Кіріспе
Американдық кардиолог (1910–2001)
Майер Фридман (13 шілде 1910 – 27 сәуір 2001) – американдық кардиолог, әріптесі Рей Х. Розенмен бірге, ашушаң және шыдамсыздығы созылмалы адамдардың "А типі" мінез-құлқы жүрек ауруларына шалдығу қаупін арттырады деген гипотезаны жасаған. Сонымен қатар, ол зерттеуші болғандықтан, 90 жасқа дейін өзінің атымен аталатын медициналық институттың директоры қызметін атқарды.
Алғашқы жылдар
Фридман 1910 жылғы 13 шілдеде Канзас-Ситиде дүниеге келген. Ол 1931 жылы Йель университетін «А» бакалавр дәрежесімен бітірді және Джонс Хопкинс университетінің медицина мектебінде оқуын жалғастырды. 1935 жылы ол сол жерде медицина докторы ғылымының кандидаты дәрежесін алды. 1936-1938 жылдары Фридман Иллинойс штатындағы Майкл Риз ауруханасында аспирантурасын аяқтады. Джонс Хопкинс университетін бітіргеннен кейін төрт жыл өткен соң Фридман Гарольд Брэнннің жүрек-қан тамырлары зерттеу институтын құрды. Бұл институт қазіргі күні Калифорния университетінің құрамында әлі де жұмыс істеп келеді. Өмірінің кейінгі жылдары Фридман өзінің А типі мінез-құлқы бар екенін мойындады, ал оны өсіп келе жатқанда білген адамдар оны сондай деп сипаттады. Оның бір танысы: «Жас кезінде ол бөлмеге кіргендегі жарқын әрекеті үшін Cannonball Mike деп танылған» деді. Оның мінезі ересек шағына дейін сақталды, бұл оның ғылыми көмекшілерінің ұзақ қызмет ете алмауынан да көрінеді.
Жұмыс
Фридман және оның әріптесі доктор Рэй Розенман 1950 жылдары ғылыми мақалаларда мінез-құлық пен жүрек аурулары арасындағы байланыс туралы жаза бастады. Олар өз байқауларын 1974 жылы жарық көрген "А типті мінез-құлық және сіздің жүрегіңіз" атты танымал кітабында пайдаланды. "А типті тұлға" термині көп кешікпей кеңінен қолданысқа енді, оны сорысы жоқ, талапшыл адамдарды сипаттау үшін қолданды. Фридман мен Розенманның жұмысы психикалық жағдай мен жүрек аурулары арасындағы байланысты зерттеуге жаңа бағыт берді, бұл мәселе әлі де талқыланып, зерттелуде. "Фридман бүкіл мәселені назарға алып, оны айналасында көптеген зерттеулер жүргізуге мүмкіндік берді. Ол осы саланың алға басушысы болды", - деді Стэнфорд университетінің профессоры және ауруларды алдын алу жөніндегі зерттеу орталығының директоры Стивен Фортман. Фридман мен Розенман 1950 жылдары Сан-Францискода кардиологиялық тәжірибемен айналысты, сол кезде олар жүрек ауруларының негізгі қауіп факторлары туралы қалыптасқан көзқарасқа күдік тудыра бастады. Розенманның сөзіне сүйенсек, диета мен холестерин сияқты классикалық қауіп факторлары "Батыс елдерінде жүрек ауруларының кең таралған эпидемиясын түсіндіре алмады, себебі [тамақтану] іс жүзінде өзгере қойған жоқ. Холестерин де өзгерген жоқ".
Орындықтарды бақылау
А түріндегі мінез-құлықтың ашылуы кездейсоқ болды және жиһазға қатысты болды. Дәрігерлердің кабинетіндегі күту бөлмесінде орындықтарды қайта жабу қажеттігі туды. Ерекшелігі, орындықтардың артқы бөлігі емес, алдыңғы жиектері мен қолына тіреу тұстарында тозығы жеткен. Кейін дәрігерлер осы орындықтарды жүрек қантамырлары ауруымен ауыратын науқастардың таңдағанын байқады. Олар орындықтың шетінде отырып, жиі тұрып, әдетте кездесулерінің қашан басталатынын сұрайтын. Олардың екеуі де ширығулы және жүрек ауруларымен ауырған көрінеді. Бұл арақатынас бола ма? Алғашқы байқаулардан кейін дәрігерлер арақатынас болуы мүмкін деген гипотеза жасады. Фридман бірнеше зерттеу жүргізді. Біреуінде ол 40 бухгалтерді бақылады, салық маусымының стресінен олардың холестерин деңгейінің жоғарылағанын анықтау үшін. "Наурыз айында олардың холестерині күрт өсті", - деді Стэнфорд университетінің зейнеткер профессор-рентгенологі Джеральд Фридланд.
