Кіріспе

Жаңа Испаниядағы испандық биліктің қысқа мерзімге қайта орнатылуы, аймақтың тәуелсіздік соғыстары кезінде. Испания Америкасының тәуелсіздігі үшін күресте "Реконкиста" термині 1814 жылы Наполеон жеңіліске ұшырағаннан кейін Колумбия мен Чили тарихындағы бір кезеңді білдіреді. Осы кезде патшалық әскерлері испандық-американдық тәуелсіздік соғыстарында үстемдікке ие болды. Бұл термин өткен ғасырдағы кейбір колумбиялық және чилилік тарихшылар тарапынан қолданылып, ортағасырлық Реконкистамен салыстырылады, онда христиандық күштер Халифаттан Иберия түбегін қайтарып алған болатын. Наполеонның Иберия түбегіне басып кіруі кезінде Америкадағы испан отарларының бірқатары Испаниядағы саяси тұрақсыздық салдарынан үлкен автономия немесе толық тәуелсіздікке ұмтылды. Нәтижесінде (1810 жылы) билік Кадистің Кортесіне көшті, ол Фердинанд VII тақтан құлатылғаннан кейін демократиялық регенттік ретінде жұмыс істеді. 1815 жылға қарай патшалық әскерлері мен тәуелсіздік күштері бақылаған аумақтардың шекарасы белгілі болды және жағдай тоқтап қалды. Партизандар бақылаған ауылдық аймақтарды есептемегенде, Жаңа Испания мен Перу патшалық әскерлерінің бақылауында болды, ал Оңтүстік Америкада тек Рио-де-ла-Плата және Жаңа Гранада патшалық билігінен тыс қалды. 1814 жылы француз әскерлері Испаниядан кеткеннен кейін, қайта орнатылған Фердинанд VII Америкадағы осы оқиғаларды заңсыз деп жариялады, Кадистің Кортесі қабылдаған 1812 жылғы испан конституциясын жойды, содан кейін қалған көтерілістерді басу үшін әскерлерді жіберді. Бұл экспедициялардың ең маңыздысы Пабло Морильоның Жаңа Гранада мен Венесуэлаға қарсы жорығы болды. Патшалық биліктің қайта орнатылуы қысқа ғана уақытқа созылды және бұл үш елде кері қайтарылды.

Фердинанд VII-нің қалпына келтіруі

Фердинанд VII-нің қайта орналасуы маңызды өзгеріс болды, себебі Атлантиканың екі жағында жасалған саяси және құқықтық өзгерістердің көпшілігі – хунталардың көптеген түрлері, Кадистік Кортестер және Америкадағы бірнеше конгресс, сондай-ақ көптеген конституциялар мен жаңа заң кодекстері – оның атынан жасалған еді. Испанияға келгеннен кейін, ол жалпы халықтың консерваторларынан және испан католик шіркеуінің иерархиясынан айтарлықтай қолдау тапқанын түсінді, сондықтан 4 мамырда 1812 жылғы испан конституциясын жоққа шығарды, ал 10 мамырда оны жасаған либералдық көшбасшыларды тұтқындауға бұйрық берді. Фердинанд өзінің әрекеттерін конституция мен басқа да өзгерістердің оның қатысуынсыз және келісімінсіз жиналған Кортестермен жасалғанымен негіздеді. Ол сондай-ақ испан Америкасында жазылған барлық хунталар мен конституцияларды жарамсыз деп жариялады және бұрынғы заң кодекстері мен саяси институттарды қалпына келтірді. Оқиғалар туралы жаңалықтар Испаниядан тауарлар мен адамдардың жетіп бару уақытына байланысты үш аптадан тоғыз айға дейін Испан Америкасына жетті. Бұл, шын мәнінде, Фердинанд VII-нің одақтас болуы мүмкін екі топпен – әлі күнге дейін ресми тәуелсіздік жарияламаған автономиялық үкіметтермен және испан либералдарымен, олар шетелдік иеліктерді толық қамтитын өкілдік үкімет құрған және оны Жаңа Испания, Орталық Америка, Кариб аймағы, Кито (қазіргі Эквадор), Перу, Жоғарғы Перу (қазіргі Боливия) және Чилидегі көптеген адамдар тәуелсіздікке балама ретінде қарағанмен – толық үзіліс құрды. Испандық америкалықтардың көпшілігі орташа көзқарастағы адамдар еді, олар жағдайдың қалыпқа келуінен не шығатынын күтіп көруге шешім қабылдады. Тәуелсіздікке ұмтылған испандық америкалықтар роялистік аймақтардағы партизандық қозғалыстарға қосылған еді. Фердинандтың әрекеттері патшалық әскерлерінің бақылауынан тыс аймақтарды толық тәуелсіздікке қадам басуға итермеледі. Бұл аймақтардағы үкіметтер, олардың бастауы 1810 жылғы хунталарда болды, тіпті тәжбен келісуді ойлаған орташа көзқарастағылар да, егер олар өздері қабылдаған реформаларды қорғағысы келсе, Испаниядан бөліну қажеттігін түсінді.

