Кіріспе

Шмини, Ш’мини, немесе Шмини (שְּׁמִינִי – «сегізінші» деген мағынадағы иврит сөзі, парашадағы үшінші және ерекшеленетін алғашқы сөз) – жылдық еврей Тора оқу циклындағы 26-шы апталық Тора бөлігі (פָּרָשָׁה, параша) және Леуіліктер кітабындағы үшінші бөлім. Параша Шмини киелі шатырдың қасиеттендірілуі, Надаб пен Абихудың қазасы және кашрут (כַּשְׁרוּת) диеталық заңдары туралы айтады. Параша Леуіліктер кітабының 9:1–11:47 аяттарын құрайды. Бұл жазба 4670 еврей әрпінен, 1238 еврей сөзінен, 91 тармақтан және Тора (סֵפֶר תּוֹרָה, Сефер Тора) түрлiгiндегi 157 жолдан тұрады. Яһудилер оны наурыздың соңында немесе сәуірде, Симхат Торадан кейінгі 25-ші немесе 26-шы сенбі күні оқиды. Пасха мерекесінің бірінші күні сенбіге түсетін жылдары (2018 және 2019 жылдары) Израильдегі яһудилер мен реформалық яһудилер Пасхадан бір апта бұрын осы парашаны оқиды, ал диаспорадағы консервативті және православиелік яһудилер Пасха мерекесін жеті күн бойы тойлайды және келесі парашаны (2018 жылы Шмини) Пасханың бірінші күнінен кейін бір апта өткенде оқиды. Мұндай жылдары (мысалы, 2018 жылы) екі күнтізбе диаспорадағы консервативті және православиелік яһудилер Бехар мен Бехукотайды бірге оқығанда, ал Израильдегі яһудилер мен реформалық яһудилер оларды бөлек оқығанда қайтадан үйлеседі.

Оқулар

Дәстүрлі сенбі күнгі Тора оқуында параша жеті бөлікке немесе עליות, алиотқа бөлінеді.

Бірінші оқу Леуіліктер 9:1 16

Бірінші оқылымда, дін қызметкерлерін тағайындау және киелі шатырды бағыштау рәсімінің сегізінші күні Мұса Һаронға құрбандыққа шалу үшін бұзау, қошқар, ешкі, қозы, өгіз және ұннан жасалған сыйлықты жинап, Құдайға (ка́р́б́нў́т, korbanot) ұсынуды бұйырды, сонымен бірге: «Бүгін Раб сіздерге көрінеді» деді. Олар құрбандықтарды Жиналыс шатырының алдына әкелді, және израильдіктер онда жиналды. Һарон Мұсаның бұйырғанынша құрбандықтарды шалуға кірісті.

Екінші оқылым Леуіліктер 9:17 23

Мұсаның бұйырғанындай, Һарон құрбандық шалуды аяқтады. Һарон қолын халыққа көтеріп, оларды құттықтады. Мұса мен Һарон Кездесу шатырына кіріп, шыққан соң халықты қайтадан құттықтады. Сонда Иеміздің нұры бүкіл халыққа көрінді. Һаронның ұлдары Надаб пен Әбиһу өздерінен бастама көріп, оттықтарын алып, оларға хош иісті зат салып, Құдай бұйырмаған бөтен отты (אֵשׁ זָרָה, еіш зарах) жақты. Сонда Құдайдан от түсіп, оларды жалмап қойды, және олар өлді. Мұса Һаронға: "Осылай деді Ие: «Маған жақын болғандар арқылы Мен қасиетімді көрсетемін және барлық халықтың алдында Өзімді даңқпен көрсетемін», – деген сөзінің мағынасы осы», – деді. Һарон үндемеді. Мұса Һаронның туыстары Мисаил мен Елсафанды шақырып, Надаб пен Әбиһудің денелерін лагерь сыртына шығарып кетуді тапсырды. Мұса Һаронға және оның ұлдары Елазар мен Ітамарға Надаб пен Әбиһу үшін киімдерін жыртып, шаштарын қырқып, Кездесу шатырынан сыртқа шығуға тыйым салды. Ие Һаронға және оның ұлдарына Кездесу шатырына кіргенде шарап және басқа да масқара заттар ішпеуді бұйырды, қасиетті мен қасиетсізді ажырату үшін.

Төртінші оқу Леуіліктер 10:12 15

Мұса төртінші оқылымда Һаронға, Елазар мен Ітамарға құрбандық тағының жанында қалған астық құрбандығын жеуге бұйырды, оны ең қасиетті деп белгілеп, дін қызметшілерінің үлесі ретінде тағайындады. Сондай-ақ Мұса оларға, олардың отбасылары көтеріліс құрбандығының кеудесі мен сыйлық құрбандығының жамбасын кез келген таза жерде жей алатынын айтты.

Бесінші оқу Леуіліктер 10:16 20

Бесінші оқылымда Мұса күнәлік құрбандыққа шалынған ешкіні сұрады. Ол Елазар мен Ітамарға ашуланды, себебі ол қасиетті жерде жемелген емес, бірақ өртеліп тасталған екен. Аарон Мұсаға: "Міне, бүгін олар күнәлік құрбандықтары мен толық өртеу құрбандықтарын Раббының алдына әкелді. Егер мен бүгін күнәлік құрбандық жегенімде, Раббы маған разы болар ма еді?" - деді. Мұса мұны естіген соң, оған келісті.

Алтыншы оқу Леуіліктер 11:1 32

Алтыншы оқылымда Құдай Мұса мен Һаронға кашрут (כַּשְׁרוּת) тағамдық заңдарын түсіндірді.

Жетінші оқу Леуіліктер 11:33 47

Жетінші оқылымда Құдай Мұса мен Һаронға бірнеше тазалық заңдарын түсіндіріп, былай деді: «Мен киелімін, сондықтан сендер де киелі болыңдар!»

Леуіліктер 10 - тарау

Леуіліктер 10:1-де Надаб пен Абиһу өздерінің түтетуіштеріне от пен хош иісті зат (кьтʹро́т, кеторет) салып, "жат от" (е́ш за́ра́) ұсынғаны туралы айтылған. Шығу 30:9-да "жат хош иісті зат" (קְטֹרֶת זָרָה, ketoret zarah) ұсынуға тыйым салынған. Леуіліктер 10:2-де Һаронның ұлдары Надаб пен Абиһу ерте қайтыс болғаны туралы жазылған, бұл оқиға Шығу 32:4-де айтылған: «Осы – сендерді Мысыр елінен алып шыққан құдайларың, сендер, Израиль!» Сол сияқты Солтүстік Израильдің алғашқы патшасы Еробоғамның ұлдары Надаб пен Абиях та ерте қайтыс болды (1 Патшалар 15:28 және Абиях 1 Патшалар 14:17), Еробоғам 1 Патшалар 12:28-де екі алтын бұзау жасап, халыққа: «Сендерді Мысырдан бастап алып шыққан құдайларың осылар, сендер, Израиль!» – деп айтқаннан кейін. Бар-Илан университетінің профессоры Джеймс Кугел Абиху мен Абиях есімдерінің мәні шамалы ерекшеленгенін, Абиях – Абихудың басқаша айтылуы екенін атап өтті. Ишая 28:7-дегі «Жұбына мас, шараптан басы ауып, ішімдіктен сасқан дін қызметкері мен пайғамбар» сөздері, Леуіліктер 10:9-дағы Құдайдың «Қызмет еткенде шарап ішпеңдер, немесе күшті ішімдік ішпеңдер» деген нұсқауының себебін түсінуге көмектеседі.

