Кіріспе
Перс шығанағы соғысынан кейінгі кезеңде Таяу Шығыс және тікелей қатысы болмаған аймақтарда саяси, мәдени және әлеуметтік жағдайлар күрт және маңызды өзгерістерге ұшырады.
The aftermath of Gulf War saw drastic and profoundly significant political, cultural, and social change across the Middle East and even in areas outside those that were directly involved.
Кувейттегі палестиндік қауым
Кувейтте Перс шығанағы соғысының нәтижесінде маңызды демографиялық өзгерістер болды. Перс шығанағы соғысынан бұрын Кувейтте 400 000 палестиналық тұрды. Ирак Кувейтті басып алған кезде, түрлі себептермен (қорқыныш немесе қуғын-сүргін, азық-түлік жетіспеушілігі, медициналық көмек алудағы қиындықтар, қаржы тапшылығы, тұтқындалу қаупі және ирактықтардың жол тосқауылдарындағы қатыгездік) 200 000 палестиналық Кувейтті тастап кетті. 1991 жылғы Перс шығанағы соғысынан кейін шамамен 200 000 палестиналық Кувейттен қашып кетті, бұл экономикалық қиындықтарға, тұру ережелеріне және Кувейт қауіпсіздік күштері тарапынан зорлық-зомбылыққа ұшырау қаупіне байланысты болды. Кувейттің Перс шығанағы соғысынан кейін палестиналықтарды қолдамауының себебі – палестиналық көшбасшы Ясир Арафат пен Палестина Азаттық Ұйымының (ПАҰ) бұрын Кувейтті басып алған Саддам Хусейнге жақтасуы болды. 1991 жылдың 14 наурызында бастапқы 400 000 палестиналықтың ішінде 200 000-ы Кувейтте тұрып жатты. Палестиналықтар Кувейтті 1991 жылдың наурыз айындағы бір апта ішінде, Кувейттің ирактық оккупациясынан азат етілгеннен кейін тастап кетуді бастады. Наурыз айының бір аптасы ішінде Кувейттегі палестиналықтардың көп бөлігі елден қашып кетті. Кувейт билігі палестиналықтардың елден кетуіне байланысты, олардың көпшілігі Иордания паспортын ұстағандықтан, Иорданияға көше алатынын мәлімдеді. Тек 2004 жылы Кувейт пен Палестина басшылығы арасындағы саяси жағдай жақсарды, бұл Махмуд Аббастың 1991 жылғы Ирактың басып кіруіне Палестина Азаттық Ұйымының (ПАҰ) қолдауы үшін ресми түрде кешірім сұрауымен байланысты болды. 2012 жылы Кувейттегі Палестина елшілігі қайта ашылды.
Перс шығанағындағы соғыс синдромы
Көптеген Коалиция әскерлері соғысқа қатысқаннан кейін денсаулықтары нашарлаған, бұл құбылыс Шығанақ соғысы синдромы немесе Шығанақ соғысы ауруы деп аталады. Көбінесе хабарланған симптомдар: созылмалы шаршау, фибромиалгия және асқазан-ішек трактының бұзылыстары. Бұл аурудың себептері және туа біткен кемістіктер туралы көптеген болжамдар мен пікір таластар болды. Зерттеушілер 1991 жылғы соғыстағы әскери қызметкерлердің ұлдарында екі түрлі жүрек клапаны кемістігінің жиілігі жоғары екенін анықтады. Соғыстан кейін туған Шығанақ соғысы ардагерлерінің балаларында соғысқа дейін туған ардагерлердің балаларында кездеспейтін бүйрек кемістігі анықталды. Зерттеушілер туа біткен кемістіктер мен зиянды заттарға ұшыраудың арасындағы байланысты растауға жеткілікті мәліметтер жоқ екенін мәлімдеді. Мүмкін деп есептелетін факторларға таусылған уранға, химиялық қаруға, әскерге салынған антракс вакцинасына және/немесе жұқпалы ауруларға ұшырау жатады. Майор Майкл Доннели, соғыс кезінде АҚШ Әуе күштерінің офицері, бұл синдромды жариялауға көмектесті және осы мәселе бойынша ардагерлердің құқықтарын қорғады.
