Фәтима әулетінің халифі әл-Фәиз би Наср Аллаһ

Кіріспе

Имам және Фатимид әулетінің халифасы 1154–1160 жылдары. Әбу әл-Қасим ʿĪсā ибн әл-Ẓāfir (أبو القاسم عيسى بن الظافر; 1149–1160), билік есімімен әл-Фаиз би Наṣр Аллаh (الفائز بنصر الله) деп жақсы танымал, Мысырда 1154–1160 жылдары билік құрған он үшінші және соңғы Фатимид халифасы, сонымен қатар шиит исламының Хафизи Исмаили тармағының 23-ші имамы болған. Әл-Фаиз әкесі Аббас ибн Әби әл-Футухтың қазасынан кейін бес жасында таққа отырды және өмірінің соңына дейін Аббастың ізбасары Талай ибн Руззиктің ықпалында болды. Эпилепсиямен ауырған әл-Фаиз он бір жасында ұстама кезінде қайтыс болды, ал оның туысы әл-Адид, соңғы Фатимид халифасы, оның орнына отырды.

Өмір

Болашақ әл-Фаиз Әбу'л Қасым Иса ретінде, Фатимид халифалығының он екінші имам-халифасы әл-Зафирдің ұлы болып дүниеге келді. Иса 1154 жылғы 16 сәуірде бес жасында, әкесі мен екі ағасы уәзир Аббас ибн Әби әл-Футух пен оның ұлы Насрдың қолынан қаза тапқаннан кейін таққа отырды. Оған «Алланың көмегімен жеңіске жеткен» деген мағына беретін әл-Фаиз би Наср Алла деген патшалық атағы берілді. Ағаларының мәйіттерін көру және Фатимид армиясының жиналған сарбаздарының дауыс-қойыннан шыққан шуы жас баланы қорқытты. Өмірі бойында оның кейінгі эпилепсиялық ұстамалары мен дірілдері осы ауыр оқиғалардың салдары болды деген сенім қалыптасты. Осы себепті ол қоғамдық шараларға қатысуын шектеді; Нил өзенінің тасқынын тойлауға арналған жылдық рәсім оның тұсында тіпті түнде өткізілді. Осы қанды оқиғалардың нәтижесінде Аббас тағы құлады. Фатимид әулетінің қорқып қалған әйелдері Асют қаласының армян губернаторы Талай ибн Руззиктен көмек сұрап, шаштарын тіліп жіберді. Ибн Руззик дереу келісіп, Каирге жорық жасады. Аббас қарсылық көрсетуге тырысты, бірақ жалпы қарсылыққа тап болды: көптеген сарбаздар оны қолдауға құштар болмады немесе тікелей бас тартты, ал қалғандары халықтың тас лақтыруына ұшырады. Нәтижесінде, 29 мамырда Аббас ұлы мен бірнеше жақтастарымен бірге астанадан қашуға мәжбүр болды. Олар Сирияға бет алды, бірақ 6 маусымда Өлі теңіз маңында крестшілермен кездесті. Аббас қаза тауып, Наср Фатимидтерге сатылды; оны сарай әйелдері қорқытып, өлтірді. 17 маусымда Ибн Руззик толық өкілеттіктермен уәзір болып тағайындалды, ал кәмелетке толмаған әл-Фаиз ағайындыларының қамқорлығына берілді, олардың басында әл-Зафирдің әпкесі Ситт әл-Кусур («Сарайлардың ханымы») тұрды. Ол бауырларының қазасына жауап беруде маңызды рөл атқарды. Ұлы Фатимид сарайларының сыртында Ибн Руззик мемлекеттің нақты билеушісі болды, ал әл-Фаиз іс жүзінде оның тұтқынына айналды. Он екілік шиит болған ол Хиджаз бен Ирактағы Алид ашрафтарын белсенді түрде қолдады, бірақ Фатимид әулетін құлатуға тырыспады, керісінше, оның атынан де-факто патша ретінде билік жүргізді. Ибн Руззиктің жағдайы оңай болған жоқ: 1155 және 1157 жылдары провинциялық губернаторлар оған қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Өзінің заңдылығын нығайту үшін Ибн Руззик Палестинадағы крестшілерге қарсы агрессивті саясатты қайта жандандырды. Ол 1155 жылы Тирге жасаған теңіз шабуылымен және 1157 және 1158 жылдары Газа мен Хебронға жасаған шабуылдармен бірқатар жетістіктерге қол жеткізді, бірақ Нұр әл-Дин Занги басшылығындағы Сирияның Зенгидтерімен одақ құрып Мысырды қорғауға жасаған тырысыс сәтсіз аяқталды. 1160 жылы Иерусалимнің Балдуин III Мысырға шабуылға дайындалып жатқанда, оны сатып алуға тура келді. Ибн Руззиктің қасиетті соғысшы, ақын және мәдениеттің меценаты ретіндегі беделі оның деспотиялық билігімен теңдестірілді, ол крестшілерге қарсы соғысты белсенді түрде жалғастыру арқылы асқынған, созылмалы кіріс тапшылығын жою үшін мүлікті тәркілеуге жүгінді. Әл-Фаиз 1160 жылғы 22 шілдеде эпилепсиялық ұстама кезінде қайтыс болды. Ибн Руззик оның орнына тағы бір кәмелетке толмаған баланы таңдады: әл-Фаиздің тоғыз жасар туысы әл-Адид, оны уәзірдің қызына үйлендірді. Ол Фатимидтердің соңғы халифасы болды.