Леуіліктер 11 - тарау

Торада кашрут (כַּשְׁרוּת) диеталық заңдары Леуіліктер кітабының 11-тарауында және 5-жазба 14:3–21-де баяндалған. Ал Еврей жазбаларында таза және арам жануарлар туралы Жаратылыс кітабының 7:2, 9, Билер кітабының 13:4, және Езекиел кітабының 4:14-тарауларында айтылған. Леуіліктер кітабының 11:8 және 11-тарауларында өлім мен арамдық байланысты; Еврей Киелі кітабында арамдық әртүрлі нәрселермен байланысты. Леуіліктер кітабының 21:1–4, 11; Сандар кітабының 6:6–7 және 19:11–16-тараулары да оны өліммен байланыстырады. Сонымен қатар, Леуіліктер кітабының 12-тарауы бала туумен, ал 13–14-тараулары тері ауруларымен байланысты. Леуіліктер кітабының 15-тарауы түрлі жыныстық оқиғалармен байланысты. Еремия кітабының 2:7, 23; 3:2; 7:30; және Ошия кітабының 6:10-тарауларында бұл шетелдік құдайларға табынумен байланыстырылған.

Леуіліктер 10 - тарау

Филон Леуіліктер кітабының 10-тарауын былай түсіндірді: Надаб пен Әбиһу қорқынышсыз және ынталы түрде жылдамдап құрбандық тастағына бет алғандықтан, бір мәңгілік жарық оларды толықтай өртелетін құрбандық сияқты эфирлік сәулелерге айналдырып, көкке көтерді. Осылайша, Надаб пен Әбиһу өмір сүру үшін өлді, өздерінің өлшеулі өмірлерін өлмейтін өмірге айырбастады, жаратылыстан Жаратқан Құдайға бет бұрды. Филон Леуіліктер 10:2-дегі «олар Тәңір алдында өлді» деген сөздерді олардың жойылмайтынын атап көрсету және олар тірі екенін дәлелдеу үшін түсіндірді, себебі ешбір өлген адам Тәңірдің алдына келе алмайды. Иосиф Надаб пен Әбиһудың Мұсаның айтқан құрбандықтарын емес, бұрын әкеліп шалған құрбандықтарын әкелгендіктен, олар өртеліп өлді деп үйретті.

Леуіліктер 11 - тарау

Аристос тамақ шектеулерінің себептерін айта келіп, олардың яһудилерді басқа халықтардан аңғартқанын көрсеткен. Исаия Гафни Тобит кітабындағы басты кейіпкер Тобиттің тамақ шараларына қатысты ережелерді сақтағанын байқаған.