Реакция
Басқа дәрігерлер А типті теорияға күмәнмен қарады. "Көптеген дәрігерлер, әсіресе кардиологтар, өте қатал А типінде болады", - деді Розенман, өзін "А типі минус" деп бағалайды. Бірақ бұл тұжырым халық мәдениетімен біртіндеп қабылданып, "А типті мінез-құлық" авторын ашуландыратын клишеге айналды. Фридман жиі айтатын: "Мінез-құлықты өзгерте алмайсыз. Біз жай ғана "B" сияқты мінез-құлықты көбейтуге тырысамыз". Келесі онжылдықтарда Фридман суреттерден танымал адамдарды А немесе B типіне жатқызып, жақсы байқалатын белгілерді көретін, мысалы, қысылған жақ немесе көздің арасындағы ширығу. Линдон Джонсон А типінде болды, ал Рональд Рейган B типінде. Фридман А типті мінез-құлықты өзгертуге арналған емдеу жоспарын жасады. 1980 жылдары ол жүргізген зерттеу көрсетті, А типті науқастар негізінен көбірек релаксацияға үйренгенде жүрек жеткіліксіздігіне шалу қаупі күрт төмендейді (толық мәліметтер төмендегі зерттеу бөлімінде). Ол 1984 жылы осы зерттеулерге негізделген "А типті мінез-құлықты емдеу және жүрегіңіз" атты кітап жазды, онда емдеу тобындағы адамдардың жүрек жеткіліксіздігіне шалу көрсеткіші бақылау тобына қарағанда шамамен екі есе аз болды. Кітапта әйелдерге қатысты бір тарау бар еді, онда ол олардың бұл синдромға төзімді емес екенін анықтады.
А түріндегі емдеу
Фридман емдеу бағдарламаларында А типіндегі адамдарды В типіндегі адамдардың көңілді, ойлы мінез-құлқына еліктеуге үйрету үшін бірқатар жаттығулар қолданды. Ол олардан бір күнге сағаттарын үйде қалдырып, баяу қозғалысқа түсуді, азық-түлік дүкендеріндегі ең ұзын кезектерді таңдауды және айналасындағы адамдарды байқап, олармен әңгімелесуді сұрады. А типіндегі адамдарды сергіту үшін ол Марсель Прустың "Уақыттың іздері" атты жеті томдық романын оқуды ұсынды. "Ол адамдарды классикалық әдебиеттің кез келген туындысын оқуға ынталандырды. Ол бұл әрекетті адамдардың оң жақ миын – «шығармашылық центрін» жаңсыту немесе күшейту жолы деп қарады, ол А типіндегі адамдарда әлсіреген деп есептелінеді", – деді Сан-Францискодағы Маунт-Сион медициналық орталығының Мейер Фридман институтының медициналық директоры доктор Бартон Спаргагон. Басқа сеанстар тек күлімдеуге арналды, себебі А типіндегі адамдар көбінесе жауыртқыш қыңырлық танытады. Фридман науқастарына жиі айтар еді: "Мейірімділік – әлсіздік емес". Олар қарсылық танытқанда, Гамлеттен цитата келтіретін: "Егерде сізде жоқ болса да, ізгілікке бой беріңіз, себебі оның күші табиғаттың өзін өзгерте алады".
Фридман А типті тұлға ретінде
Фридман классикалық А типі болды және ол мұны лекцияларында жиі айтатын, ерте жасында екі рет коронарлық айналып өту операциясын жасағанын атап өтетін. Фридман 1955 жылы 45 жасында стенокардия шабуылына ұшырады және 10 жылдан кейін, 55 жасында алғашқы жүрек жеткіліксіздігін бастан өткерді, содан кейін тағы біреуі болды. Осының нәтижесінде Фридман өзінің А типіндегі мінез-құлқына өзгеріс енгізуге тырысып, стресті азайтуға ұмтылды. Ол осы мінез-құлықтағы адамдардың асығуы әрқашан сәтті адамның белгісі емес екенін байқады. "А типіндегі адамдар шыдамсыздық пен өршілдікке қарамастан табысқа жетеді", - деді ол, В типіндегі ең танымал тұлғалардың қатарында Уинстон Черчилль, Гарри Трумэн, Джеральд Форд және Джимми Картерді атады. Оның жеке жағдайында А типіндегі мінез-құлық теориясын жасау – көптеген жетістіктерінің бірі ғана болды. Фридман подагра және холестериннің зерттелуіне маңызды үлес қосты және ангиограмманы дамытуға көмектесті.
Зерттеу
1970-ші жылдардан бастап Фридман Стэнфорд университетінің психологы Карл Э. Торезенмен және басқалармен бірге қайталанатын коронарлық ақаулардың алдын алу жобасында жұмыс істеді. Бұл жоба 1013 жүрек ұстасынан аман қалған адамды 4,5 жыл бойы қадағалап, олардың коронарлық ақауға бейім (А типі) мінез-құлқының өзгеруінен туындайтын әсерін анықтады. Нәтижелер мінез-құлқына кеңес берудің қайталану деңгейін 13%-ға дейін төмендеткенін көрсетті (21% немесе одан да жоғары болғаннан). Бірінші жылдан кейін мінез-құлқына кеңес алғандардың өлім-жітім көрсеткіші де айтарлықтай төмендеді. Зерттеу алғаш рет бақыланатын тәжірибелік жобада, А типі мінез-құлқын өзгертудің жүрек ұстасынан кейінгі науқастарда жүрек ауруларына шалдығу мен өлім-жітімді азайтатынын көрсетті. Фридман 500-ден астам мақала жариялады және бірлесіп жазған, олардың көпшілігі коронарлық жүрек аурулары туралы болды.
Өлім
Фридман 2001 жылы Сан-Франциско университетінің медициналық орталығында қысқа аурудан кейін дүние салды. Одан кейін Рохнерт Парк, Калифорнияда тұратын Джойс Либеу деген қызы, Милл Вэлли, Калифорнияда тұратын Джозеф және Рохнерт Паркте тұратын Марк деген екі ұлы, сондай-ақ бес немересі қалды.