Кедейленген уранның әсері
Кедейленген уран соғыста танктердің кинетикалық энергияны тебу құралдарында және 20–30 мм-лік артиллериялық оқ-дәрілерінде қолданылды. Кедейленген уранның ұзақ мерзімді қауіпсіздігіне қатысты маңызды даулар бар, бірақ оған қарсылар ауыр металдың өртке оңай тұтанатын, генотоксикалық және тератогендік әсерлерін айтады. Көптеген адамдар оның соғыс кезінде қолданылуын соғыс ардагерлері мен айналасындағы азаматтардың денсаулығына қатысты туындаған бірқатар мәселелерге себепкер фактор ретінде қарастырады. Дегенмен, ғылыми пікірлер қарама-қайшы. Кейбіреулер кедейленген уран организмге енбесе, денсаулыққа қауіп келтірмейді дейді. Кедейленген ураннан шығатын радиацияға сыртқы әсер ету көбінесе алаңдатуға жатпайды, себебі оның изотоптарынан шығатын альфа бөлшектері ауада бірнеше сантиметр ғана ұшып өтеді немесе қағаз парағымен тоқтатылуы мүмкін. Сонымен қатар, кедейленген уранда қалған 235 уран төмен энергиялы гамма сәулеленуін ғана шығарады. Бірақ, егер кедейленген уран организмге енсе, табиғи уран сияқты, химиялық және радиологиялық уыттылыққа ие болады, мұнда бүйректер мен өкпелер екі маңызды нысана орган болып табылады.
Өлімнің жолын
1991 жылдың 26-27 ақпан түнінде ирактық күштердің бір бөлігі Кувейттен шығып, Аль-Джахраның солтүстігіндегі басты тас жолмен шамамен 1400 көліктен тұратын колоннамен жолға шықты. Патрульдік E 8 Joint STARS ұшағы кері шегініп бара жатқан күштерді байқап, Сауд Арабиясының Эр-Рияд қаласындағы DDM 8 әуе операциялар орталығына хабарлады. Осы көліктер мен сарбаздарға шабуыл жасалды, нәтижесінде тас жолдың 60 шақырымдық бөлігі қираған қалдықтармен толып қалды – Өлім тас жолы. New York Times газетінің тілшісі Морин Дауд былай жазды: «Ирак басшысы әскери жеңіліске бет алғанда, Буш мырза балама мүмкіндікке – Кеңес Одағы мен Ирактың жетілмеген келісіміне, оны әлемдік қоғамдық пікір қабылдауы мүмкін болғандықтан, тәуекел етудің орнына, қауіпті және ықтимал беделді жоғалтуға әкелетін жердегі соғысқа барарға шешім қабылдады». АҚШ және одақтас әуе операцияларының қолбасшысы Чак Хорнер жазған: «[26 ақпанға дейін] ирактықтар толығымен жігерсіз қалды және оккупацияланған Кувейтті эвакуациялауды бастады, бірақ әуе күштері Басраға қарай қашқан Ирак армиясы мен тонаушылардың колоннасын тоқтатты. Бұл оқиға кейіннен бұқаралық ақпарат құралдарында «Өлім тас жолы» деп аталды. Көп көліктер қирады, бірақ ирактықтардың өлі саны көп емес еді. Олар біздің ұшақтарымыз шабуылға кіріскенде шөлге қашуды үйренген еді. Дегенмен, кейбір адамдар біздің жеңілген жауымызды қатыгездікпен және ерекше жазалап отыр деп жаңылысты. 27 ақпанға қарай, соғысты тоқтату туралы әңгіме қозғалды. Кувейт азат болды. Біз Иракты басқаруға мүдделі емес едік. Сондықтан «Қан төгілуді қалай тоқтатуға болады?» деген сұрақ туды.
[By February 26], the Iraqis totally lost heart and started to evacuate occupied Kuwait, but airpower halted the caravan of Iraqi Army and plunderers fleeing toward Basra. This event was later called by the media "The Highway of Death." There were certainly a lot of dead vehicles, but not so many dead Iraqis. They'd already learned to scamper off into the desert when our aircraft started to attack. Nevertheless, some people back home wrongly chose to believe we were cruelly and unusually punishing our already whipped foes. By February 27, talk had turned toward terminating the hostilities. Kuwait was free. We were not interested in governing Iraq. So the question became "How do we stop the killing."
