Кіріспе
Ирландиялық республика армиясы 1919 жылдан 1921 жылға дейін Ұлыбританияға қарсы Ирландияның Тәуелсіздік соғысында күрескен партизандық армия болды. Ол өзін 1919 жылы жарияланған Ирландия Республикасының заңды әскері деп санады. Осы қақтығысты аяқтаған Англо-Ирландиялық келісім Ирландия Республикасын жойды, бірақ Британ империясының құрамында өзін-өзі басқаратын Ирландия еркін мемлекетін құрды. ИРА келісімді қабылдау-қабылдамау мәселесінде терең дауға бөлінді. Кейбіреулер келісімді қабылдады, ал басқалары келісімді ғана емес, оны қабылдаған азаматтық билікті де қабылдамады. Осы көзқарас ақырында 1922 жылдың маусым айының соңында келісімді жақтаған және қарсылас топтар арасында Ирландия Азамат соғысының басталуына әкелді.
The Irish Republican Army was a guerrilla army that fought the Irish War of Independence against Britain from 1919 to 1921. It saw itself as the legitimate army of the Irish Republic declared in 1919. The Anglo Irish Treaty, which ended this conflict, was a compromise which abolished the Irish Republic, but created the self governing Irish Free State, within the British Empire. The IRA was deeply split over whether to accept the Treaty. Some accepted, whereas some rejected not only the Treaty but also the civilian authorities who had accepted it. This attitude eventually led to the outbreak of the Irish Civil War in late June 1922 between pro and anti Treaty factions.
Шартқа қатысты пікірлер
Англия-Ирландия келісімшартына 1921 жылдың 6 желтоқсанында қол қойылып, 1922 жылдың 7 қаңтарында Dáil Éireann (Ирландия Парламенті) тар шешіммен ратификациялады. Келісімшарт бойынша келіссөздерді ИРА-ның де-факто басшысы Майкл Коллинз жүргізген және оны Ирландия Республикалық Бауырластығы мақұлдағанмен, ИРА-ның жоғары ранкті офицерлері Дэйлдің келісімшартты ратификациялау шешіміне қатысты күрт бөлінді. Бас штаб (ГШК) қызметкерлерінің тоғызы келісімшартты қолдаса, төртеуі қарсы болды. Келісімшартты қолдағандар: Ричард Малкахи (Штаб бастығы); Эойн О'Даффи (Штаб бастығының орынбасары); Дж. Дж. О'Коннелл (Штаб бастығының көмекшісі); Геаройд О'Салливан (Генералды адъютант); Шон Макмахон (Генералды кварталмейстер); Майкл Коллинз (Ақпараттық қызмет директоры); Диармуид О'Хегарти (Ұйымдастыру директоры); Эммет Далтон (Оқыту директоры); Пиарас Беаслаи (Жарнама директоры). Келісімшартқа қарсы болғандар: Рори О'Коннор (Инженерлік директор); Лиам Меллоуз (Сатып алулар директоры); Сеан Рассел (Оқ-дәрі директоры) және Сеймус О'Донаван (Химиялық заттар директоры). Бруга оны ГШК-ға таңуға тырысқаннан кейін ГШК штабындағы ұстанымы белгісіз болған Остин Стак та келісімшартқа қарсы болды.