Экспедициялық науқандар

Бұл кезеңде роялистік күштер 1815 жылдан 1819 жылға дейін өздері бақылаған Жаңа Гранадаға және 1814 жылдан 1817 жылға дейін Чилиге шабуыл жасады. Солтүстік-шығыстағы және оңтүстіктегі роялистік аймақтарды есептемегенде, Жаңа Гранада провинциялары 1810 жылдан бері Испаниядан тәуелсіздігін сақтап келді, ал көршілес Венесуэладан өзгеше, онда роялистер мен тәуелсіздік жақтастары бірнеше рет елді бақылауға алған. Венесуэланы басып, Жаңа Гранаданы қайтарып алу үшін Испания 1815 жылы Жаңа Дүниеге жіберген ең ірі әскери күшті ұйымдастырды, ол шамамен 10 000 әскерден және генерал Пабло Морильо басқаруындағы алпыстан астам кемеден тұрды. Бұл күш Жаңа Гранада сияқты тәуелсіздікке берілген аймақты қайтарып алуда маңызды болғанымен, оның әскерлері Венесуэла, Жаңа Гранада, Кито және Перу арқылы таралып, тропикалық ауруларға шалдығып, соғысқа тигізген әсерін азайтты. Нәтижесінде, роялистік күштердің көп бөлігі Испаниядан келген әскерлерден емес, испандық американдықтардан құралды.

Фирмалық жердің экспедициялық әскері

1815 жылдың 17 ақпанында Кадис портынан шығып, күштер алғаш рет сәуір айында Карупаноға (Венесуэла) қонды, кейіннен қарсылыққа тап болмаған Маргарита аралына шабуыл жасады. Аралды тастағаннан кейін Морильо әскерлері Венесуэла материгіндегі корольшіл күштерді нығайтып, мамыр айында Кумана, Ла Гуаира, Каракас және Пуэрто-Кабельо қалаларына кірді. Басты корпус бөлігінің кішкентай тобы Панамаға бет алды, ал басты контингент әлі де корольшілдердің бақылауындағы Санта-Мартаның Неогранадалық жағалау қаласына бағытталды. 23 шілдеде Санта-Мартадан жабдықтау және еріктілер жинағаннан кейін испандық экспедициялық күштері Картахена-де-Индиас қаласын қоршауға алды. Бес айлық қоршаудан кейін бекітілген қала 1815 жылдың желтоқсан айында түсті. 1816 жылдың 6 мамырында испан және отарлық күштердің біріккен күштері Картахенадан оңтүстікке, ал Кито, Пасто және Попаян қалаларындағы корольшіл бекіністерінен солтүстікке қарай жорықтап, Жаңа Гранаданы қайта басып алып, Боготаны иеленді. Сатқындық және бүлік жасады деген айыппен сотталуға арналған тұрақты соғыс кеңесі құрылды, нәтижесінде жүзден астам белгілі республикалық шенеунік, оның ішінде Хорхе Тадео Лозано, Франсиско Хосе де Кальдас және Хосе Мария Кабаль өлім жазасына кесілді. Жаңа Гранаданың республикалық армия бөлімдері корольшіл армияға қосылып, Перуге жіберілді.

Чилидегі науқан

1814 жылдың тамызында Пенисула соғысында шайқасқан Талавера полкі, Чилидегі роялистердің бекінісі Талкауаноға, жаңа тағайындалған губернатор Бригадир Мариано Осорионың басшылығымен келді. Осорио жергілікті тұрғындардан 5000 шамасындағы мобильді әскер құрастырды, оның ішінде Талавера полкінің әскерлері дерлік жалғыз испандықтар еді. Жаңа роялистік әскерлер 1 қазанда Ранкагуа шайқасында патриоттармен соғысты, онда патриоттар экспедициялық әскерлердің Сантьягоны басып алуына бөгет қоюға тырысты. Роялистік әскерлер Сантьягоны алғаннан кейін, қалада табылған патриоттар – олардың ішінде Бірінші Хунта мүшелері де болды – Хуан Фернандес аралдарына жер аударылды. Қараша айына қарай Чилидің көп бөлігінде испандық билік қайта орнатылды. Талавера полкінің мүшесі Висенте Сан Бруно патриоттарға көмектескен немесе оларға симпатия танытқан деген күдікпен ұсталған азаматтарды қамауға алу туралы бұйрықтарды орындауға бекітілді. 1816 жылы Франсиско Марко дель Понт жаңа губернатор болып тағайындалды және ол қатыгез саяси және әскери қуғын-сүргін науқанын бастады. Марко дель Понт Сан Бруноны Құпия бақылау және қоғамдық қауіпсіздік трибуналының президенті етіп тағайындады.

