Кіріспе

Оңтүстік Африканың ерте юра дәуіріндегі жойылған бауырытәрізділер туысы.

Sphenosuchus ("қиялы крокодил") – Оңтүстік Африканың ерте юра дәуіріндегі Эллиот формациясынан табылған, 20 ғасырдың басында ашылып сипатталған крокодиломорфтардың жойылған туысы. Бас сүйегі жақсы сақталған, бірақ алдыңғы аяқ-қол элементтерінен және артқы аяқтың жекелеген бөліктерінен басқа, Sphenosuchus материалы толық емес. Бұл төрт аяқты жануар болған болуы мүмкін, бірақ жағдайына қарай екі аяқпен де жүруге бейімдесген. Сфеносухусты алғаш рет 1972 жылы британдық палеонтолог Алик Уокер Nature журналындағы мақаласында толық сипаттады. Уокер, Сфеносухустың бас сүйегін және қазіргі құстарды егжей-тегжейлі зерттеулерге сүйене отырып, крокодиломорфтар мен құстардың бірдей тектік атадан тарағанын болжады. Уокер 1985 жылы бұл гипотезасынан бас тартты, бірақ 1990 жылы жарияланған монографиясында оны қайта қарастырып, кеңейтті, және бұл Sphenosuchus туралы ең толық сипаттама мен талқылауды ұсынды. Брум 1927 жылы үлгілердегі мәліметтерге сүйене отырып, Sphenosuchus-тың Псевдосухтарға жататынына сенді, ол нағыз крокодилдерге апаратын эволюциялық жолдың маңызды бөлігі. Фридрих фон Хуене жариялаған мақаласында Sphenosuchus-ты крокодилдердің эволюциясындағы өте маңызды кезең деп баса көрсетті.

Түрлер

Типтік түрі Sphenosuchus acutus – осы туыстағы жалғыз сипатталған түр.

Сипаттама

Алғашқы крокодиломорфтардың ішінде Сфеносух ең ірілерінің бірі болды. Бас сүйегінің ұзындығы алшақтығы белгісіз, ал денесінің жалпы ұзындығы шамамен естімалған. Бұл туыс ет жейтін және жылдам қозғалатын жануар деп саналады. Табылған үлгіде дерлік мінсіз, бірақ сәл сынық бас сүйегі, иық белдігі және бірнеше аяқ сүйектері бар, сондықтан белгілі ерекшеліктердің көпшілігі бас сүйегінен алынған. Квадраттың негізгі бөлігі проотикалық және сквамозальдық сүйектермен жанасады. Квадрат және птеригоид ми қабығына бірікпеген, ал базиптеригоидтық буын бос. Тіс сүйегі нәзік емес және алдыңғы бөлігі ісінген. Париеталь сүйектері біріккен. Посттемпоральды тесіктер Сфеносухта белгілі, олардың мөлшері ерте археозаврлар арасында өте әртүрлі болғанымен, Сфеносух үшін салыстырмалы түрде кішкентай. Жұн сүйегі үшбұрышты пішінде. Құйрық сүйектері жоқ. I метатарсал сүйегі кішірейтілген, II және IV симметриялы, ал III ең ұзыны. Мұрын сүйектері ұзын және тар, орбиталардың алдыңғы жағынан мұрынның ең алдыңғы нүктелеріне дейін созылады. Маңдай сүйектері салыстырмалы түрде үлкен және жоғарғы орбитальды шеттің кішкентай бөлігін және жоғарғы уақытша шұңқырының үлкен бөлігін құруға көмектеседі. Югал – төменгі орбитальды және төменгі уақытша бағананың барлық бөлігін құрайтын үлкен сүйек. Париеталь – қазыншақ аралық аймақтың көп бөлігін және бас ми аймағының көп бөлігін құрайтын үлкен элемент. Париеталь тесігі жоқ. Тіс сүйегі ұзындығы бойынша нәзік және орташа, шамамен он төрт тісі бар, олардың үштен бірі қалғандарынан ірі. Жалпы алғанда, бас сүйегі крокодилдердікіне ұқсас, бірақ ол сәл тереңірек. Алдыңғы аяқтардың бірінен Сфеносухтың радиус және күрек сүйектері созылған, метакарпальді құрылымдағы білезік сүйегі бар екені көрінеді.