Леуіліктер 11 - тарау

Мишнадағы, Тосефтадағы және Вавилон Талмудындағы «Трактат Чуллин» Леуіліктер 11 және 5 кітап 14:3–21-дегі кашрут (כַּשְׁרוּת) заңдарын түсіндірді. Леуіліктер 11:1-ді оқып, бір Мидраш 18 аятта Жазба Мұса мен Һаронды (Израильдің құтқарылу құралы) тең дәрежеде орналастыратынын (Құдай екеуіне де бірдей сөйлегенін айтып) үйретті, сондықтан Амидада 18 бата бар. Бір Мидраш Адам атаның құрбандыққа бұқа ұсынғанын үйретті, Леуіліктер 11:1–8 және 5 кітап 14:4–6-дағы таза жануарлар туралы заңдарды алдын ала айтты. Рав Һисда Нұхқа (Леуіліктер 11 немесе 5 кітап 14:3–21) қандай жануарлар таза, ал қайсылары арам екенін қайдан білгенін сұрады. Рав Һисда Нұхтың оларды кемеге алып өткенін түсіндірді, кемеге кіргендер (жетіден бірнеше рет) таза, ал кемені тастағандар таза емес болды. Раввин Аббаху Жаратылыс 7:16-ға сілтеме жасап, «Олар кірді, еркек пен әйел» деді, олар өз еркімен кіргенін көрсетті (өздерінің жұптарымен, тазалардың жетісі мен таза еместердің екеуі). Раввин Танхум бен Ханилай кашрут заңдарын дәрігердің екі науқасты қарауға барған жағдайымен салыстырды. Дәрігер аман қалғысы келген адамға не жеу керек, не жеу керек емес екенін айтып берді. Ал дәрігер өлетін адамға: «Сен не қаласаң, соны жей бер» деді. Сондықтан да Құдай Жаратылыс 9:3-те болашақ әлемде өмір сүруге лайықсыз халықтарға: «Жануарлардың бәрі сендерге азық болады» деді. Ал Израильге, Құдай болашақ әлемде өмір сүруді ниет еткендерге, Леуіліктер 11:2-де: «Сендер жей алатын тірі жандар мыналар» деді. Рав Нақыл сөздер 30:5-те «Құдайдың әрбір сөзі таза» делінгендіктен, кашрут ережелері адамзатты тазарту үшін берілген деп түсіндірді. Леуіліктер 18:4-те: «Менікі (מִשְׁפָּטַי, mishpatai) – өсиеттерім, оларды орындаңдар, Менің ережелерімді (חֻקֹּתַי, chukotai) – сақтаңдар!» – деп оқығанда, Сифра «өсиеттерді» (מִשְׁפָּטִים, mishpatim) «заңды» (חֻקִּים, chukim) –нан ажыратады. Сифрада үйретілген «қағидаттар» (מִשְׁפָּטִים, мишпатим) термині, тіпті олар Тораға жазылмаса да, оларды жазудың толық қисығы болар еді, мысалы ұрлық, жыныстық азғындық, жалған тәңірлерге табыну, тәкаппарлық және кісі өлтіруге қатысты заңдар. Сифраның үйретуі бойынша «заңдар» (חֻקִּים, chukim) деген термин жамандық жасауға деген талпыныс (יצר הרע, yetzer hara) және әлем халықтары бұзғысы келетін ережелерді білдіреді, мысалы шошқа етін жеуге (Леуіліктер 11:7 және 5 кітап 14:7–8 тыйым салынған), жүн мата қоспасын киюге (שַׁעַטְנֵז, shatnez, Леуіліктер 19:19 және 5 кітап 22:11 тыйым салынған), левираттық некеден босату (חליצה, chalitzah, 5 кітап 25:5–10), тері ауруына шалдыққан адамды тазарту (מְּצֹרָע, metzora, Леуіліктер 13–14-те реттеледі) және ешкіні шөлге жіберу (Леуіліктер 16-да реттелетін «segoat»). Бұл туралы Таурат тек қана Алла Тағаланың өзі заң шығарғанын айтады. Раввин Елазар бен Азария адамдардың жүн жүн араласқышын (שַׁעַטְנֵז, shatnez, Леуіліктер 19:19 және 5 кітап 22:11 тыйым салған), шошқа етін (Леуіліктер 11:7 және 5 кітап 14:7–8) жеуді немесе тыйым салынған серіктестермен (Леуіліктер 18 және 20-да тыйым салынған) жақын қарым-қатынас жасағысы келмейтінін айтпауы керектігін үйретті, бірақ Құдай бұны істемеу керек деп бұйырды. Леуіліктер 20:26-да Құдай: «Мен сендерді басқа халықтардан ерекшелеп, өз меншігім болуға таңдап алдым» дейді. Сондықтан да күнәдан аулақ болып, көктегі Әміршіге мойынсұну керек. Раввин Берекия рабби Исаактың атынан былай деді: «Келесі заманда Құдай әділ қызметшілеріне арнап той жасайды. Бұл дүниеде діни рәсімдер арқылы (נְבֵלָה, neveilah, Леуіліктер 17:1–4) өлтірілген жануардың етін жемеген адам, Келе жатқан дүниеде оны жеу мәртебесіне ие болады. Бұл Леуіліктер 7:24 тармағында көрсетілген, онда былай делінген: «Өзінен-өзі өлген (נְבֵלָה, neveilah) және жыртқыш аңдар жыртқан (טְרֵפָה, tereifah) малдың майын кез келген басқа қызмет үшін пайдалануға болады, бірақ оны жемеңдер», – деп, оны Келе жатқан уақытта жеуге болады. (Мұндай-ақ бір кісі) өзі де (күнәсін) мойындамаса, (жамандыққа) азды-көпті тойына түсіп, ақыреттегі өмірде де (оған) иелік етуі мүмкін. Сол себепті Мұса пайғамбар Израиль халқына Леуіліктер 11:2-де: «Сендер мынаны жеулерің керек» деп ескерткен. Рабин Кашрут заңдарына ерекшелік жасап, Леуіліктер 11 және 5 кітап 14:3–21-де, раввин Иохананның атынан, адамның өзін барлық тыйым салынған заттармен емдей алатынын айтты, тек тәңірлерге табыну, инцест және кісі өлтіруден басқа. Бір Мидраш Забур 146:7-дегі: «Жаратқан Ие тұтқындарды босатады» деген сөзді: «Жаратқан Ие тыйым салынғанға рұқсат береді» деп түсіндірді. Құдай малдың құрсағындағы майды жеуге тыйым салды (Леуіліктер 3:3), бірақ оны жануарларға рұқсат берді. Құдай жануарлардағы тізе буынын жеуге тыйым салды (Жаратылыс 32:33), бірақ құстарда рұқсат берді. Құдай діни рәсімдер арқылы өлтірілмеген ет жеуге тыйым салды (Леуіліктер 17:1–4), бірақ балықтар үшін рұқсат берді. Сол сияқты, Раввин Абба және Раввин Йонатан рабби Левидің атынан Құдай тыйым салғаннан гөрі көбірек нәрсеге рұқсат бергенін үйретті. Мысалы, Құдай шошқа етін жеуге тыйым салғанды (Леуіліктер 11:7 және 5 кітап 14:7–8), бірақ мүгілге рұқсат берді (кейбіреулер оның дәмі шошқа етіне ұқсайды дейді). Леуіліктер 11:2-де: «Сендер жей алатын тірі жандар мыналар» деп оқығанда, Сифра Мұсаның жануарды ұстап, израильдіктерге көрсетіп, «Мынаны жеуіңдерге болады» және «Мынаны жеуіңдерге болмайды» дегенін үйретті. Мишна Тора Леуіліктер 11:3 және 5 кітап 14:6-да үй жануарлары мен жабайы жануарлардың сипаттамаларын (олардың таза екенін қалай білуге болады) айтқанын атап өтті. Мишна Тора құстардың сипаттамаларын осылай айтпағанын атап өтті, бірақ даналар құс өз жемтісін ұстаса, ол таза емес екенін үйретті. Әрбір құсқа қосымша саусақ (бас саусақ), кеуде және қабығын шеше алатын астыңғы безі болса, ол таза. Раввин Элиэзер бен Раввин Задок әрбір құс саусақтарын тең бөліп тұрса, ол таза емес екенін үйретті. Мишна жәндіктер арасында төрт аяғы, төрт қанаты, буынды аяқтары (Леуіліктер 11:21-дегідей) және денесінің көп бөлігін жабатын қанаттары барлардың таза екенін үйретті. Раввин Йосеф оның «жәндік» деп аталуы керек екенін үйретті. Мишна балықтар арасында қанаттары мен қабықтары барлардың таза екенін үйретті. Раввин Йуда оның кемінде екі қабығы мен бір қанаты болуы керек екенін (таза болуы үшін) айтты. Қабықтар – балыққа бекітілген жұқа дискілер, ал қанаттар – оның жүзуіне көмектесетін «қанаттар». Леуіліктер 11:3-те: «Жануарлардың арасында шайнайтын жануарларды жеуіңдерге болады», – деп оқығанда, Тосефта шайнайтын жануарларда жоғары тістері жоқ екенін үйретті. Мишна жабайы жануарлар, құстар және балықтарды аулайтындар Леуіліктер 11-де арам деп анықталған жануарларды тапса, оларды сатуға рұқсат етілгенін үйретті. Раввин Йуда егер адам мұндай жануарларды кездейсоқ тапса, оларды сатып алуға немесе сатуға рұқсат етілгенін үйретті, егер ол осымен айналыспаса. Бірақ даналар оған рұқсат бермеді. Рав Шаман бар Абба Рав Иди бар Иди бар Гершомның, оның Леви бар Ператаның, оның Раввин Нахумның, оның Раввин Бираймның, оның есімді қарт Раввин Яковтың айтуынша, Наси үйінің адамдары (пісіру) тыйым салынған жұмыртқаны 60 (рұқсат етілген) жұмыртқаның арасында пісірсе, олардың барлығы тыйым салынған болады, (бірақ тыйым салынған жұмыртқаны 61 (рұқсат етілген) жұмыртқаның арасында пісірсе, олардың барлығы рұқсат етіледі)...

Леуіліктер кітабының 9 - тарауы

Зохар Леуіліктер кітабының 9:2 аятында Һаронға «Өзің үшін күнәлік құрбандыққа бұқа шалуар ал» деген нұсқау берілгенін айтады. Бұл нұсқау Һаронның Израильге әкелген Алтын бұзаудың күнасын өтеуі үшін жеке берілген ереже еді. Зохар Һаронның Леуіліктер кітабының 8:33 аятындағы жеті қасиетті күн ішінде және одан кейін Леуіліктер кітабының 9:2 аятында айтылған бұзау арқылы тазаруы керек екенін үйретті. Зохар атап көрсетеді, Һарон өзін тазартуы керек болған, өйткені ол болмаса Алтын бұзау пайда болмас еді. Леуіліктер кітабының 9-тарауындағы Мұсаның «Бүгін Раб сені көрсетеді» деген сөздерін оқып, Ибн Езра Мұсаның Құдайдан келген отты айтқанын түсіндірді.

