Сергей Шпигельглас: Советский разведчик және саяси қуғынның құрбаны

Кіріспе

Сергей Михайлович Шпигельглас (Серге́й Миха́йлович Шпи́гельглас) (29 сәуір 1897 – 29 қаңтар 1941) – 1938 жылдың ақпаннан маусым айына дейін КСРО сыртқы барлау қызметінің, кейін НКВД-ның бөлімшесінің басшысы қызметін атқарған. Шпигельглас қазіргі Гродно облысында (Беларусь) Мосты қаласында еврей бухгалтердің отбасында дүниеге келген. Варшава техникалық орта мектебін бітіргеннен кейін Мәскеу университетінің заң факультетіне түсті. 1917 жылы Ресей армиясына шақырылып, 42-ші резервтік полкінде прапорщик болып қызмет етті. Қазан революциясынан кейін ол Чекаға қосылды, ал француз, поляк, неміс және орыс тілдерін білгендіктен Сыртқы істер бөлімінің мүшесі болды. 1926 жылы ол Моңғолияда орналасқан, мүмкін Яков Блумкинге есеп берген, онда Қытай мен Жапонияға қарсы белсенді барлау жұмыстарын жүргізді. 1930 жылы Шпигельглас Париждегі ОГПУ, кейіннен НКВД-ның бас құпия агенты болды. Операцияларын жасыру үшін ол Монмартр бульварының жанында балық дүкенінің иесі болып жұмыс істеді. Шпигельгластың басты міндеті – Париждегі ақ гвардияшылар мен троцкистер ұйымдарын бақылау, онда ол Марк Зборовский мен Роланд Аббиате сияқты агенттерді басқарды. Ол Николай Скоблин мен оның әйелі Надежда Плевицкаяны табысты жұмысқа алды. Шпигельглас Мәскеуге оралды, онда ол қарсы барлаудағы жаңа агенттерді даярлады және Абрам Слуцкийге есеп беретін Сыртқы істер департаментінің директорының орынбасары болды. Оның ерекше шеберлігі – «литерное» (жоғары құпиялы) немесе «тарату» операциясы. Ол 1938 жылы мамыр айында Роттердамда украин ұлтшылы Евгений Коновалецті өлтіруді, 1937 жылы қыркүйекте Швейцарияда Игнас Рейсті өлтіруді және 1937 жылы қыркүйекте Франциядағы Ресейдің барлық әскери одағының (РОВС) басшысы генерал Евгений Миллерді ұрлауды ұйымдастырды. Сондай-ақ, ол 1938 жылы шілдеде Францияда Төртінші Интернационалдың троцкистік көшбасшысы Рудольф Клементті және 1937 жылы Францияда дезертир Жорж Агабековті өлтірудің артында тұрған адам деп саналады. 1938 жылы ақпанда Слуцкий Николай Ежовтың бұйрығымен уланғаннан кейін Шпигельглас сыртқы барлау қызметінің директорының міндетін атқарушы болды. НКВД басшысы Лаврентий Берия оны жеті айдан кейін, 1938 жылы 2 қарашада тұтқындатты. Ол Лефортово түрмесінде ұсталды және аштық жариялады, бірақ түрме қызметкерлері оған тамырға дәрі салғаннан кейін ол бас тартыды. 1939 жылдың мамырында «күшті қысымнан» кейін, ол мойындауды бастады, ал 1940 жылдың 28 қарашасында сот оны мемлекетке опасыздық жасағаны үшін кінәлады. (Мойындауында Шпигельглас Лев Седовтың өлімі НКВД-ның іс-қимылының нәтижесі емес, табиғи себептерден болғанын мәлімдеді.) Ол 1941 жылы 29 қаңтарда өлім жазасына кесілді. Шпигельглас туралы тарихи пікірлер екіге бөлінген. Кейбіреулер Александр Орловтың үлгісімен, оны өзінің мансабы үшін ондаған адал адамдарды жоюға дайын «карьерист» ретінде бейнелейді, ол өлтірілгендердің өлімі большевиктердің жауларына қарсы күресте қажет деп жалған айта алатын адам. Басқалары Судоплатовтың ізімен жүріп, оның сыпайы, іскер, ақылды және патриот болғанын айтады. 1991 жылы Ресей үкіметі оны ақтады.

Sergey Mikhailovich Spigelglas or Spiegelglass or Shpigelglas (Серге́й Миха́йлович Шпи́гельглас) (29 April 1897 – 29 January 1941) was acting head of the Soviet foreign intelligence service, then part of the NKVD, from February to June 1938. Spigelglas was born into the family of a Jewish bookkeeper in Mosty in present day Hrodna Voblast, Belarus. After graduating from Warsaw Technical High School, he entered the law school at Moscow University. In 1917 he was drafted into the Russian Army and served as an ensign in the 42nd reserve regiment. Following the October Revolution, he joined the Cheka, and because of his facility with languages—he spoke French, Polish, German, and Russian—he became a member of the Foreign Department. In 1926, he was stationed in Mongolia, perhaps reporting to Yakov Blumkin, where he conducted active intelligence work against China and Japan. In 1930, Spigelglas became the chief undercover agent of the OGPU, later the NKVD, in Paris. As a cover for his operations, he worked as the bourgeois proprietor of a fish store near the Boulevard Montmartre. Spigelglas's main task was spying on the White Russian and Trotskyist organizations in Paris, where he controlled the penetration agents Mark Zborowski and Roland Abbiate. He successfully recruited the double agent Nikolai Skoblin and his wife Nadezhda Plevitskaya. Spigelglas returned to Moscow, where he trained new agents in counterintelligence and acted as deputy director of the Foreign Department reporting to Abram Slutsky. His particular forte was the liternoye (top secret) or liquidation operation. He engineered the assassination of the Ukrainian nationalist Yevhen Konovalets in Rotterdam in May 1938, the execution of the defector Ignace Reiss in Switzerland in September 1937, and the kidnapping of the leader of Russian All Military Union (ROVS), General Evgenii Miller, in France in September 1937. It has also been suggested that he was the mastermind behind the murder decapitation of the Trotskyist leader of the Fourth International, Rudolf Klement, in France in July 1938, and the murder of the defector Georges Agabekov in France in 1937. When Slutsky died in February 1938, poisoned by order of Nikolai Yezhov, Spigelglas became the acting director of foreign intelligence. The head of the NKVD, Lavrenti Beria, had Spigelglas arrested seven months later on November 2, 1938. He was held in Lefortovo prison and attempted a hunger strike which failed once his jailers began a regimen of intravenous feeding. After "strong pressure," a euphemism for torture, he began to make a confession in May 1939, and a tribunal convicted him of treachery on November 28, 1940. (In his confession, Spigelglas claimed that Lev Sedov died of natural causes, not the victim of NKVD foul play.) He was executed on January 29, 1941. Historical opinion on Spigelglas is divided. Some, following the lead of Alexander Orlov, portray him as a "careerist" ready to liquidate dozens of honest people to advance himself, a man who could disingenuously claim that the deaths of those he murdered were necessary in the Bolshevik's struggle against their enemies. Others, following Sudoplatov, believe he was polite, business like, intelligent, and a patriot. The Russian government rehabilitated him in 1991.