Кіріспе

Түркиядағы археологиялық орын Мелид, сондай-ақ Арслантепе деп те аталады. Ол Тавр тауларынан бастау алатын және Үстіңгі Евфраттың саласы болып табылатын Тохма өзенінің жағасындағы ежелгі қала болған. Қазіргі Түркияның Малатия қаласының жанындағы Арслантепе археологиялық ескерткіші осы қаланың орны ретінде анықталған.

Келесі халколит дәуірі

Бұл жердегі ең ерте тұрғын орындары халколит кезеңіне дейін жетеді. Арслантепе (VII) осы аймақта соңғы халколит кезеңінде маңызға ие болды. Үлкен саз кірпіштен салынған монументальді ғимарат үйіндінің үстінде орналасқан. Бұл ірі ғимараттың қабырғалары безендірілген, оның мақсаты әлі анықталған жоқ.

Дегирментепе

Дегирментепе, Мелидтен солтүстік-шығысқа қарай 24 шақырым қашықтықта орналасқан, мыс балқытудың ең ерте, нақты дәлелдері табылған орын ретінде маңызды. Қоныс Евфрат өзенінен шамамен 40 метрдей жердегі табиғи шоқыда салынған.

Ерте қола

Урук дәуірінің соңына қарай даму үлкен ғибадатхана/сарай кешенін қамтыды. Мәдени тұрғыдан Мелид "Үлкен Месопотамияның солтүстік аймақтарының" құрамына кірді, ол Евфрат өзені бойындағы сауда ошағы ретінде жұмыс істеді, Шумерге (Төменгі Месопотамияға) шикізат жеткізді. Арслантепедегі осы ерте қабаттар мен Мелидтің оңтүстік-батысында орналасқан Түркиядағы Біречик (Біречик бөгеті зираты) арасында көптеген ұқсастықтар анықталды. Шамамен 3000 жылға дейін, ЕБI-ЕБII кезеңінде кең ауқымды өртеу мен қирату орын алды, содан кейін аймақта Кура-Аракс керамикасы пайда болды. Бұл, негізінен, Кавказ тауларымен байланысты көшпенді малшылар мәдениеті болды.

Қола дәуірінің соңы

Кейінгі қола дәуірінде бұл жер Исуа патшалығындағы ірі аймақтың әкімшілік орталығына айналды. Қала мықты бекітілген, бұл батыстан хеттік қауіптен болуы мүмкін. Оған хурриттер, Митанни және хеттіктердің мәдени әсері тиді. Шамамен 1350 ж.б.д., хеттіктердің патшасы I Шуппилулиума Митаннидің Тушраттасына қарсы соғысында Мелидті бағындырды. Ол кезде Мелид – хеттіктер мен Митаннидің шекарасындағы Исуаның аймақтық астанасы болды; ол Тушраттаға адал еді. I Шуппилулиума Мелидті Митанни астанасы Вашуканниді шабуылдау үшін әскери науқанының базасы ретінде пайдаланды.

Темір дәуірі

Хетт империясының құлауынан кейін, б.з.д. 12-7 ғасырларда қала тәуелсіз Лувиялық Жаңа Хетт мемлекетінің – Камманудың (сонымен қатар «Мализи» деп те белгілі) орталығына айналды. Сарай салынды және арыстан мен билеушінің монументалды тас мүсіндері орнатылды. Б.з.д. 12 ғасырында Мелид, Кузи Тешуб патшалық құрған Каркемишке тәуелді болды. Оның екі немересі – Рунтияс (Рунтия) және Арнувантис бастапқыда Мелидтің «Ел иелері» ретінде тағайындалды, бірақ кейін олар Мелид патшалары болды. Б.з.д. 1115–1077 жылдары Ассирия патшасы Тиглат Пилесер I-мен болған қақтығыс нәтижесінде Мелид патшалығы Ассирияға салық төлеуге мәжбүр болды. Мелид б.з.д. 712 жылы Ассирия патшасы Саргон II (б.з.д. 722–705) қаланы тонағанға дейін гүлдене берді. Осы кезде кіммерийліктер мен скифтер Анатолияға шапқындап кірді және қала құлдырады. Игорь Диаконов пен Джон Греппиннің пікірінше, б.з.д. 1200 жылға дейін Мелидте армян халқы болған болуы мүмкін.

