Кіріспе
Гарри Мулиштің романы "Шабуыл" (түпнұсқа атауы голланд тілінде: De aanslag) – 1982 жылы голланд жазушысы Гарри Мулиштің романы. Random House 1985 жылы Клэр Николас Уайт аударған ағылшын тіліндегі нұсқасын жариялады. Роман Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Харлемдегі бір түнді бастан өткізген және сол оқиғадан аман қалған жалғыз адамның өмірінен 35 жылды қамтиды. Нацистік оккупациялық күштер голландиялық құпия хабаршының денесін тауып, оның денесі табылған үйдің алдында тұрған отбасының көп бөлігін өлтіріп, кек алады. "Нью-Йорк Таймс" газетінің мәліметінше, бұл роман "оның ел ішінде де, шетелде де танымалдығын арттырды". Роман ондаған тілге аударылып, бірден сол атпен 1986 жылы "Үздік шетелдік фильм" номинациясында "Оскар" сыйлығын жеңіп алған фильмге бейімделді.
The Assault (original title in Dutch: De aanslag) is a 1982 novel by Dutch author Harry Mulisch. Random House published an English translation by Claire Nicolas White in 1985. It covers 35 years in the life of the lone survivor of a night in Haarlem during World War II when the Nazi occupation forces, finding a Dutch collaborator murdered, retaliate by killing most of the family in front of whose home the body was found. According to the New York Times, this novel "made his reputation at home and abroad". It was translated into dozens of languages and immediately adapted into a film of the same name that won the 1986 Academy Award for Best Foreign Language Film.
Сюжет
Роман қысқаша прологтан және 1945, 1952, 1956, 1966 және 1981 жылдардағы бес «эпизодтан» тұрады. Он екі жасар Антон Штенвик 1945 жылдың қаңтар айында нацистік оккупация кезінде ата-анасы мен үлкен ағасымен бірге Харлемнің шетінде тұрады. Бір күні кешке олар оқ атылған дыбысты естиді және голландтық танымал коллаборационист Фейк Плойгты атып тастағанын біледі. Олар көршілері, Кортевегтер – әкесі мен жасөспірім қызының денені үйлерінің алдынан Стинвиктер үйінің алдына жылжытқандарын бақылайды. Соңынан Антонның отбасы өлтіріліп, үйі өртелгенде, ол түнді Хеемстедедегі полиция бөлімшесінің қараңғы камерасында өткізеді, оны көрінбейтін жас әйел тұтқын жұбатады. Нацистер оны Амстердамға тасымалдайтын кезде, конвойға әуеден шабуыл жасағанда, оны қорғауға тырысқан неміс сарбазы қаза табады. Оны сол жердегі әпкесі мен күйеуінің қамқорлығына береді. Автор былай деп жазады: «Бәрі – вулканнан көтерілген күл бұлты, жерді айналып, барлық құрлықтарға жылдар бойы жаңбыр болып жауады». Келесі онжылдықтарда Антон анестезиолог болып, екі рет үйленеді және әр әйелінен бала сүйеді. Ол өзінің жасырылған естеліктерімен және отбасын жойған оқиғаларды толық түсінбеуімен өмір сүреді, сол түні басқалардың ниетіне сенімсіз және оқиғалардың қалай дамырғанын білуге тырыспайды, бірақ ол білетін нәрселер толық емес және шешімнен гөрі жұмбақтар тудырады. Ол куәгерлер мен тірі қалғандарды іздеу арқылы емес, кездейсоқ кездесулер арқылы көбірек мәліметтерді біледі. Көптеген жағдайларда ғана оның эмоциялары оны басып кетеді. Ол ниеттер мен күтпеген салдарларды, жасалған моральдық үкімдер мен тәуекелдерді, ниет пен жағдайдың өзара әсерін, өзінің, ағасының және ата-анасының жасаған немесе жасамаған әрекеттерін салмақтайды. Антонның ашылулары Голландия қоғамының соғыстан шығуы, Суық соғысқа байланысты жаңа саяси бағыттардың қалыптасуы, проваколық анти-элиталық қозғалысы және ядролық қаруға қарсы үлкен демонстрация аясында орын алады. 