Леуіліктер 10 - тарау

Бахия ибн Пакуда, Құдай белгілі бір адамдарға ерекше игілік көрсеткендіктен, олардың ішінде, мысалы, пайғамбар, ұлт басшысы немесе Құдай рухын оятып, даналық, түсінік, кеңес және осы сияқты қасиеттермен нұрландырған даналар бар, мұндай адамдар Құдайға қосымша құлшылық етуге міндетті деп үйретті. Бахия, егер олар осы құлшылықты толыққанды орындаса, Құдай осы сыйлықтарды оларға жалғастыра беретінін, осы сыйлықтарды меңгеру деңгейлерін арттыратынын және оларға ақыретте жақсылық сыйлайтынын айтты. Бірақ, егер осындай адамдардың біреуі Құдайға қарсы шығып, Оның оларға көрсеткен ерекше игілігіне қарамастан, олардың барлық дәрежесінен төмен түсіп, Құдай оларды одан да қатаң жауапқа тартады. Леуіліктер кітабының 10:3 аятында айтылғандай: «Раббың былай деді: «Маған жақындағандардың арасында Өзімнің қадірлі екенімді көрсетемін және барлық халықтың алдында Өзімді ұлықтаймын».»

Леуіліктер 11 - тарау

Яһуда Халеви Тора мәтінін алғаш рет тарауларға бөлген, оны дауысты белгілермен, үндестік белгілерімен және масореттік белгілермен жабдықтап, әріптерді осыншалықты мұқият санағандарға таң қалғанын білдірді, соның нәтижесінде олар Леуілер кітабының 11:42-ші тарауындағы “гахон” (גָּחוֹן – “ішек”) сөзіндегі гимель (ג) әрпінің Тораның ортасында тұрғанын анықтады. (Дегенмен, жоғарыдағы “классикалық раввиндік түсіндірмелерде” талқыланған Гемара мәліметінде, кейбір адамдар “гахон” (גָּחוֹן) сөзіндегі вав (ו) әрпінің Тораның жартылай нүктесін көрсететіні айтылады. Якоб Милгром Леуілер кітабының 10:8–15-ші тарауларындағы, сондай-ақ 6:1–7:21 және 16:2–28-ші тарауларындағы бірнеше заңдардың тек дін қызметкерлеріне ғана арналғанын, ал Леуілер кітабының көп бөлігінің барлық израиль халқына арналғанын атап өтті. Самуэль Балентин Леуілер кітабының 10:9-шы тарауында дін қызметкерлеріне берілген “шарап ішпеу және мас ішімдіктерден аулақ болу” бұйрығын, “Құдаймен кездесуді қоздыру, күшейту немесе оған әсер ету үшін стимуляторларды қолданудан сақтану” ретінде түсіндірді. Балентин Леуілер кітабының 10:10-шы тарауындағы “қасиетті мен қарапайымды, таза мен лас арасын ажырату” ескертуін, Леуілер кітабындағы “дін қызметкерлері мен қауым мүшелері үшін ең негізгі талап” деп сипаттады.

Леуіліктер 11 - тарау

Роберт Оден Леуіліктер кітабының 11-таравындағы қашрут діни заңдарының себебі – жаратылыстың тұтастығы және әлемнің жаратылған ретінің қандай екендігі деп сараптады. Жаратылыстың ғаламдық жүйесімен үйлесетін нәрселер жақсы деп есептеледі. Кугель археолог Израиль Финкельштейннің Темір I дәуірінен (шамамен б.з.д. 1200–1000 жылдар) басталып, Темір II дәуіріне дейін жалғасқан төбелердегі қоныстарда шошқа сүйектерін таппағанын, ал одан бұрынғы қола дәуіріндегі қоныстарда шошқа сүйектері көп болғанын хабарлады. Кугель Финкельштейннің деректеріне сүйене отырып, жаңа төбедегі тұрғындардың таулы аймақтардағы және қалалық ханаандықтардан түбегейлі ерекшеленгенін, себебі олар басқа этникалық топқа жатқан немесе идеологиялық немесе басқа да себептермен өмір салтын өзгергенін айтты. Кугель Финкельштейннің зерттеулерінен, бұл таулықтардың қазіргі еврейлер мен мұсылмандар сияқты бір идеологияны (егер ол тағамға қатысты болса) ортақ екенін түйіндеді. Кугель олардың өмір салты мен қанаандық қала тұрғындарының және бұрынғы таулықтардың өмір салты арасындағы айырмашылықтар, қоныстанушылардың қала маңындағы тұрғындар емес екенін көрсетеді деген қорытындыға келді. Леуіліктер кітабының 11:3-те яһудилердің дастарқанына жарамды сүтқоректілердің тек тістейтін және екі жарылысқан етегі бар жануарлар екенін атап өткен Милгром, бұл талаптардың барлық жануарлар әлемінің етін жеуге тыйым салатынын, тек үш өсімдік жейтін жануар – сиыр, қой және ешкі ғана жеуге рұқсат ететінін айтты. Милгромның пікірінше, Киелі кітаптағы тамақтану заңдары адамның жануар етіне деген құштарлығын қанағаттандыруға мүмкіндік беретін, бірақ осы процесте адамгершіліктен айырылмауға мүмкіндік беретін шектеулер жүйесі арқылы адамдағы қатілдік инстинктін бағындыруға арналған. Милгром негізгі ережелерді былай түсіндірді: 1) Заң жануарлар тағамын таңдауға қатаң шектеулер қойды. 2) Жануарларды тек өздерінің шеберлігі мен имандылығы бойынша соя алатын адамдар – өлімді ауырсыздан өткізетін сою техникасын қолданудағы шеберлік және мұндай союға Құдайдың рұқсаты бар екенін білудегі имандылық. 3) Ритоуал бойынша сойылған жануарлардың қаны толық құйылғанша тамаққа қол жеткізуге рұқсат етілмейді. Балатин Леуіліктер кітабының 11:44-тегі Құдайдың: «Өздеріңді киелі сақтаңдар, себебі Мен киелімін», – деген насихаты «Израиль тыйым салынған жануарларды жеп, өзін ластауға неліктен болмайды?» деген сұраққа жауап беретінін түсіндірді. Мэри Дуглас Леуіліктер кітабының 11-таравында тыйым салынған жануарлар – бұл әлсіздер: «соқыр құрттар», «қабықсыз балықтар» және үздіксіз еңбек ететін құмырсқалар, олар сәйкесінше, жалғыз бақуырлар, жетімдер және жесірлерге ұқсайды. Дуглас Леуіліктер кітабының 11-таравындағы адамдардың оларды ауламауын талап ететінін, себебі «қасиеттілік жыртқыштық мінез-құлықпен үйлеспейді» деп дәлелдеді. Сол сияқты, Балентин Леуіліктер кітабында «өз түрінің қалыпты ерекшеліктерін көрсететін жануарлар ғана жеуге жарамды» делінген, ал бұл ерекшеліктері жоқ жануарлар «өз түріне тән тіршілік етудің мүмкіндіктері болмағандықтан, қиын жағдайға түседі» деп түсіндірді. Леуіліктер кітабының 11-таравы мен 5-таравының 14:3–21-таравындағы қашрут заңдарын түсіндіре отырып, 1997 жылы Консервативті иудаизмнің еврей заңдары және стандарттары жөніндегі комитеті генетикалық тізбекті кашер емес түрден бейімдеп, кашер тағамның жаңа түріне имплантациялауға болады деп тапты. Мысалы, картоптың өсуін күшейту үшін шошқаның өсу гормонының генін енгізу немесе жәндіктің генін томат өсімдігіне енгізіп, оған ерекше зиянкесге төзімділік қасиеттерін беру және жаңа штаммның кашер болуы мүмкін. Сол сияқты, 1990 жылдардың соңында Реформалық иудаизмнің американдық раввиндерінің орталық конференциясы кашрутты сақтайтын еврейдің шошқаның қосалқы өніміне қатысты медициналық тәжірибеге қатысуының дұрыс екенін шешті.