Археология

Арслантепеді алғаш рет француз археологы Луи Делапор 1932 жылдан 1939 жылға дейін зерттеді. 1946 жылдан 1951 жылға дейін Клод Ф. А. Шеффер бірнеше сынама қазбаларын жүргізді. Арслантепедегі алғашқы итальяндық қазба жұмыстары 1961 жылы басталды және 1968 жылға дейін профессор Пьеро Меригги мен Сальваторе М. Пуглисидің басшылығымен аяқталды. Осы орнының таңдалуының бастапқы себебі – олардың Нео-Хетт кезеңдерін зерттеуге деген ниеттері болды. Осы кезеңде Малатия Хетт империясының ең шығыс шекарасында құлағаннан кейін пайда болған маңызды патшалықтардың бірінің астанасы болды. Бұл кезеңге қатысты әсем қалдықтар 1930 жылдардан бері Арслантепеден белгілі, оларды француз экспедициясы жарыққа шығарғаннан кейін табылған. Хетт танушы Меригги алғашқы науқандарға ғана қатысып, кейіннен басшылықты палеоэтнолог Пуглисиге тапсырды, ол түрік үкіметінің үнемі берілетін рұқсатымен жыл сайынғы зерттеулерді жүргізіп, кеңейтті. Альба Палмиери 1970 жылдары қазба жұмыстарын басқарды. XXI ғасырдың басында археологиялық зерттеулерді Марчелла Франгипане жүргізді.

Ертедегі семсерлер мен металл саудасы

Алғашқы белгілі семсерлер шамамен б.з.б. 33-31-ғасырлар аралығында, ерте қола дәуірінде, және Римдегі Сапиенца университетінің Марчелла Франгипане Арслантепеде тапқан. Олардың құрамында арсен-мыс қорытпасынан құйылған тоғыз семсер мен пышақ болған. Екі семсерді талдау нәтижесінде мыс/арсен құрамының 96%/3,15% және 93%/2,65% екені анықталды. Екі пышақтың сынақтары 96%/3,99% және 97%/3,06% мыс/арсен көрсетті, ал үшіншісі 50%/35% мыс/күміс құрамында болды, сонымен қатар аздаған мөлшерде арсен де бар еді. Олардың арасында күміспен әсем безендірілген үш семсер де кездесті. Бұл заттар сарайдың "жарақ залынан" табылған. Бұл қарулардың жалпы ұзындығы 45-60 см, бұл оларды қысқа семсерлер немесе ұзын пышақтар деп сипаттауға мүмкіндік береді. Бұл жаңалықтар 1980-ші жылдары жарияланды. Олар жергілікті VI А фазасына жатады. Сонымен қатар, 12 найза ұшы да табылды. Бұл заттар VI А кезеңіне (б.з.б. 3400-3200 жж.) жатқызылды. Арслантепедегі VI А фазасы қаланың өртелуімен аяқталды. Кфар Монаш қоры 1962 жылы Израильде табылған. Оның ішінде көптеген мыс заттармен қатар, "Мысыр үлгісіндегі" мыс балталар да болған. Бұл балталар мыс-арсен-никель (CuAsNi) қорытпасынан жасалған, бұл қорытпа Арслантепе аймағынан шыққан болуы мүмкін. Мұндай полиметалл кендерді пайдаланған Арслантепеден табылған заттар негізінен Урук дәуіріне (б.з.б. 3400-3000 жж.) жатқызылады, VIA деңгейіне сәйкес келеді. Келесі кезеңдер VI B1 және VI B2 болды. Арслантепедегі тағы бір маңызды жаңалық осы кезеңге жатады. Бұл – жоғары сапалы керамикалық бұйымдар мен түрлі мыс қорытпаларынан жасалған көптеген өте әсем металл заттар табылған бай "Патшалық қабір". Қабірден семсер де табылды. Бұл қабір археологтардың "Сер Арслантепе" деп атаған қабірі. Ол шамамен 40 жаста болған, ал қабірдің радиокөміртектік жасы б.з.б. 3085-2900 жылдарына сәйкес келеді. Бұл "Патшалық қабір" VI В2 кезеңінің басына немесе тіпті VI В1 кезеңінің басына жатады. "Жарақ залындағы" және "Патшалық қабірдегі" бұл екі топ заттардың арасында айқын ұқсастық бар, ал олардың кейбіреулерінің өндірілген уақыты бір-біріне өте жақын болған болуы мүмкін.

Құра-Аракс аумағының кеңейуі және кен саудасы

Арслантепе, әдетте, солтүстік және оңтүстік аймақтар арасындағы металл және кен саудасына қатысқан болуы мүмкін. Солтүстікте Қара теңіз жағалауындағы металға бай аймақтар орналасқан; одан алынған кендер мен металдар Орта Месопотамияның оңтүстігіне саудаланып келген. Ерте Арслантепе VII кезеңінде-ақ, Қара теңіз жағалауына жақын кендердің іздері бар металл заттары табылған. Бұл Арслантепеде төртінші мыңжылдықта кейбір Транскавказдық топтардың болған болуы ықтимал екенін көрсетеді. Сонымен қатар, "Патшалық қабірден" алынған кейбір металл бұйымдары Кура-Аракс мәдениетінің өндіріс дәстүрлеріне жатады, ал металл талдауы тіпті олардың Солтүстік Кавказдан шыққандығын көрсетеді. Бұлардың бәрі Кура-Аракс мәдениетінің кеңірек аймақтарға таралуына кендер мен металдар саудасы ықпал еткен болуы мүмкін екенін көрсетеді.