Қақтығыстың басталуы
10 қаңтарда ИРА GHQ-ның кем дегенде үш келісімге қарсы мүшесі (бір дерек төрт деп хабарлайды); алты дивизия командирі және екі Дублин бригадасының офицерлері келісімге қарсы стратегиясын жасау үшін кездеседі. Олар ИРА-ның Ирландия Республикасының Дэйліне адал екенін және Дэйлдің келісімді қабылдау туралы шешімі ИРА-ның енді осы органға адал емес екенін мәлімдеді. Олар ИРА-ны Дэйлдің билігінен бас тартуға және армияны басқаруды ИРА Атқару комитетіне тапсыруға шақырды. Келесі күні бұл топ Мулкахиге хат жолдап, осы ұсыныстарды талқылау үшін 5 ақпанда Армия конвенциясын өткізуді сұрады. Хатқа GHQ қызметкерлері Рори О’Коннор, Лиам Меллоуз, Шон Рассел және Сеймус О’Донаван, сондай-ақ Оскар Трэйнор, Лиам Линч және басқа да ИРА командирлері қол қойды. 13 қаңтарда Мулкахи келісімге қарсы ИРА офицерлеріне жауап беріп, Республика үкіметі ретінде Dáil Éireann-ның өкілеттігісіз конвенция шақырмайтынын мәлімдеді. Сол күні Рори О’Коннор Эон О’Даффиге конгресс кез келген жағдайда шақырылатындығын жазды. О’Коннор О’Даффидің бұйрықтары тек келісімге қарсы бөлімшелер тарапынан, егер ол оны қоса қол қойса ғана орындалатынын айтты. 16 қаңтарда ИРА-ның бірінші дивизиясы – 2-ші Оңтүстік дивизиясы – GHQ билігінен бас тартты. 18 қаңтарда Ричард Мулкахи штабтың, дивизия командирлерінің және кейбір бригада командирлерінің кездесуін өткізді. Олар екі ай ішінде Армия конвенциясын өткізуге келісті және осы арада екі тараптың өкілдерімен «Армияны қайта біріктіру комитеті» деп аталатын «бақылаушы» комитет құрылатындығын шешті. Алайда бұл комитет жиі жиналған жоқ және ИРА-дағы дауды таратуға қол жеткізбеді. Бір айдан кейін, 18 ақпанда, ИРА-ның Орта Лимерик бригадасының командирі Лиам Форд: «Біз енді армияның қазіргі басшысының билігін мойындамаймыз және қазіргі Ирландия Республикасына адалдығымызды жаңартамыз» деп мәлімдеді. Бұл келісімге қол қойған үкіметпен ажырасып кеткен ИРА-ның алғашқы бөлімшесі болды. 24 ақпанда бір ай бұрын құрылған «бақылаушы» комитет жиналды. Рори О’Коннор Мулкахиден 26 наурызда армиялық конвенция өткізуге Dáil-дің рұқсатын сұрады. Үш күннен кейін, 27 ақпанда, Dáil кабинеті Қорғаныс министрінің Армия конвенциясын өткізу туралы өтінішін мақұлдады. Бұл шешімді ИРА штабының бастығы Эон О’Даффи жариялады және делегаттарды сайлау үшін бригадалық конвенцияларды шақыруды сұрады. 5 наурызда Лимерикте ИРА жақтастары мен қарсыластары арасында британдық әскерлер босатып кеткен әскери казарманы кім бақылауға алатыны туралы қақтығыс туды. 12/13 наурыз аралығында ұрыс-керіс болдырмау үшін келісімге қол жеткізілді, бірақ қаладағы жағдай шиеленісіп тұрды.
Әскери конвенция
Ирландиядағы және әсіресе Лимериктегі жағдайларға қатты алаңдаған Уинстон Черчилль 14 наурызда Майкл Коллинзге хат жазып, ескертті: "Ирландия Республикалық Армиясының (деп аталатын) конвенциясының теріс шешімі осы кезде өте ауыр оқиға болар еді. Сіздің мұндай қауіп жоқ екеніне толық сенімді екеніңізге сенемін". Келесі күні, 15 наурызда, Dáil кабинеті 26 наурызда өтетін Армия конвенциясын өткізуге тыйым салу туралы шешім қабылдады. Тарихшы-әуесқой Дороти Макардл конвенцияға тыйым салу себебін "Мулкахи ИРА-ның 70-80 пайызы Келісімге қарсы екенін және конвенция әскери диктатура құру үшін пайдаланылуы мүмкін деп қорқынышпен қарады" деп түсіндірді. Алайда, Республикалық Әскери Кеңес деген атпен шақыру қағазын жариялағаннан кейін, 4 GHQ штабының қызметкері, 5 дивизия командирі және бірнеше бригада командирлері бар 50 ИРА жоғары офицері конвенцияны өткізуге шешім қабылдады. 