Қорытынды

Дәуіт Израильдің таңдаулы ерлерін жинап, олардың саны отыз мыңға жететінін анықтады. Одан соң ол Жаратқан Иенің Келісім сандығын Бағал-Юдадан алып келуге аттанды. Олар Келісім сандығын Абинадабтың үйінен шығарып, жаңа арбаға қойды. Абинадабтың ұлдары Ұза мен Ахио арбаны айдады, Ахио сандыққа бастығынан оқ бойы алдында жүрді. Дәуіт және израильдіктер түрлі музыкалық аспаптармен – арфалармен, қобызбен, дауылдармен, сілтемелермен және қоңырлармен ән шертті. Олар Нахонның егін сабатын төккен жеріне келгенде, өгіздер жығылып, Ұза сандыққа қолын созды. Ашуға буған Құдай Ұзаны жазалады, ол сандықтың қасында қайтыс болды. Дәуіт қатты ренжулі болып, сандықты қалай өз үйіне жеткізе алатынын ойлады. Сондықтан Дәуіт Келісім сандығын Ғаттық Обед-Едомның үйіне апарып, онда үш ай қалдырды. Сол үш айдың ішінде Құдай Обед-Едомды және оның үйін жарылқады. Дәуіт Құдайдың Келісім сандығының арқасында Обед-Едомды жарылқағанын естігенде, оны қуанышпен Иерусалимге әкелді. Сандықты көтеріп әкелгендер алты қадам басып, бір өгіз бен майлы қошқарды құрбандыққа шалды. Израильдіктер сандықты көтеріп, шулатып, мүйіз дауысын естіте әкелді. Дәуіт кіжінесін белге байлап, бар күшімен биледі. Сандық қалаға кіргенде, Саулдың қызы Михал терезеден қарап, Дәуіттің билеп-шаттанатынын көрді де, жүрегінде оны жек көріп қалды. Олар сандықты Дәуіт орнатқан шатырға қойды. Дәуіт күйдірілген және тыныштандырылған құрбандықтар шалып, Жаратқан Иесінің атынан халықты жарылқады. Дәуіт Израильдің барлық халқына тәтті наннан берді, сосын халық үйлеріне тарады. (Сефардтық яһудилер үшін Хафтара осы жерде аяқталады, бірақ ашкеназдық яһудилер үшін жалғасады.) Дәуіт үйіне бата беру үшін қайтқанда, Михал оны қарсы алып, оның қызметшілерінің құлдарының алдында киімдерін шешіп, ар-ұятсыздық танытқаны үшін мазақтап сөйледі. Дәуіт Михалға: «Мен әкеңнен гөрі маған таңдаған Құдайдың алдында биледім», – деді. Содан кейін Михал ешқашан бала тумады. Құдай Дәуітке жауларынан тыныштық берді. Дәуіт Натан пайғамбарға: «Мен неліктен қарағайдан үй салып отырсам, Келісім сандығы маталардың арасында жатыр?» – деп сұрады. Бастапқыда Натан Дәуітке жүрегіндегідей істеуге рұхсат берді, бірақ сол түні Құдай Натанға Дәуітке: «Сен Құдайға үй салмайсың, себебі Құдай Израиль ұлдарын Мысырдан шығарғаннан бері үй ішінде тұрған емес, шатырда және киіз үйлерде мекендеген», – деп айтуға бұйырды. Құдай Натанға Дәуітке: «Мен сені қой бағушылықтан алып, Израильдің билеушісі еттім, Мен сені қайда барсаң да серіктеймін, Мен сенің атыңды ұлықтаймын. Мен Израиль халқына жауларынан азаттық беретін орын дайындаймын, Мен сенің әулетіңді мәңгілікке орнатаймын. Сен өлгеннен кейін, Мен сенің ұлыңның Құдайдың аты үшін үй саларын қамтамасыз етемін. Мен оның әкесі боламын, ол Менің ұлым болады. Егер ол бұрылып кетсе, Мен оны жазалаймын, бірақ Менің мейірімділігім одан кетпейді. Дәуіттің патшалығы мәңгілікке орнатылады», – деп айтуға бұйырды. Натан Дәуітке өзінің көрігеннің бәрін айтты.

Парашамен байланыс

Параша мен хафтарада қасиетті орынды қадірлеуге жасалған әрекеттер және қасиетті орынға тиісінше жақындамаудан туған трагедиялық оқиғалар баяндалады. Парашада Мұса Келісім сандығының орналасқан жері – киелі шатырды қадірлесе, хафтарада Дәуіт сандықты Иерусалимге жеткізуге кірісті. Содан кейін парашада Құдай Надаб пен Абихуды "оған жақындағанда" өлтірді, ал хафтарада Құдай Ұзаны "сандықты ұстауға қолы тигенде" өлтірді.

Шаббат махар ходесі күні

Параша Шаббат Махар Ходешпен сәйкес келген жағдайда (2015 жылы болғандай), хафтара 1 Самуил кітабының 20:18–42 аяттары оқылады.

Киелі кітап

Леуіліктер 16:1–2 (Надаб пен Абиһу). Сандар 3:4 (Надаб пен Әбиһу); 26:61 (Надаб пен Әбиһу). Есімдер 14:3–21 (кашрут). Забур 58:9 (бүркіт); 102:7 (пеликан).

Раби емес ерте кезеңдері

Аристос хаты. 139–52. Александрия, б.з.д. III–I ғасырлар. «Ескі Келісімнің псевдоэпиграфалары» кітабында: 2-том: «Ескі Келісімнің» кеңейтулері мен аңыздар, даналық және философиялық әдебиет, дұғалар, Псалмдар және Одалар, жоғалған Юдео-эллинистік еңбектердің фрагменттері. Джеймс Х. Чарльзуорт редакциялаған, 7, 22–23 беттер. Нью-Йорк: «Anchor Bible», 1985 жыл. Филон. Аллегориялық түсіндірме, 2-кітап: 15:57–58, 26:104–05; 3-кітап: 47:139–48:141, 49:144, 50:147; «Күйеушілік туралы» 30:131–35; «Маскүнемдік туралы» 32:126–27, 35:140–41; «Ыбырайымның көшіп кетуі туралы» 12:64–69; «Құдайдың нәрселерінің мұрагері кім?» 49:238–40, 51:249–51; «Қашқындау және табу туралы» 11:59, 28:157; «Түстер туралы, олар Құдайдан келген» 2:9:67; «Арнайы заңдар» 2-кітап: 8:33; 4-кітап: 18:105–06, 20:110, 21:113–22:118, 36:191. Александрия, б.з. 1-ші ғасырының басында. Мысалы, «Филонның еңбектері: толық және қысқартылмаған, жаңа жаңартылған басылым». Чарльз Дюк Йонг аударған, 44, 49, 66–67, 185, 218–19, 259, 296, 298, 326, 335, 392, 571, 626–27, 635 беттер. Пибоди, Массачусетс: «Hendrickson Publishers», 1993 жыл. 1-Қорынттықтарға 8:8; 10:31. Шамамен 53–57 жылдар. (кашрутты жою). Римдіктерге 14:14. 1-ші ғасыр. (кашрутты жою). Марк 7:19. Шамамен 66–70 жылдар. (кашрутты жою). Иосиф Флавий, «Яһудилердің көнелігі» 3:8:6–7; 8:8:4. Шамамен 93–94 жылдар. Мысалы, «Иосифтің еңбектері: толық және қысқартылмаған, жаңа жаңартылған басылым». Уильям Уистон аударған, 92, 229 беттер. Пибоди, Массачусетс: «Hendrickson Publishers», 1987 жыл. Елшілердің істері 10:11–16, 28. 2-ші ғасыр. (кашрутты жою).