Бульдозерлік шабуыл
Соғыс кезінде болған тағы бір оқиға ирактықтардың жауынгерлік қаза болуы туралы мәселені күшейтті. Бұл "булдозерлік шабуыл" болды, онда АҚШ-тың 1-ші механикаландырылған жаяу әскер дивизиясының екі бригадасы, қатты бекітілген "Саддам Хусейн желісінің" бір бөлігі болған, үлкен және күрделі траншеялар желісімен бетпе-бет келді. Біраз ойланудан кейін, олар танктерге орнатылған минаға қарсы араларды және инженерлік машиналарды қолданып, қорғаныстағы ирактық сарбаздарды тірідей көміп тастауға бейімделді. Шабуыл кезінде бірде-бір американдық қаза таппады. Сауд Арабиясы мен Ирак шекарасына жақын бейтарап аймақта журналистерге шабуылды көргенге тыйым салынды. Шабуылға қатысқан барлық американдықтар бронетранспорттық құралдардың ішінде болды. Бірақ соғыс аяқталғаннан кейін Ирак үкіметі тек 44 мәйіт табылды деді. Джон Симпсонның "Саддамға қарсы соғыстар" атты кітабында АҚШ күштері оқиғаны жасыруға тырысқандығы айтылады. Оқиғадан кейін 1-ші бригада командирі: "Адамдарды осылай жерлеу жамандыққа ұқсаса да, егер біз әскерімізді траншеяларға жіберіп, штыкпен тазаласақ, одан да жаман болар еді" деді. 1995 жылғы қаңтар-ақпан санындағы Foreign Affairs журналында француз дипломаты Эрик Руло былай деп жазды: "[Ирак халқы, басып алу туралы кеңес алмай, өз үкіметінің ақымақтығы үшін құрбан болды. Ирактықтар өз армиясын Кувейттен шығару үшін жасалған әскери операцияның заңдылығын түсінді, бірақ одақтастардың Ирактың инфрақұрылымын және өнеркәсібін жүйелі түрде жою немесе нашарлату үшін әуе күшін пайдалану себебін түсінуде қиындықтарға тап болды: электр станциялары (орнатылған қуаттың 92 пайызы жойылды), мұнай өңдеу зауыттары (өндірістік қуаттың 80 пайызы), мұнай-химия кешендері, телекоммуникация орталықтары (соның ішінде 135 телефон желісі), 100-ден астам көпірлер, жолдар, тас жолдар, жүздеген локомотивтер мен тауарға толы вагон, радио және теледидар станциялары, цемент зауыттары, алюминий, тоқыма, электр кабельдері және медициналық жабдықтар шығаратын зауыттар". Бірақ соңынан БҰҰ ел бойынша ауруханаларды, мектептерді және су тазарту қондырғыларын қайта жаңартуға миллиардтаған доллар жұмсады.
Коалиция тұтқындарын қорлау
Соғыс кезінде Ирак үстінен түсірілген Коалиция ұшағының экипажы теледидарда соғыс тұтқындары ретінде көрсетілді, көптегендері зорлық-зомбылықтың белгілерін көрсетіп тұрды. Әуе күштерінің капитаны Ричард Сторр Персия шығанағы соғысы кезінде ирактар тарапынан азапталғаны туралы бірнеше куәліктердің ішінде айтылды. Ирактың құпия полициясы оның мұрнын сындырып, иығын шығарды және құлақ пердесін жарып тастады. Корольдік әуе күштерінің "Торнадо" экипажының Джон Никол мен Джон Петерс осы кезеңде азапталғанын мәлімдеді. Никол мен Петерс телекамералар алдында соғысқа қарсы мәлімдеме жасауға мәжбүр болды. Британдық арнайы күштерінің "Bravo Two Zero" тобының мүшелері Ирактың "Scud" зымырандарын жеткізу жолы туралы ақпарат берген кезде тұтқындалды. Тек Крис Райан ғана тұтқындалудан қашып құтылды, ал топтың қалған тірі қалған мүшелері қатыгездікпен азапталды. Ұшу хирургы (кейін генерал) Ронда Корнум, ол отырған "Black Hawk" тікұшағы F-16 ұшқышын іздеу кезінде атып түсірілгеннен кейін, ұстаушыларының бірінен зорлық көріп, зорланды.
Оңтүстік күзет операциясы
Соғыстан бері АҚШ Сауд Арабиясында 5000 әскери қызметкерін тұрақты түрде орналастырып келеді, ал 2003 жылы Ирактағы қақтығыс кезінде бұл көрсеткіш 10 000-ға жетті. "Оңтүстік күзет" операциясы 1991 жылдан кейін құрылған Оңтүстік Ирактағы қауіпсіздік аймақтарын қамтамасыз етті; Персия шығанағы арқылы мұнай экспортын Бахрейнде орналасқан АҚШ-тың 5-ші флоты қорғады. Сауд Арабиясы исламның ең қасиетті қалалары – Мекке мен Мединеге мекен болғандықтан, көптеген мұсылмандар әскери күштердің тұрақты болуына наразылық білдірді. Соғыстан кейін Сауд Арабиясында АҚШ әскерлерінің қалуы 11 қыркүйектегі террористік шабуылдардың себептерінің бірі болды. Осама бин Ладен ислам пайғамбары Мұхаммедтің "Арабияда бейдінгелердің тұрақты болуына" тыйым салғанын түсіндірді. 1996 жылы бин Ладен АҚШ әскерлерін Сауд Арабиясынан шығаруға шақырып, фетва жариялады. 1999 жылғы желтоқсанда Рахимулла Юсуфзаймен сұхбаттасқанда бин Ладен американдықтардың "Меккеге тым жақын" екенін айтып, оны бүкіл ислам әлеміне жасалған қауқып деп санады.