1952 жылы ол алғаш рет Харлемге келіп, бір кешке қатысады. Ол бұрынғы көршілері, Бьюмерлерге, содан кейін Плойгты өлтіргені үшін оның ата-анасы мен тағы 29 адамның құрметіне орнатылған ескерткішке барады. Бірнеше жылдан кейін ол бұрынғы мектептесі, Фейк Плойгтың ұлымен кездеседі, ол әкесінің атын иеленеді. Бұл Фейк олардың тағдырларын салыстырады: Антон – жетім, ал ол коллаборационистердің ұлы, анасы балаларын асырау үшін тазалаушы болып жұмыс істейді: «Біз бір сыныптамыз, сіздің ата-анаңыз атылды, бірақ сіз медициналық зерттеулермен айналысасыз, ал менің әкемді атып тастады және мен су жылытқыштарын жөндеумен шұғылданамын». Фейк әкесінің антикоммунист екенін айтып, Стинвиктердің өліміне коммунистік қарсылық күресшілерін кінәлайды, олар әкесі өлтірілгеннен кейін кек қайтаратынын білген. Антон оның логикасын жоққа шығарады: «Сіздің әкеңізді коммунистер алдын ала ойластырып өлтірді, өйткені олар бұл қажет деп шешті, ал менің отбасымды фашистер ақымақтықпен өлтірді, сіздің әкеңіз де солардың бірі болды». Фейк қарсылық көрсетеді: «Сіздің үйіңіз өртеніп, әкеміздің өлгені туралы хабар алдық. Сіз не істегеніңізді ойладым, сіз маған осындай нәрсе жасадыңыз ба?» 1966 жылы Антон қайын атасының досы болған қарт адамның жерлеу рәсіміне қатысады. Қызметтен кейін көптеген қарсылық мүшелері қазіргі саясатты талқылап жатқанда, Антон біреудің қарсылық әрекетін еске түсіріп жатқанын естіп, тақырыптың Плойгты өлтіру екенін түсінеді. Ол фашизмге қарсы күрес әлі де тірі, жасқа толған және әлсіз болғандықтан ғана коллаборационистердің жазаларын жеңілдетуге қарсы шыққан адаммен, Кор Такспен ұзақ сөйлеседі: «Оны маған беріңіз, мен оның тамағын кесіп тастаймын. Қажет болса, қалташа пышақпен». Антон Плойгты өлтірудің қалай жоспарланғанын және орындалғанын, сондай-ақ сол түні оны жұбатқан әйелдің кім екенін біледі. Ол өзінің білгендерін Такспен бөліседі, оның сол түн туралы білімі Антонның білімі сияқты көп олқылықтарға толы. Ақырында, 1981 жылы, Антон әке болып қалғанда, Плойгтың денесін оның отбасы үйінің алдына жылжытқан көршілердің бірімен кездеседі. Ол Кортевегтердің денені жылжытуға неге асыққандарын және оны басқа бағытта емес, Стинвиктерге қарай жылжытқандарын біледі, бір себеп абсурд, ал екіншісі Кортевегтердің сол түні білгендеріне негізделген моральдық таңдау.
Қабылдау
Нидерландыда романның 200 000 данасы сатылып, ол ұлтты өзінің өткенімен татуластыру мәселесін, оның ішінде неміс басқыншыларымен ынтымақтастық тарихын қарастырған кезде де "көшкіндей табысқа" ие болды. Роман АҚШ-та өте жағымды пікірлер алды. Оны "саяси триллер" деп атағанмен, тағы бірі оны "жоғары санаттағы Сименон стиліндегі детективтік оқиға, қызықты бұрылыстармен және нақты шешімімен, сондай-ақ моральдық әңгіме, жоспар мен жағдайдың, күш пен әлсіздіктің, кінә мен күнәсіздіктің қабаттасып, араласу мүмкіндігі туралы қараңғы нақыл" деп сипаттады. Ол Мюлишті "персонаждар мен әлеуметтік ортаны жасаудағы ерекше шеберлігі мен қиялы" үшін мақтады, "жүздеген ұсақ детальдар психологиялық сенімділіктің әсерін күшейтеді". "Нью-Йоркер" журналында Джон Апдайк романды "керемет" және "бір түрлі детективтік оқиға" деп атады, ол "шапшаң, шеберлікпен ашылған сюжеттің тартымдылығын, басып тасталған естеліктер психологиясын зерттеумен үйлестіреді".
Фильмге бейімделу
Роман 1986 жылы Фонс Радемейкерспен бейімделді, ол фильмнің өндірушісі және режиссері болды. Басты рөлдерді Дерек де Линт, Марк ван Ухелен және Моник ван де Вен сомдады. Фильм 1986 жылы "Оскар" сыйлығын "Үздік шетелдік фильм" номинациясында, "Алтын глобус" сыйлығын "Үздік шетелдік фильм" номинациясында және Сиэтл халықаралық кинофестивалінің "Алтын ғарыш инесі" сыйлығын жеңіп алды.
Комикстердің адаптациясы
2015 жылы «Шабуыл» Милан Хюльсингтің комиксіне көшірілді.