Классикалық раввиндік

Мишна: Шевиит 5:9, 7:4; Бикурим 2:7, 11; Песахим 8:8; Сота 5:2; Авода Зара 5:2; Хорайот 3:5; Менахот 5:6; Хулин 1:1–12:5. Израиль жері, шамамен 200 ж.э. Мысалы, "Мишна: Жаңа аударма" кітабында, Ж. Нойснер аудармасы, 81, 84, 171–72, 246, 455, 670, 695, 743, 765–87 беттер. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1988. Тосефта: Берахот 4:17; Демай 2:7; Сота 5:13; Зевахим 8:25; Шехитат Хулин 1:1–10:16; Парах 1:5. Израиль жері, шамамен 250 ж.э. Ж. Нойснер аудармасы, 1-том, 26, 85 беттер; 2-том, 1347, 1371–1405, 1746 беттер. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 2002. Сифра 99:1–121:2:13. Израиль жері, 4 ғ.э. Ж. Нойснер аудармасы, 2-том, 121–229 беттер. Атланта: Scholars Press, 1988. Иерусалим Талмуды: Пеа 12б; Килаим 69а; Шевиит 55б; Термомат 1б, 73а, 88а, 100а, 101а; Масрот 41а; Орла 34а; Бикурим 12б; Шабат 13а, 78б; Эрувин 10б; Песахим 13б, 24а, 62б–63б; Йома 3б; Таанит 20б; Мегилла 15а, 29а; Моед Катан 17а; Чагига 8а, 23а; Назир 23а, 27б; Сота 23б, 26а, 36а; Гиттин 11а; Бава Камма 30а; Санедрин 46б, 72б. Тиберия, Израиль жері, шамамен 400 ж.э. Мысалы, Талмуд Йерушалмиде қайта басылған. Ред.: Х. Малиновиц, И.С. Шорр, М. Маркус, 3, 5, 6б–9, 12–13, 16, 18–19, 21, 25–28, 34–37, 39, 41, 45 томдар. Бруклин: Mesorah Publications, 2006–2018. Сондай-ақ, мысалы, "The Jerusalem Talmud: A Translation and Commentary". Ред. Ж. Нойснер, ауд. Ж. Нойснер, Ц. Захави, Б.Б. Леви, Э. Голдман. Пибоди, Массачусетс: Hendrickson Publishers, 2009. Леуіліктер Рабба 1:8; 2:10; 10:4; 11:1–14:1; 20:4–5, 8–10; 26:1. Израиль жері, 5 ғ.э. Мысалы, "Мидраш Рабба: Леуіліктер". Ауд. Х. Фридман, М. Саймон, 4-том, 12, 29, 125, 135–79, 257–62, 325 беттер. Лондон: Soncino Press, 1939. Вавилон Талмуды: Берахот 53б, 61а; Шабат 12а, 27а, 63б–64а, 83б–84а, 87б, 90б, 95б, 107а, 123б, 125а, 136а–б; Эрувин 13б, 28а, 63а, 87б, 104б; Песахим 14а, 16а, 18а–б, 20б, 23а–б, 24б, 49б, 67б, 82б–83а, 91б; Йома 2б–4а, 5б, 21б, 39а, 53а, 73б, 76б–77а, 80а–б, 87а; Сукка 25б; Бейца 6б, 19а, 20а; Рош Хашана 16б; Таанит 15б, 17б, 26б; Мегилла 9б, 10б, 18а; Моед Катан 2а, 13а–б, 14б–15б, 19б, 24а, 28б; Чагига 11а, 19а, 22б, 24а, 26б; Йевамот 20б, 40а, 43а, 54а–б, 74б–75а, 87а, 114а; Кетубот 15а, 50а, 60а; Назир 4а, 38а, 52а, 64а; Сота 27б, 29а–б, 38а–б, 47а; Гиттин 60а–б, 61б–62а, 68б; Кидушін 30а, 59б, 80а; Бава Камма 2а–б, 16а, 25б, 38а, 54а–б, 62б–63а, 64б, 76б–77а, 78а, 81а; Бава Меция 22а, 61б, 90б; Бава Батра 9б, 66б, 80а, 91а, 97а; Санедрин 5б, 17а, 22б, 52а, 70б–71а, 83б, 107б, 108б; Маккот 3б, 11а, 13а, 16б; Шевуот 5а, 7а, 9б–10б, 14б, 18б, 23а, 36б; Авода Зара 40а, 47б, 68б; Хорайот 4а, 12б; Зевахим 3а–б, 10б, 17б, 25б, 28а, 34а, 55а, 60а, 61б, 69б, 82а–б, 99б, 100б–101б, 105а, 115б; Менахот 23а, 29а, 39б, 59а, 61а, 62а, 70б, 93б, 96б, 101б; Хулин 2а–142а; Бехорот 6а–7б, 9б, 15б, 16а, 38а, 45б, 51а; Керитот 4б, 13б, 15б, 21а, 22а; Мейла 16а–17б; Тамид 33б; Нидда 18а, 19б, 21а, 42б, 51а–б, 55б, 56а. Сасанидтер империясы, 6 ғ.э. Мысалы, Талмуд Бавли. Ред.: И.С. Шорр, Х. Малиновиц, М. Маркус, 72 том. Бруклин: Mesorah Publications, 2006.