Санкциялар
1990 жылдың 6 тамызында Ирак Кувейтке басып кіргеннен кейін, БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі 661-ші қаулыны қабылдады, ол Иракқа экономикалық санкциялар салды, медициналық жабдықтарды, азық-түлік және басқа да гуманитарлық қажеттіліктерді қоспағанда, толық сауда эмбаргосын енгізді. Бұл қажеттіліктер Кеңестің санкциялар комитетімен анықталатын болды. 1991 жылдан 2003 жылға дейін үкімет саясаты мен санкциялар режимінің салдарынан гиперинфляция, кең тараған кедейлік және нашар тамақтану туды. 1990 жылдардың соңында БҰҰ қарапайым ирактықтардың бастан өткерген қиындықтарына байланысты санкцияларды жеңілдетуді қарастырды. Санкциялар жылдарында Оңтүстік және Орталық Иракта қайтыс болған адамдардың саны туралы зерттеулер әртүрлі мәліметтер келтіреді.
Құрна саздықтарын сумен құрғату
Құрна батпақтарын кептіру – Тигр-Евфрат өзен жүйесіндегі кең аумақты батпақтарды кептіру мақсатымен Иракта соғыс кезінде және одан кейін жүргізілген су шаруашылығы жобасы. Бұрын шамамен 3000 шаршы километрді құраған бұл үлкен сулы-батпақты аймақ судан дерлік толығымен құрғатылды, ал жергілікті шиит халқы соғыс және 1991 жылғы көтерілістерден кейін көшірілді. 2000 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Қоршаған ортаны қорғау бағдарламасы батпақтардың 90% жоғалып кеткенін, нәтижесінде 7500 шаршы мильден астам (19 425 км²) жер шөлге айналғанын бағалады. Құрна батпақтарын кептіру, сондай-ақ Месопотамия батпақтарын кептіру деп те аталады, 1950-1990 жылдар аралығында Иракта және шамалы дәрежеде Иранда Тигр мен Евфрат өзендері жүйесіндегі батпақтардың кең аудандарын тазалау үшін жүзеге асырылды. Бұрын шамамен 20 000 км² (7700 шаршы миль) аумақты қамтыған ылғалды жерлер кешені 2003 жылғы Иракқа басып кіруден бұрын 90% кептірілді. Батпақтар әдетте үш негізгі батпаққа бөлінеді: Хавизе, Орталық және Хаммар батпақтары, және олардың үшеуі де әртүрлі уақытта әртүрлі себептермен кептірілді. Орталық батпақты бастапқыда кептірудің мақсаты егіс жұмыстары үшін жерді қайтару болды, бірақ кейіннен үш батпақ та соғыс пен кек алу құралына айналды.
Мұнайдың төгілуі
23 қаңтарда Ирак Персия шығанағына шикі мұнайды төкті. Бұл АҚШ теңіз жаяу әскерлерінің жағаға түсуіне кедерес келтіру мақсатымен жасалған табиғи ресурстарға бағытталған шабуыл ретінде хабарланды (Миссури мен Висконсин соғыс кезінде Фейлака аралын обстрелдеп, десанттық шабуылға тырысу мүмкіндігін күшейтті). Осы мұнайдың 30-40% одақтастардың Ирактың жағалау мақсаттарына жасаған шабуылдарынан келген.
Кувейттегі мұнай өрттері
Кувейттегі мұнай өрттері 1991 жылы Кувейтті басып алғаннан кейін, бірақ коалиция күштері шығарған соң, Кувейттен шегінетін Ирак әскерінің 700 мұнай ұңғымасын өртеп жіберуінен туындады. Бұл өрттер 1991 жылдың қаңтар және ақпан айларында басталды, ал соңғысы 1991 жылдың қараша айына дейін сөндірілді. Өрт сөндірушілер тобына қауіпті болғандықтан, өрттер бақылаудан шығып кетті. Мұнай ұңғымаларының маңына миналар орнатылған, сондықтан өрттерді сөндіру алдында осы аймақтарды әскерилер тазартуы қажет болды. Күн сайын шамамен мұнайдың көп мөлшері жоғалып кетті. Көбінесе жеке компаниялармен келісім шарт жасасқан топтар өрттерді сөндірді, бұл Кувейт үшін 1,5 миллиард АҚШ долларына бағаланды. Алайда, сол кезде өрттер шамамен он ай бойы жанып, кең ауқымды ластануға әкелді.