The future al Fa'iz was born as Abu'l Qasim Isa, the son of the twelfth imam–caliph of the Fatimid Caliphate, al Zafir. Isa was raised to the throne on 16 April 1154 at the age of five, after the murder of his father and two of his uncles, by the vizier, Abbas ibn Abi al Futuh, and his son, Nasr. He was given the regnal name al Fāʾiz bi Naṣr Allāh, 'Victorious with God's Help'. The sight of his uncle's corpses, and the loud cries of acclamation from the assembled troops of the Fatimid army frightened the young boy. Throughout his life, the common belief was that his subsequent epileptic seizures and tremors were a result of these traumatic experiences. For the same reason, his role in public ceremonies was limited; the annual ceremony celebrating the flooding of the Nile was even held at night during his reign. The bloody events soon resulted in Abbas' own downfall. Terrified women in the Fatimid family called upon the Armenian born governor of Asyut, Tala'i ibn Ruzzik, for assistance, reportedly sending their own cut hair in supplication. Ibn Ruzzik readily agreed and marched on Cairo. Abbas tried to resist, but faced general opposition: most of the troops were reluctant to support him or defected outright, and the remainder found themselves under attack by the populace with stones. In the end, on 29 May Abbas had to force his way out of the capital with his son and a handful of followers. The party made for Syria but was intercepted on 6 June by the Crusaders near the Dead Sea. Abbas was killed, and Nasr was sold to the Fatimids; he was mutilated and beaten to death by the palace women. Ibn Ruzzik was named vizier with plenipotentiary powers on 17 June, while the underage al Fa'iz was placed under the tutelage of his aunts, headed by al Zafir's sister Sitt al Qusur ('Lady of the Palaces'), who had played a leading role in securing revenge against Abbas and Nasr for the murder of her brothers. Outside the walls of the Great Fatimid Palaces, Ibn Ruzzik was the actual ruler of the state, and al Fa'iz was virtually his prisoner. A Twelver Shi'ite, he actively sponsored the Alid ashraf in the Hijaz and Iraq, but he made no attempt to depose the Fatimid dynasty, instead ruling on its behalf as a de facto king in the style of the all powerful and illustrious Armenian viziers Badr al Jamali and al Afdal Shahanshah, whom he attempted to emulate. Ibn Ruzzik's position was not without its challenges: in 1155, and again in 1157, he faced uprisings against him by provincial governors. Seeking to bolster his legitimacy, Ibn Ruzzik returned to an aggressive policy against the Crusaders in Palestine. He scored some successes with a naval attack on Tyre in 1155 and with raids at Gaza and Hebron in 1157 and 1158, but his efforts to secure Egypt through an alliance with the Zengids of Syria under Nur al Din Zangi failed. When Baldwin III of Jerusalem prepared an invasion of Egypt in 1160, he had to be bought off. Ibn Ruzzik's reputation as a holy warrior, a poet, and a patron of culture was counterbalanced by his despotic rule, resorting to confiscations to address the by now chronic shortfalls of revenue, exacerbated by the active pursuit of the war against the Crusaders. Al Fa'iz died during an epileptic seizure on 22 July 1160. Ibn Ruzzik chose another underage child to succeed him: al Fa'iz's nine year old cousin al Adid, who was wed to one of the vizier's daughters for good measure. He was to be the last Fatimid caliph.