Орта ғасырлар

Саadia Гаон. Сендер үшін өмір сүру, 10:15. Бағдат, Вавилония, 933 жыл. Samuel Rosenblatt аудармасы, 396-бет. New Haven: Yale University Press, 1948. Solomon ibn Gabirol. Патшаға арналған тәж, 35:470. Испания, 11 ғасыр. David R. Slavitt аудармасы, 62–63-беттер. New York: Oxford University Press, 1998. Rashi. Комментарий. Леуіліктер 9–11. Troyes, Франция, 11 ғасырдың аяғы. Мысалы, Rashi. Тора: Rashi-дің түсіндірмесімен аударылған, түсіндірілген және ашықталған. Аударған және түсіндірген: Yisrael Isser Zvi Herczeg, 3-том, 93–134-беттер. Brooklyn: Mesorah Publications, 1994. Rashbam. Тораға түсініктеме. Troyes, 12 ғасырдың басында. Мысалы, Rashbam-ның Леуіліктер мен Сандарға арналған түсініктемесі: Анотацияланған аударма. Martin I. Lockshin редакциялап, аударған, 47–68-беттер. Providence: Brown Judaic Studies, 2001. Judah Halevi. Kuzari. 3-бөлім, ¶ 31. Toledo, Испания, 1130–1140 жылдар. Мысалы, Jehuda Halevi. Kuzari: Израиль дінінің дәлелі. Henry Slonimsky-дің кіріспесі, 165-бет. New York: Schocken, 1964. Abraham ibn Ezra. Тораға түсініктеме. 12 ғасырдың ортасы. Мысалы, Ibn Ezra-ның Пятикнижәне түсіндірмесі: Левит кітабы (Va yikra). Аударған және түсіндірген: H. Norman Strickman және Arthur M. Silver, 3-том, 56–84-беттер. New York: Menorah Publishing Company, 2004. Maimonides. Mishneh Torah: Hilchot Tum'at Ochalin (Тамақтардың арамдығына қатысты заңдар), 16-тарау, ¶ 12. Египет, шамамен 1170–1180 жылдар. Мысалы, Mishneh Torah: Sefer Taharah: Тазалық кітабы. Eliyahu Touger аударған, 2-том, 294–95-беттер. New York: Moznaim Publishing, 2009. Maimonides. Ақылға сыймағандарға арналған нұсқау, 1:37; 3:46, 47, 48. Каир, Египет, 1190 жыл. Мысалы, Moses Maimonides. Ақылға сыймағандарға арналған нұсқау. Аударған Michael Friedländer, 53, 364, 367–68, 370-беттер. New York: Dover Publications, 1956. Hezekiah ben Manoah. Hizkuni. Франция, шамамен 1240 жыл. Мысалы, Chizkiyahu ben Manoach. Chizkuni: Тораға түсініктеме. Аударған және түсіндірген: Eliyahu Munk, 3-том, 694–712-беттер. Jerusalem: Ktav Publishers, 2013. Naḥmanides. Тораға түсініктеме. Jerusalem, шамамен 1270 жыл. Мысалы, Ramban (Nachmanides): Тораға түсініктеме. Аударған Charles B. Chavel, 3-том, 102–55-беттер. New York: Shilo Publishing House, 1974. Zohar 1:54a, 73b, 167b; 2:11b, 26b, 67a, 124b, 193a, 219b; 3:24b, 31b, 33a, 35a–42a, 127a, 190b. Испания, 13 ғасырдың аяғы. Bahya ben Asher. Тораға түсініктеме. Испания, 14 ғасырдың басында. Мысалы, Midrash Rabbeinu Bachya: Rabbi Bachya ben Asher-дің Тораға түсініктемесі. Аударған және түсіндірген: Eliyahu Munk, 5-том, 1572–620-беттер. Jerusalem: Lambda Publishers, 2003. Jacob ben Asher (Baal Ha Turim). Тораға түсініктеме. 14 ғасырдың басында. Мысалы, Baal Haturim Chumash: Vayikra/Левит кітабы. Аударған Eliyahu Touger, редакциялаған, түсіндірген және түсініктеме берген Avie Gold, 3-том, 1079–111-беттер. Brooklyn: Mesorah Publications, 2000. Jacob ben Asher. Perush Al ha Torah. 14 ғасырдың басында. Мысалы, Yaakov ben Asher. Tur on the Torah. Аударған және түсіндірген: Eliyahu Munk, 3-том, 827–51-беттер. Jerusalem: Lambda Publishers, 2005. Isaac ben Moses Arama. Akedat Yizhak (Исақтың байлануы). 15 ғасырдың аяғы. Мысалы, Yitzchak Arama. Akeydat Yitzchak: Rabbi Yitzchak Arama-ның Тораға түсініктемесі. Аударған және қысқарған: Eliyahu Munk, 2-том, 567–77-беттер. New York, Lambda Publishers, 2001.