Қоршаған ортаға әсері
Ирак Кувейтті басып алғаннан кейін, Ирактың Кувейттегі мұнай ұңғымаларын жарылқаймыз деген қауіп-қатерінен туындаған экологиялық апат туралы болжамдар жасалды. Женевада қараша айында өткен Жалпығаламдық климат конференциясында ядролық қысқа ұқсас сценарийден бастап, қатты қышқыл жаңбырларға және тіпті қысқа мерзімді жаһандық жылынуға дейінгі түрлі пікірлер айтылды. 1991 жылдың 10 қаңтарында «Nature» журналында жарияланған мақалада Пол Крутценнің Кувейттегі мұнай ұңғымаларын өртеп жіберуі «ядролық қысқа» алып келетіні, 100 күн өткен соң Солтүстік жарты шардың жартысын түтін бұлты жабатыны және бұлттың астында температура 5-10 °C-қа дейін төмендейтіні есептелді. Бұл туралы 1991 жылдың қаңтар айының ортасы мен соңында «Уилмингтон Morning Star» және «Балтимор Sun» газеттерінде мақалалар жарияланды. Сол кездегі танымал ғылымды насибдайтын тележүргізуші Карл Саган, сондай-ақ Ричард П. Турко, Джон У. Биркс, Алан Робок және Пол Крутценмен бірге алғашқы «ядролық қыс» туралы мақалалардың авторлары болды. Олар Ирак егер 300-500 қысыммен сақталатын мұнай ұңғымаларын өртесе, бірнеше ай бойы жануы салдарынан құрлық көлемінде «мұздай» температуралардың туындап, катастрофалық «ядролық қыс» әсерлері күтілетінін бірлесіп мәлімдеді. Сингердің теледидардағы сын-пікірімен қатар, Ричард Д. Смолл 1991 жылдың 7 наурызындағы жауабында Сингерге ұқсас пікір білдіріп, бастапқы «Nature» мақаласын сынады. Кейінірек Саган өзінің «Жын-шайтан қоныстанған әлем» атты кітабында болжамының дұрыс болмағанын мойындады: «Түскі уақытта қараңғылыққа толып, температура Парсы шығанағында 4-6 °C-қа төмендеді, бірақ көп түтін стратосфералық биілікке жетпеді және Азия аман қалды». Өрттің ең қызу кезінде түтін күн сәулесінің 75-80%-ын сіңіріп алды. Бөлшектер ең жоғары 20 000 фут (6096 м) биілікке көтерілді, бірақ атмосферадан бұлт конденсациясының ядролары арқылы салыстырмалы түрде жылдам сіңірілді. Саган мен оның әріптестері күннің жылу сәулесін сіңірген кезде саң түтінінің «өзін-өзі көтеруі» күтілді, яғни қара бөлшектер күннің әсерінен қызып, ауаға жоғары көтеріліп, стратосфераға енетін еді. Онда бұл саң аэрозолының күн сәулесін тоқтату әсерінен ауадан түсуіне жылдар қажет болар еді, соның салдарынан Азияда және мүмкін, Солтүстік жарты шардағы жер бетінің суынуы мен ауыл шаруашылығына зиян келтірілуі мүмкін еді. Кері көріп қарағанда, қазір Кувейттегі мұнай өрттерінен шыққан түтін 1991 жылы өрттер жанып тұрған кезеңде Персия шығанағы мен оның айналасындағы ауа райына ғана әсер еткенін білеміз. Төменгі атмосфералық желдер түтінді Арабия түбегінің шығыс жартысы бойынша үрлеп, Дахран мен Эр-Рияд сияқты қалалар мен Бахрейн сияқты елдерде түтінге толы аспан мен көміртек жаңбыры байқалды. Осылайша, өрт сөндіруге жасалған саботаждың тікелей салдары аймақтық ауа сапасының төмендеуі болды, бұл көптеген кувейттіктер мен көрші елдерде тыныс алу проблемаларын тудырды. Питер Хоббс пен Лоуренс Радке 1992 жылғы зерттеуде күкірт диоксидінің (қышқыл жаңбыр тудыратын) күндізгі шығарындылары АҚШ-тағы электр станцияларынан шығатын шығарындылардың 57%-ын құрады, көмірқышқыл газының шығарындылары жаһандық шығарындылардың 2%-ын, ал саңның шығарындылары күніне 3400 метрикалық тоннаны құрады. Әуедегі зертхана.