22 наурызда Рори О'Коннор Дублиннің Саффолк көшесіндегі республикалық партияның (Cumann na Poblachta) штаб-пәтерінде танымал баспасөз мәслихатын өткізді. Ол армияның "Республикаға берген антын сақтау немесе Республикадан бас тартқан деп санайтын Dáil-ге адал болу арасында таңдау жасауға тиіс" екенін мәлімдеді. "Армияның пікірінше, Dáil өзінің құқығы жоқ нәрсені жасады", - деді ол. Президент Артур Гриффитке бағыну туралы сұраққа ол, өзінің антын бұзғандықтан, бағынбайтынын айтты. Армия сайлауды күштеп тоқтатуға тырыса ма деген сұраққа О'Коннор: "Оның мұндай мүмкіндігі болады", - деп жауап берді. Ол "Конвенцияны өткізу біз Dáil-ден бас тартамыз дегенді білдіреді. Біз ИРА-ға бүкіл ел бойынша бұйрықтар беретін Атқарушы орган құрамыз" деді. "Әскери диктатура болады деп түсінуге бола ма?" деген сұраққа О'Коннор: "Қаласаңыз, солай түсіне аласыз" деді. Ол сондай-ақ ағылшындардың ирландтарға ешқандай көмек көрсетпегенін түсіндірді. 23 наурызда Қорғаныс министрі Ричард Малкахи генерал О'Даффиге хат жолдап, "секциялық" конвенцияға қатысқан кез келген офицер немесе сарбазды жұмыстан босатуға бұйырды. 26 наурызда Дублиннің Маншн-хаусында (Mansion House) (көбінесе) Келісімге қарсы делегаттардың конвенциясы өтті, онда 220-223 делегат қатысты. Конвенция армияның "Конвенция тағайындаған Атқарушы орган басқаруымен Ирландия Республикасының армиясы ретінде сақталады" деген қаулыны қабылдады. Лиам Линч басқарған 16 мүшеден тұратын уақытша Атқарушы орган сайланды, оның құрамында Рори О'Коннор, Лиам Меллоус және Эрни О'Мэлли болды. Конвенция 9 сәуірге дейін жұмысын тоқтатты. 28 наурызда (Келісімге қарсы) ИРА Атқарушы органы Қорғаныс министрінің (Мулкахи) және Штаб бастығының (О'Даффи) енді ИРА-ны бақылауға құқығы жоқ екенін мәлімдеді. Сонымен қатар, ол Уақытша үкіметтің жаңа әскери және полиция күштеріне қабылдауды тоқтатуға бұйырды. Бұдан әрі, ол барлық ИРА бөлімшелеріне 2 сәуірде Ирландия Республикасына адалдығын қайта растауға тапсырма берді. 9 сәуірде Дублинде (Келісімге қарсы) Армия конвенциясы қайтадан жиналды. Ол жаңа конституцияны қабылдады және жаңа 16 мүшелі Атқарушы орган сайлады. Оның құрамында: Лиам Линч (Корк), Фрэнк Барретт (Клэр), Лиам Диси (Корк), Том Хейлс (Корк), Том Магуайр (Майо), Джозеф Маккельви (Белфаст), Лиам Меллоус (Галвей), Рори О'Коннор (Дублин?), Пидар О'Доннелл (Донгал), Флоренс О'Донахью (Корк), Шон О'Гегарти (Корк), Эрни О'Мэлли (Дублин), Сеумас Робинсон (Типперри), Джо О'Коннор (?), Шон Мойлан (Корк) және П. Ж. Раттледж (Майо) кірді. Атқарушы орган жиналған кезде Лиам Линчті ИРА штабының жаңа басшысы етіп сайлады және жеті мүшеден тұратын Армия кеңесін тағайындады. Гардинер Роудағы Барри қонақ үйі (Келісімге қарсы) ИРА штабы ретінде тағайындалды.
Төрт соттың басып алуы және азаматтық соғыс басталуы
14 сәуірде Дублиндегі келісімге қарсы ИРА-ның 200-ге жуық адамы төрт сот ғимаратын және қала орталығындағы бірнеше ғимаратты басып алды. Олар Ирландиядағы қалған британдық әскерлерді (Дублинде 5 мың адам) оларға шабуыл жасауға итермелеуді үміттенеді – бұл соғысты қайта бастап, келісімді жоюға және ИРА-ны қайта біріктіруге себеп болар деп санады. Уақытша үкімет 16 маусымда өткен 1922 жылғы жалпы сайлау қорытындысын күтуді жоспарлады, ол үкіметке оң нәтиже берді, бірақ келісімге қарсы тарап оны үнемі сынап, назардан тыс қалдырды. Британдық тарап уақытша үкіметке төрт сот гарнизонымен айналысуға қысым жасады. Майкл Коллинз бұл қадамға өте тартынды, бірақ маусым айының соңында төрт соттың адамдары Джей Джей О'Коннеллді ұрлап кеткеннен кейін ғана әрекет етуге шешім қабылдады. Осы кезде Лиам Линч басқаратын келісімге қарсы ИРА-ның басшылығы төрт соттың адамдарын олардың қаушатыр әрекеттері үшін жақтамады. 1922 жылдың 28 маусымында Коллинстің еркін мемлекет әскерлері британдық артиллерияны қолданып төрт сотқа оқ ашты. Дублинде шайқас басталды, келісімге қарсы ИРА төрт соттың жағына қосылды. Майкл Коллинз 1922 жылдың 22 тамызында Беаль-на-Блатта қаза тапты. Азамат соғысы 1923 жылдың мамырына дейін жалғасты, содан кейін ИРА атысты тоқтатып, қаруларын тастады.