан бері Таити аралында өсіріледі. Абиудың өсетін ортасы негізінен тропикалық. Бұл өсімдік жыл бойы жылы және ылғалды климатты жақсы көреді, бірақ Рио-де-Жанейрода, яғни салыстырмалы түрде салқын климатта да жақсы өседі. Перуде ол 2000 фут (610 м) биіктіктен жоғары өсе алмайды, ал Колумбияда 6000 фут (1829 м) биіктікке дейін өсетіні анықталған.

Өсіру

Ағаш тропикалық аймақтарда және жыл бойы жылы, ылғалды климатқа ие жерлерде ең жақсы өседі, сондай-ақ канистел және саподилла (нисперо) сияқты туысқан сапоттарға қарағанда сәл нашар шыдамды. Ол жоғары органикалық заттарға ие, ылғалды, аздап қышқыл топырақты жақсы көреді және сілтілі топырақтарда темір тапшылығынан (хлороз) зардап шегуі мүмкін. Жаңадан отырғызылған ағаш нәзік болады және оны жел мен суықтан қорғау қажет. Жеңіл күтім жеткілікті, ал тыңайту жиі, бірақ аз мөлшерде болуы керек.

Көбейту

Көбейту көбінесе тұқым арқылы жүзеге асырылады, бірақ көшет ағаштарының жемісі әртүрлі болуы мүмкін. Жаңа тұқымдар тірі қалуы үшін бірнеше күн ішінде себілуі керек, ал олар екі-үш аптада өне бастайды. Көшеттің төменгі бұтақтарын бір жылдан кейін қырып тастауға болады, ал алғашқы жемісті үш жылда күтуге болады, ал мол өнімді бес жылда алуға болады. Тамырға екпе, бүршіктеп өсіру және ауадағы қабаттау арқылы жақсы сорттарды көбейтуге және өндіріс кестесін жылдамдатуға болады.

Зиянкестер мен аурулар

Оның өсіп-өнімді жеріндегі коммерциялық құны шектеулі, себебі оны көбінесе кішкентай жәндіктер зақымдайды. Бразилияда жемістің негізгі зиянкесі – жеміс шыбыны деп саналады. Трипстер бүршіктерге, жапырақтарға және жас жемістерге шабуыл жасайтыны мәлім, бірақ экзотикалық аймақтарда абиу салыстырмалы түрде зиянкестерден таза болуы мүмкін, әсіресе жемістер пісіп жетілген кезде жиналып, ағаштан тыс пісірілсе.

Қолданылуы

Абиу ағашының ағашы тығыз, ауыр және қатты болып келеді және құрылыста ағаш материал ретінде пайдаланылады.

Ас үй

Абиу ағашының жемісі жеуге жарамды және сапоттардың ең жақсыларының бірі саналады, себебі оның дәмі саподилланың тәтті, карамель тәрізді, ал текстурасы жұмсақ. Оны көбінесе қолмен жейді, бірақ Колумбияда осылай жеушілерге жемістің жабысқақ сүті еріндеріне жабыспауы үшін еріндерін майлау кеңес беріледі; осы қауіптен толық піскен жемістерді таңдап, қасықты немесе басқа ыдыспен жемістің етін алып шығу арқылы сақтануға болады. Біраз лимон шырыны қосылғанда, әсіресе салқындатылғанда, оның дәмі жақсарады. Абиудың еріп, тәтті болатын қабығы балмұздаққа хоштандыру үшін және йогуртқа кесіп, жеңіл әрі дәмді таңғы ас ретінде қолданылады. Дәмінің жұп-жұмсақтығы оны күрделі десерттер мен салаттарда қолдануды шектейді. Абиу жемісі кальций, фосфор, А және С витаминдерінің маңызды көзі болып табылады.

Жергілікті атаулар

Жеміс өндірілетін елдерде әртүрлі аймақтық атаулармен белгілі; Бразилияда оны абиу деп атайды, Тринидадта – сары жұлдыз алмасы немесе каимит, сондай-ақ қызғылт және жасыл қабықты каимит сорттары да бар (жұлдыз алмасынан өзгеше); Колумбияда оны каимо, каимито амарилло (кейбір елдерде каимито деп аталатын Chrysophyllum cainitoмен шатастырмау керек) немесе мадура верде деп атайды; Эквадорда люма немесе кауже деп танылады; Венесуэлада темаре; Португалияда абиэро; Боливияда кепи; ал Ганада аласа деп атайды. Оны абио деп те атайды.