Қазіргі заманғы

Исаак Абраванел. Тораға түсініктеме. Италия, 1492–1509 жылдар аралығында. Мысалы, Абарбанел: Тораға қатысты таңдамалы түсініктемелер: 3-том: Вайкра/Левит. Израиль Лазардың аудармасы мен түсіндірмесі, 81–105 беттер. Бруклин: CreateSpace, 2015 жыл. Обадия бен Яков Сфорно. Тораға түсініктеме. Венеция, 1567 жыл. Мысалы, Сфорно: Тораға түсініктеме. Аударма және түсіндірме жазбалар, Рафаэль Пелковиц, 526–37 беттер. Бруклин: "Месора" баспасы, 1997 жыл. Моше Альшич. Тораға түсініктеме. Сафед, шамамен 1593 жылы. Мысалы, Моше Альшич. Раввин Моше Альшиштың Тора туралы мидрашы. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 2-том, 643–59 беттер. Нью-Йорк, Ламбда баспасы, 2000 жыл. Авраам Йехошуа Хешел. Тораға түсініктемелер. Краков, Польша, 17 ғасырдың ортасы. "Ханукат Хатора" деп жинақталған. Редактор: Ханох Хенох Эрзон. Пьотрков, Польша, 1900 жыл. Авраам Йехошуа Хешел. Ханукас Хатора: Рав Авраам Йехошуа Хешелдің Чумаш туралы мистикалық түсініктері. Аударған: Авраам Перец Фридман, 211–18 беттер. Саутфилд, Мичиган: Таргум Пресс/Фелдхайм баспасы, 2004 жыл. Шабтай Басс. Сифсей Хашамим. Амстердам, 1680 жыл. Мысалы, Сефер Ваикро: Тораның бес кітабынан: Чумаш: Таргум Окелос: Раши: Сифсей Хахамим: Ялкут: Хафтарос, Аврохом Й. Дэвис аударған, 140–210 беттер. Лейквуд Тауншип, Нью-Джерси: Метсуда Публикациялар, 2012 жыл. Хаим ибн Аттар. Ор ха Хаим. Венеция, 1742 жыл. Хайим бен Аттар. Ор Хахаим: Тораға түсініктеме. Елияху Мунк аударған, 3-том, 1019–56 беттер. Бруклин: Ламбда баспасы, 1999 жыл. Ицхак Магризо. Меам Лоез. Константинополь, 1753 жыл. Ицхак Магризо. Тора антологиясы: Меам Лоез. Арье Каплан аударған, 11-том, 187–274 беттер. Нью-Йорк: Мознаим баспасы, 1989 жыл. Бресловтық Нахман. Ұстаздық. Братслав, Украина, 1811 жылға дейін. Ребе Нахманның Торасы: Бреслов апталық Тора оқуына қатысты түсініктер: Еврей жазбалары. Жиынтықтаған: Хаим Крамер, редактор: Y. Холл, 321–36 беттер. Иерусалим: Бреслов ғылыми-зерттеу институты, 2011 жыл. "Даналық сөзі" 1833 жыл. "Дөрес және Келісімдер" бөлімінде 89-бапта жазылған. Мысалы, Стивен Э. Робинсон және Х. Дин Гаррет. "Дөрес және келісімдер туралы түсінік" 3-том. 89-бап. Солт-Лейк-Сити: Дезерт кітабы, 2004 жыл. (Мормонның тамақтану заңдары). Самсон Рафаэль Хирш. Хориб: Яһуди заңдары мен салттары туралы философия. Исидор Грунфельд аударған, 47–50, 211, 314–31, 338, 574, 582–86 беттер. Лондон: "Сончино" баспасы, 1962 жыл. 2002 жылы қайта басылған. Бастапқыда Хореб, Versuche über Jissroel's Pflichten in der Zerstreuung деп жарияланды. Германия, 1837 жыл. Сэмюэл Дэвид Луццатто (Шадал). Тораға түсініктеме. Падуа, 1871 жыл. Мысалы, Сэмюэл Дэвид Луццатто. Тора түсіндірмесі. Аударған және түсіндірген: Eliyahu Munk, 3-том, 924–33 беттер. Нью-Йорк: Ламбда баспасы, 2012 жыл. Америка еврей қауымдарының одағы. Питтсбург платформасы. Питтсбург, 1885 жыл. ("Біз тамақтануды реттейтін Мұсаның және раввиндердің барлық заңдары біздің қазіргі ақыл-ой және рухани күйімізге мүлдем жат идеялардың әсерінен және ғасырлар бойы пайда болды деп санаймыз. Олар қазіргі яһудиге діни қасиеттілік рухын ұялата алмайды; оларды біздің күндерімізде сақтау қазіргі рухани өрлеуді одан әрі көтеруге емес, керісінше кедергі жасауға бейім".) Ехуда Арий Лейб Альтер. Сефат Емет. Гора Калвария (Гер), Польша, 1905 жылға дейін. "Ақиқат тілі: Сефат Еметтің Тора түсіндірмесі" кітабынан үзінді. Артур Грин аударған және түсіндірген, 159–65 беттер. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 1998 жыл. 2012 жылы қайта басылған. Луис Гинцберг. "Еврей аңыздары" 3-томы, 179–92 беттер. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 1911 жыл. Ыбырайым Исаак Кук. "Әдеп принциптері". ХХ ғасырдың басында. Ыбырайым Исаак Кук кітабында: Өкініштің жарығы, моральдық принциптер, қасиеттіліктің жарығы, очерктер, хаттар және өлеңдер. Бен Зион Боксер аударған, 140-бет. Махва, Нью-Джерси: Паулист баспасы 1978 жыл. Г. Дойч. "Әскери лагерьдегі кошерлік асханалар". Америка раввиндерінің орталық конференциясының жылнамасында, том. 28, 124–127 беттер. Америка раввиндерінің орталық конференциясы, 1918 жыл. Герман Коэн. Ақыл-ой діні: Иудаизмнің көздері. Симон Капланның кіріспесімен аударылған; Лео Штраустың кіріспе очерктері, 103, 110, 205 беттер. Нью-Йорк: Унгарда, 1972 жыл. "Атланта: Scholars Press" баспасында қайта басылған, 1995 жыл. Бастапқыда басылып шыққан Religion der Vernunft aus den Quellen des Judentums. Лейпциг: Густав Фок, 1919 жыл. Александр Алан Штайнбах. "Саббат патшайымы: Жастарға арналған 54 әңгіме" кітабының 81–84 беттерінде Нью-Йорк: Бехманның еврей кітап үйі, 1936 жыл. Томас Манн. Жүсіп пен оның ағалары. Джон Вудстың аудармасы, 256–57, 348 беттер. Нью-Йорк: Альфред А. Кнопф, 2005 жыл. Бастапқыда "Жозеф пен оның бауырлары" деп жарияланды. Стокгольм: Берман Фишер баспасы, 1943 жыл. Эрнест Визенберг. "Қатысты тыйымдар: шошқа шаруашылығы және грек тілін оқу". Hebrew Union College Annual, том 27 (1956): 213–33 беттер. Мэри Дуглас. "Левит кітабындағы жиренуге лайық нәрселер". Purity and Danger: Pollution and Taboo ұғымдарының талдауы, 41–57 беттер. Нью-Йорк: Routledge, 1966 жыл. Джо Грин. "Еврей вегетариандық дәстүрі". Оңтүстік Африка, 1969 жыл. Сеймур Э. Фридман. "Кашрут кітабы: кошер фактілері мен алаялықтардың қазынасы". Bloch Publishing Company, 1970 жыл. Ноа Й. Коэн. Tsa'ar Ba'ale Hayim—Жануарларға қатысты қатыгездіктің алдын алу, еврей әдебиетіндегі оның негіздері, дамуы және заңнамасы. Нью-Йорк: Фелдхайм, 1976 жыл. J. C. H. Laughlin. "Надав пен Авихудың 'жайсыз оты'". Journal of Biblical Literature, том 95 (1976): 559–65 беттер. Аарон Лихтенштейн. "Холокост уағы және жауап". Hebrew Studies, том 19 (1978): 82-бет. Гордон Дж. Венхам. "Левит кітабы", 145–85 беттер. Гранд-Рапидс, Мичиган: William B. Eerdmans Publishing Company, 1979 жыл. *Samuel H. Dresner, Seymour Siegel, және David M. Pollock. "Еврей тамақтану заңдары". United Synagogue, Нью-Йорк, 1980 жыл. Альфред Коэн. "Вегетариандыққа еврей көзқарасы". Journal of Halacha and Contemporary Society, том 1 (номер 2) (күз 1981). Луис А. Берман. "Вегетариандық және еврей дәстүрі". Нью-Йорк: Ktav, 1982 жыл. Элияху Й. Шочет. "Еврей дәстүріндегі жануарлар өмірі: қарым-қатынастар мен көзқарастар". Нью-Йорк: Ktav, 1984 жыл. Виктор (Авигдор) Хуровиц. "Табернакулді салу жөніндегі дінбасылық есеп". Journal of the American Oriental Society, том 105 (номер 1) (қаңтар–наурыз 1985): 21–30 беттер. J. David Bleich. "Вегетариандық және иудаизм". Tradition, том 23 (номер 1) (жаз, 1987). Пинхас Х. Пели. "Тора бүгін: Жазбалармен жаңа кездесу", 115–19 беттер. Вашингтон, округ Колумбия: B'nai B'rith Books, 1987 жыл. Барух А. Левин. "JPS Тора түсіндірмесі: Левит: дәстүрлі еврей мәтінімен және жаңа JPS аудармасымен", 55–72, 243–48 беттер. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 1989 жыл. Яков Милгром. "Этика және ритуал: Библиялық тамақтану заңдарының негіздері". Religion and Law: Biblical, Jewish, and Islamic Perspectives, 159–91 беттер. Редактор: E. B. Firmage. Винона-Лейк, Индиана: Eisenbrauns, 1989 жыл. Йоханан Цвейг. "Табернакулдың арналуы". Tradition: A Journal of Orthodox Jewish Thought, том 25 (номер 1) (күз 1989): 11–16 беттер. Харви Дж. Филдс. "Біздің заманымызға арналған Тора түсіндірмесі: 2-том: Шығу және Левит", 111–19 беттер. Нью-Йорк: UAHC Press, 1991 жыл. Роберта Калехофски. "Иудаизм және жануарлар құқықтары: классикалық және қазіргі жауаптар". Марблхед, Массачусетс: Micah Publications, 1992 жыл. Яков Милгром. "Тамақ және иман: Библиялық диета заңдарының этикалық негіздері: Библия адамдардың жануар етін қанағаттандыруына және адамгершіліктен айырылмауына мүмкіндік беретін шектеулер жүйесін жасады. Бұл заңдар өмірге құрметпен қарауды үйретеді". Bible Review, том 8 (номер 6) (желтоқсан 1992). Мэри Дуглас. "Левит кітабындағы тыйым салынған жануарлар". Journal for the Study of the Old Testament, том 18 (номер 59) (1993): 3–23 беттер. Виктор Авигдор Хуровиц. "Шолу мақаласы: ежегіт Израиль культі тарихында, Trad..."