Кіріспе
Мато топе (Ma to toh pe немесе Four Bears, mato "айыу" және tope "төрт") (шамамен 1784 – 30 шілде 1837) – Мандан тайпасының "Төрт аю" атымен белгілі болған екінші басшысы, ол шайқаста Ассинибоин тайпасына төрт аюдың күшімен шабуыл жасағаны үшін осы атты алған. Төрт аю 19 ғасырдың бірінші жартысында қазіргі Солтүстік Дакота штатындағы Миссури өзенінің жоғарғы ағысында өмір сүрді. Төрт аю суретшілердің сүйікті нысаны болды, оны Джордж Кэтлин және Карл Бодмер суреттеген.
Mato tope (also known as Ma to toh pe or Four Bears, from mato "bear" and tope "four") (c. 1784 July 30, 1837) was the second chief of the Mandan tribe to be known as "Four Bears," a name he earned after charging the Assiniboine tribe during battle with the strength of four bears. Four Bears lived in the first half of the 19th century on the upper Missouri River in what is now North Dakota. Four Bears was a favorite subject of artists, painted by George Catlin and Karl Bodmer.
Алғашқы жылдар
Төрт Аю Мандан ауылындағы Еңкейген Ауылдағы жер үйінде өсті. Оның әкесі, Жақсы Бала (немесе Сұлу Бала), ауыл басшысы болған. Кейін отбасы солтүстікке қарай Митутанкаға көшті, ол шамамен 1822 жылы, мүмкін Жақсы Баланың қатысуымен құрылған.
Жауынгер
1830 жылы Митутанкадан оңтүстікке қарай 150 метрден кем емес жерде Форт Кларк сауда бекеті салынды. Сол кезде Төрт Аю өз халқының батыл жауынгері еді, ол қолға-қол соғыста шайендік бас батырды өлтіргенімен танымал. Шейендерден басқа, Төрт Аю сиу, арикара және ассинибоиндермен де соғысты, бірде ол екі оджибвей әйелін өлтірді. Кіші інісінің өлтірушісіне жасаған қатыгез кек алу оқиғасы 1930 жылдардың басында мандандар арасында әлі де әңгіме болды. Төрт Аю арикара жауынгері Аю Мойынтығының кім екенін емен ағашының астында, қарақұстар ұясының ішінде, қатал азаптаулар мен "өзін-өзі қиындыққа салу" арқылы білген. Кэтлин 1832 жылы Төрт Аюдың ерліктерін көрсететін шапанды алды, ол қазір АҚШ Ұлттық мұражайында сақтаулы. Кэтлин жинаған Төрт Аюдың тағы бір шапаны Монтана штатының Харлоутон қаласындағы Үстіңгі Мұсамыр мұражайында қойылған. Төрт Аюдың ерліктерін бейнелейтін шапанды әкелген келесі адам – шаһзада Максимилиан цу Вид. Бұл шапан Германияның Штутгарт қаласындағы Линден мұражайында сақталады. Басқа басшылар мықты және бойы биік болса, Максимилиан әрқашан сәтті болған Төрт Аюды сәлтейіп, орташа бойлы деп сипаттады. Төрт Аюдың соғыстағы сәттілігінің бір бөлігі, жаңбырмен безенілген шапан сақталған қасиетті шоғырдан келді.
Қоғамдық тұлға
Төрт Аюдың мандандардың арасындағы бестің бірі саналатын маңызды "Жоғарыда тұрғандар жинағы" болған. Ол тайпасының ең негізгі – Окипа рәсімін екі рет өткізуге демеушілік жасады. Митутанка элитасына жатқан ол, салтанатты үйдің қарсысындағы жер үйінде тұрған, ал үйінің есігі алаңға қараған. Төрт Аюды суретші Джордж Кэтлин жиі суреттеген; Кэтлин Төрт Аюды жоғары бағалап, оның еркіндік, жомарттық және әсемдікке толы адам екенін айтқан. Кэтлин оның өмірінде кездескен ең ерекше үндістердің бірі екенін мәлімдеген.
Отбасы
Төрт аюдың әйелі – Қоңыр әйел еді. Олардың қанша баласы болғаны белгісіз. Олардың қызын Жер-ана деп атаған. 1833 жылдың 13 қарашасында Максимилиан Карл Бодмермен бірге Форт-Кларкқа келгенде, Төрт аю оларды "әйелімен және сүйкімді кішкентай ұлы" Еркек аюмен бірге қарсы алды. Бұл 1829 жылы туған балаға қойылған ертедегі есім болуы мүмкін, кейін Bad Gun деп аталған, немесе ол оның інісі болуы да мүмкін. Bad Gun (немесе Құсқа ұмтылушы) 1837 жылғы апаттан кейін де тірі қалды. Соңында ол Балық ілмегі ауылы сияқты мандан, хидатса және арикара тайпаларының ортақ қонысының басшысы болды, бұл көбінесе оның көрнекті әкесінің арқасынан болды.
Еуропадан келген қонақтарды қарсы алу
1833 жылы Төрт Аю суретші Карл Бодмермен дос болады. Ол Максимилианға өз тілін үйретіп, сондай-ақ өте ерекше арикара тілін, оны өте жақсы білгенін, үйреткенге уақыт бөлді. 1836 жылы ол басшы болып сайланды.
Төрт аюды құрметтеу
Бір атпен аталған Хидаца басшысымен бірге Төрт Аюдың құрметіне Төрт Аю көпірі және Төрт Аю казиноы мен қонақ үйі салынған. Глейшер ұлттық паркіндегі бір тау осы басшының құрметіне аталған, бірақ Махтотопа тауы деп басқаша жазылады.