Роялистік әскерилер

Жалпы алғанда, еуропалықтар испандық Америкадағы роялистік әскерлердің шамамен оннан бірін құрады, ал Америкаға жеткеннен кейін экспедициялық бөлімшелердің жартысы ғана еуропалықтардан тұрды. Әрбір еуропалық сарбаздың қаза болуымен оның орнына испандық-американдық сарбаз келгендіктен, уақыт өте келе экспедициялық бөлімшелерде испандық-американдық сарбаздардың саны артып, басымдыққа ие болды. Мысалы, Оңтүстік Америкаға жіберілген экспедициялық күштердің бас қолбасшысы Пабло Морильо 1820 жылы өзінің қол астында 2000 еуропалық сарбаз ғана бар екенін хабарлады, яғни оның экспедициялық күштерінің жартысы ғана еуропалықтардан тұрды. Болжам бойынша, Майпу шайқасында роялистік күштердің төрттен бірі еуропалық сарбаздар болса, Карабобо шайқасында бестен бірі, ал Аякучо шайқасында 1% -дан да аз еуропалықтар болды. Америкалық жасақтар жергілікті халықтың нәсілдік құрамын көрсетеді. Мысалы, 1820 жылы Венесуэладағы роялистік әскерде 843 ақ (испан), 5378 каста және 980 жергілікті сарбаз болды.

Кері бұрылыстар

Патриоттарды басып тастаудың орнына, бұл әрекеттер оларды әскери жолмен шешуге итермеледі, ал жақын арада тіпті испан тәжімен келісімге келуді көздеген орташа жандар да тәуелсіздік соғысы – олардың жаңадан қол жеткізген бостандықтарын қамтамасыз етудің жалғыз жолы деген тұжырымға келді. Жаңа Гранадада патриоттар экспедициялық күшке біртілдікпен жауап беріп, Морильоның ілгерілеуіне көмектесті. Бірнеше неогранадалық және венесуэлалық эмигранттар Гаитиге қашып, жақсы қабылданып алынды. Басқалары Морильо әскерінің жете алмайтын Льянос аймағына қашты. Гаити президенті Александр Петион эмигранттарға әскери және қаржылық көмек көрсетті, бұл оларға Льянерос сарбаздарын партизандық отрядтарға біріктірген патриоттармен бірлесіп, тәуелсіздік үшін күресті жаңартуға мүмкіндік берді. Оңтүстік конуста Сан-Мартин Куйо губернаторы ретінде 1814 жылдан бастап Чилиге шабуылға дайындық мақсатында әскер ұйымдастырды. Корольшілердің жазалау шараларынан қашқан чилилік патриоттар Буэнос-Айрес билігіндегі Аргентинаның Анд провинциясы Мендосаға қашты. Олар Хосе де Сан-Мартиннің басшылығымен қайта құрылды. Аргентина күштері Чилиге шабуылға дайындалып жатқанда, Сан-Мартин мен О’Хиггинс Мануэль Родригес басшылығымен корольшіл күштерді тепе-теңдіктен шығару үшін партизандық науқанды бастады. Мендоса мен Буэнос-Айрестен келген қара нәсілді халық, құлдар мен босатылғандар Анд армиясының ядросын құрады, ол 1816 жылы Хуан Мартин де Пуэрредон Біріккен провинциялардың Жоғарғы директоры болғанда маңызды саяси және материалдық қолдау алды. 1817 жылдың қаңтар-ақпанында Сан-Мартин армияны Анд таулары арқылы алып өтті, бұл батыл әрекет Чилидегі корольшілдердің беделін түсірді. 10 ақпанда Сан-Мартин Чилидің солтүстік және орталық бөліктерін, ал бір жылдан кейін оңтүстігін бақылауға алды. Чили корольдік биліктен азат етілді және 1818 жылы тәуелсіздік жарияланды. Сан-Мартин мен оның одақтастары келесі екі жылды Перуге шабуыл жоспарын жасауға арнады, ол 1820 жылы басталды. Оңтүстік Американың солтүстігінде Симон Боливар әскери операциялардың орталығын Каракастан Жаңа Гранадаға ауыстыруды жоспарлады. Сан-Мартин сияқты, Боливар да көрші елге шабуыл жасау үшін әскер құруға жеке күш салды және сол аймақтан тәуелсіздікке қарсы эмигранттармен ынтымақтасты. Сан-Мартиннен айырмашылығы, Боливар Венесуэла конгресінің мақұлдауын алмады. 1819 жылдың маусым-шілде айларында, жаңбырлы маусымды жамылғы ретінде пайдалана отырып, Боливар Льянерос пен британдық легиондардан құралған әскерді суық, қиын өтетін Анд тауларының жоталары арқылы бастап әкелді, бірақ бұл тәуекел ақталып шықты. Тамыз айында Боливар Боготаны бақылауға алып, Морильоның қатаң қайта басып алуына әлі де наразылық білдірген Жаңа Гранаданың қолдауын алды. Жаңа Гранаданың ресурстарымен Боливар Венесуэладағы патриоттардың сөзсіз көшбасшысы болды және екі аймақтың жаңа мемлекеттегі Ұлы Колумбиядағы одағын ұйымдастырды.