Кіріспе

Папуа Жаңа Гвинеяның Толай халқы қолданады

Толай тілі, немесе Куануа, Папуа Жаңа Гвинеяның Толай халқы қолданады, олар Шығыс Жаңа Британия провинциясының Газель түбегінде тұрады.

Номенклатура

Бұл тіл әдебиетте жиі толай деп аталады. Дегенмен, толай – бұл мәдени топтың аты. Толайлар өз тілдерін "тина та туна" деп атайды, ол "шынайы тіл" деп аударылады. Куануа сөзі рамоаина тілінде "сондағы жер" деген мағына береді.

Сипаттамалары

Папуа-Жаңа Гвинеядағы көптеген тілдерден айырмашылығы, толай тілі сергек тіл және ток писин тіліне жоғалу қаупі жоқ, бірақ тіпті толай тілі де ток писин тілінен алынған көптеген қарыз сөздердің әсеріне тап болды; мысалы, түпнұсқалық *кубар* сөзінің орнына ток писин тілінен алынған *браун* сөзі "қоңыр" мағынасын білдіреді, ал ток писин тіліндегі *виливоил* сөзі "велосипед" мағынасын білдіріп, бұрынғы *аингау* сөзін ығыстырды. Бұл тіл беделді саналады және Шығыс Жаңа Британияның екі ірі қаласы – Кокопо мен Рабаулдағы негізгі қарым-қатынас тілі болып табылады. Толай тілі бір дыбыс бірлігін жоғалтты. Мысалы, Оңтүстік Жаңа Ирландияның туыс тілдерінде "күн" сөзі *кесакезе* болып келеді, ал толай тілінде ол қысқартылып, [дыбыс белгісі] болып айтылады. Дегенмен, ағылшын және ток писин тілдерінен алынған көптеген қарыз сөздер арқылы бұл дыбыс қайтадан қолданысқа енгізілді.

Жіктеу

Толай тілі австронезия тілдер отбасының мұхиттық тармағына жатады. Оған ең жақын кіші топ – Патпатар-Толай тілдер тобы, оған Лунгаланга (Газель түбегінде де сөйленеді) және Патпатар (Жаңа Ирландияда сөйленеді) тілдері кіреді.

Географиялық таралуы

Толай тілі Папуа-Жаңа Гвинеяның Шығыс Жаңа Британия провинциясындағы Газель түбегінде сөйленеді.

Синтаксисі

Толай тіліндегі сөздердің қалыпты реті – белгілі бір субъекті – етістік – толықтырғыш (Белгілі субъекті-Етістік-Толықтырғыш/Субъекті-Етістік-Объекті) болып келеді.

Морфология

Бұл жерде "ni" префиксіне қатысты ерекше үлгі бар, ол етістікті есімге айналдырады. Көбінесе, префикс етістікке қосылады, мысалы, laun 'өмір сүру' → a nilaun 'өмір', ian 'жеу' → a nian 'тамақ', aring 'тілеу' → a niaring 'тілеу'. Дегенмен, кейбір жағдайларда ол инфикске айналады: varubu 'соғысу' → a vinarubu 'соғыс', tata 'сөйлеу' → a tinata 'тіл', mamai 'бетел жаңғағы шайнау' → a minamai 'шайнауға арналған бетел жаңғағы (кішкентай мөлшерде)'. Бұл инфикс етістіктің алғашқы дыбысынан кейін қосылады. Сондай-ақ, "ni" префиксінің қосылып, етістіктің алғашқы дыбысы мен префикстің "n" әрпінің орны ауысқандығы ретінде де сипаттауға болады.