Морфотектоника – геологияның жер бедерін тікелей қалыптастыратын тектоникалық процестерді зерттейтін саласы. Жер қозғалысы, жарықтар, қатпарлар туралы білесіз бе?
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Морфотектоника (көне грекше: μορφή, morphḗ, "форма"; және τεκτονικός, tektonikos, "құрылысқа қатысты") немесе тектоникалық геоморфология – тектоникалық белсенділіктің жер бедерін қалыптастыруына немесе оған тигізетін әсерін зерттейтін геоморфологияның бір саласы. Морфотектониктер жер қыртысының көтерілуі, шөгуі, жарылуы немесе бүктелуі сияқты процестер арқылы тектоникалық жер бедерінің пайда болуына себеп болатын Жердің тереңдегі механизмдерін түсінуге ұмтылады. Морфотектоника геология, сейсмология, физикалық география, климатология, геохронология және геодезия сияқты ғылымдардан біріктірілген көп салалы зерттеулерге сүйенеді. Бұл алуан түрлілік морфотектоникалық зерттеулердің табысты болуы үшін мамандандырылған, бұрын байланысы болмаған зерттеу салаларынан алынған ақпаратты үйлестіруді талап етеді. Сонымен қатар, осы кең ауқымды салалар палеоботаника немесе стратиграфия сияқты күтпеген көздерден жаңа жаңалықтардың пайда болуына мүмкіндік береді. Морфотектоника саласы 1980-жылдардан бері үдеп дамып келеді. 1960-жылдардан кейін бұл сала назардан тыс қалды, бірақ 1980-жылдары морфотектоникалық әдебиет қайта жандана бастады. Дегенмен, қазіргі кезде геоморфологиялық нысандардың барлық жағдайда дерлік сыртқы және ішкі механизмдердің бірлескен әрекетімен қалыптасқаны қабылданады.
Morphotectonics (from Ancient Greek: μορφή, morphḗ, "form"; and τεκτονικός, tektonikos, "pertaining to building"), or tectonic geomorphology, is a branch of geomorphology that studies how landforms are formed or affected by tectonic activity. Morphotectonists seek to understand the deep Earth mechanisms behind the creation of tectonic landforms by processes such as crust uplift, subsidence, faulting, or folding. Morphotectonics relies on cross disciplinary research, drawing from fields such as geology, seismology, physical geography, climatology, geochronology, and geodesy. This diversity creates a challenge in that successful morphotectonic studies require combining information from specialized, historically unrelated fields of study. Furthermore, this wide range of fields leads to new discoveries in the field potentially coming from unexpected sources, such as paleobotany or stratigraphy. The field of morphotectonics has been increasingly gaining attention since the 1980s. After the 1960s, the field became neglected until a resurgence of morphotectonic literature in the 1980s. However, it is now believed that in almost all cases, geomorphic features were formed by a combination of external and internal mechanisms.
Қисық жағалауы
Ақаулық жарығы – жер бетіндегі ақаудың бір жағы екінші жағына қатысты тік бойымен жылған шағын саты немесе ығысу. Көбінесе аңғарлар судың жерді эрозиялауы арқылы (V пішіндес аңғарлар үшін) немесе мұздықтардың беткейлерді тозатын әрекетімен (U пішіндес аңғарлар үшін) пайда болады деп есептеледі; алайда, өзендер мен мұздың бұрыннан бар тектоникалық құрылымдарды бойлай өтетінін көрсететін дәлелдер бар, яғни аңғарлар ағын мен тектоникалық қызметтің бірлескен нәтижесі болып табылады.
A fault scarp is a small step or offset on the ground surface where one side of a fault has moved vertically with respect to the other. The customary view is that valleys are carved by running water eroding path through land (in the case of V shaped valleys), or by glaciers scouring across slopes (in the case of U shaped valleys); however, there is evidence that rivers and ice follow pre existing tectonic structures, meaning that valleys are created by both flows and tectonic activity.
Морфотектоникалық әдістер
Дәстүрлі морфотектондық әдістер жер бедерінің құрылымын геологиялық пайда болуымен тікелей байланыстыратын, нақты геофизикалық деректерге онша көңіл бөлмейтін еді. Соңғы онжылдықтарда морфотектониктер жаңа технологиялардың, оның ішінде жасы анықтау әдістерінің жетілуі, жаңа геодезиялық құралдардың жасалуы және жоғары жылдамдықты есептеулермен бірге цифрлық топографиялық деректердің қолжетімді болуы арқасында көбірек талдауға негізделген тәсілді дамытты.
Traditional morphotectonic methods directly associated landform structure with geologic origin, with little regard to actual geophysical data. In more recent decades, morphotectonists have developed a more analytic approach with the advancement of technologies including the advancement of dating methods, development of new geodetic tools, and the availability digital topographic data along with high speed computing.