Үлгілер

Нью-Мексикодағы Жоғарғы триас кезеңінен Hesperosuchus agilis түрінің жаңа нұсқасы табылды. Колберттің сөзіне сәйкес, Hesperosuchus Sphenosuchus-пен тығыз байланыста, және бұл бағалау содан бері кеңінен қабылданды. Екеуінің арасында бірнеше физикалық ұқсастықтар бар. Нұсқаның жоғарғы жақ сүйегінде Sphenosuchus-қа ұқсас, бүйірден қарағанда қақпақтың медиалды қабырғасын жабатын бүйірлік ламина жоқ. Квадрат та солай, алдыңғы жиегінде анық бүйірлік қырқасы бар. Тағы бір жаңа ерте крокодиломорф нұсқасы Аризонада, "Тас орман" ұлттық паркінде, Жоғарғы триас кезеңінен табылды. Нұсқа мен Sphenosuchus арасындағы маңызды ортақ белгі – тіс қанатының алдыңғы бөлігінің ісінуі. Парриш және оның командасы 27 ең ықтимал филогенетикалық ағаш құрды, және әрқайсысында жаңа нұсқа Sphenosuchus-қа ең жақын туыс ретінде орналастырылды. Нұсқа толық емес болғандықтан, егер тас қалдықтарының көбірек бөлігі табылса, бұл қайта қаралуы мүмкін. Сонымен қатар, екеуін осылай тығыз байланыстыратын ортақ белгіге қатысты шағын мәселе бар. Тіс қанатының ісінуі онтогенетикалық ерекшелік болуы мүмкін. Дегенмен, бұл белгінің басқа нұсқаларда байқалмауы, оның филогенетикалық маңызды екенін көрсетеді.

Жіктеу

Алик Уокердің құстар мен крокодилдердің шығу тегіне қатысты алғашқы еңбегінде олардың, шындығында, Сфеносухпен жақын ортақ ата-бабаға ие болуы мүмкін екендігі ұсынылған. Бұл дәлелдеме ретінде бірнеше белгілердегі ұқсастықтар келтірілген: төртбұрышты буын, ішкі құлақ аймақтары, ортаңғы құлақпен байланысты пневматикалық кеңістіктер, таңдай құрылымы, омыртқа және ерекше базиптеригоидтық процесс, сондай-ақ бас сүйегіндегі жоғарғы уақытша сүйектің орналасуы. Осы тұжырымдарға сәйкес, Уокер құстар мен крокодилдердің бұрынғыдан да жақын туыс екенін жоққа шығаруға болмайды деп ойлады. 1990 жылы Уокер Сфеносух және қазіргі крокодилдер мен құстар арасындағы қатынасқа қатысты жаңа, толыққанды зерттеумен бұрынғы жұмысын қайта қарастырды. Көптеген гомологиялар талқыланды. Крокодилдердің бас сүйегіндегі негізгі қуыстар Сфеносухта да кездеседі, кейде олар азырақ анық байқалады. Сфеносух бас сүйегіндегі кейбір пневматикалық кеңістіктер қазіргі крокодилдерде табылмайды, бірақ құстардың бас сүйегіндегі қуыстарға көбірек ұқсайды. Сфеносухтың есті қуысы құстар мен крокодилдердің есті қуысына өте ұқсас. Қазіргі крокодилдердің басы Сфеносухтағыдай морфологиялық жағдайда, бірақ одан кішірек. Осы гомологияларға сүйене отырып, Уокер крокодиломорфтар эволюциясының ең маңызды қадамдары, әсіресе бас сүйегінің эволюциясы, Сфеносухияда болды және оларды Протосухиямен бірге бір таксонға жатқызу керек деген қорытындыға келді.