Кіріспе
Адамның өзінің ең маңызды деп қабылдаған нәрселерімен арақатынасы. Адамның өмірлік ұстанымы – ол өзінің ең маңызды деп қабылдаған нәрселерімен байланысты қатынасы. Ол мұндай ұстанымға негізделетін болжамдар мен теорияларды, сенім жүйесін және оны өмірде іске асыратын әлеуеттерге деген міндеттемелерді қамтиды. Бұл тұтастай алғанда шындыққа интеграцияланған көзқарасты білдіре алады және құндылықтарды қалай белгілеуге болады, осылайша дүниетанымына ұқсас немесе баламалы ұғым болып табылады; соңғы сөз (неміс тілінен алынған Weltanschauung) әдетте кең таралған және жан-жақты термин болып табылады. Дүниетанымы термині сияқты, өмірлік ұстаным термині де діни көзқарастарды қамтитын ортақ белгі ("буддистік өмірлік ұстаным" немесе "христиандық өмірлік ұстаным" немесе "язықшылдық өмірлік ұстаным"), сондай-ақ діни емес рухани немесе философиялық баламаларды қамтиды (мысалы: "гуманистік өмірлік ұстаным" немесе "персоналистік өмірлік ұстаным" немесе "терең экологиялық өмірлік ұстаным"), ешқайсысының пайдасына кемсітушіліксіз. Бұл термин алғаш рет 1975 жылы Бирмингем қаласының діни білім беру жөніндегі келісілген оқу бағдарламасының даулы мазмұны туралы пікірталастар аясында пайда болды. Бұл құжат "дінге жатпайтын өмірлік ұстанымдарды" атап өтті. Барнстың айтуынша: Бұл христиандық тәрбие мақсатын тастап, көп дінді, феноменологиялық діни білім беру моделін қабылдаған алғашқы оқу бағдарламасы болды; сонымен қатар, гуманизм сияқты діни емес "өмірлік ұстанымдарды" жүйелі түрде зерттеуді талап еткен және мұндай оқу бастауыш мектепте басталған алғашқы оқу бағдарламасы болды. 1980 жылдардың соңында Гарри Стопес Роу Халықаралық гуманистік және этикалық одақ пен басқа да ұйымдарда терминді қабылдау үшін табысты науқан бастады (оның шығу тегі туралы төменде келтірілген пікірлерін де қараңыз). Бұл гуманистер арасында даулы ұсыныс болды. Термин гуманизмнің анық өзіндік ерекшелігін орнату үшін танылу мен құрметке ие болу үшін енгізілген. Стопес Роудың айтуынша: "Өмірлік ұстаным" – бұл Британияда он жылдан астам уақыт бойы қолданылып келе жатқан және қазір бүкіл әлемде қабылдануға ие, ол гуманизм мен діннің жақсы жақтарын сипаттайды – діннің жаман жақтарымен уайымдамай.
A person's life stance, or lifestance, is their relation with what they accept as being of ultimate importance. It involves the presuppositions and theories upon which such a stance could be made, a belief system, and a commitment to potentials working it out in one's life. It can connote an integrated perspective on reality as a whole and how to assign valuations, thus being a concept similar or equivalent to that of a worldview; with the latter word (derived from the German Weltanschauung) being generally a more common and comprehensive term. Like the term worldview, the term life stance is a shared label encompassing both religious perspectives (for instance: "a Buddhist life stance" or "a Christian life stance" or "a Pagan life stance"), as well as non religious spiritual or philosophical alternatives (for instance: "a humanist life stance" or "a personist life stance" or "a Deep Ecology life stance"), without discrimination in favour of any. The term originally arose in the context of debates over the controversial content of the City of Birmingham's Agreed Syllabus for Religious Education, 1975. That document referred to "non religious stances for living". According to Barnes:
It was the first syllabus to abandon the aim of Christian nurture and to embrace a multi faith, phenomenological model of religious education; and it was also the first syllabus to require a systematic study of non religious 'stances for living', such as Humanism, and for such study to begin in the primary school. In the late 1980s Harry Stopes Roe initiated a successful campaign for the adoption of the term by the International Humanist and Ethical Union and by other organisations (see also his comments quoted below on its provenance). It was not an uncontroversial proposal among humanists. The term was introduced as part of an attempt to establish a clear identity for Humanism, in order to gain recognition and respect. According to Stopes Roe:
"Life stance" is an expression that has been current in Britain for more than ten years and is now gaining acceptance worldwide, to describe what is good in both Humanism and religion – without being encumbered by what is bad in religion.
Орфографиялық
Өмірлік ұстаным, кез келген мәселенің жалпы қолдауынан, бірінші әріптің үлкен әріппен жазылуымен ерекшеленеді. Мысалы, Гуманизмнің өмірлік ұстанымы, жалпы гуманизмнен ажыратылады. Көптеген өмірлік ұстанымдар, өздері таңдаған ішкі құндылықтарын іске асыру үшін, гуманизмді белгілі бір дәрежеде құралдық құндылық ретінде қамтуы мүмкін. Дегенмен, Гуманизм оны өзіндік құндылық деп санайды. Барлық өмірлік ұстанымдар осы жазу ережесін қолданбайды.
Спектр
Бұл термин діндерді де, дінге баламаларды да қамтитын ортақ атау ретінде қолданылуы тиіс еді, ешқайсысына да артықшылық бермей. Дін көбінесе сенімнің үйлесімділігін қамтамасыз ететін, ойлау жүйесіне, көзге көрінбейтін нәрсеге, тұлғаға немесе затқа, құдайлық, қасиетті, немесе ең жоғары шындық деп есептелетін құбылысқа негізделген қоғамдық жүйе ретінде сипатталады. Әдетте, моральдық ережелер, амалдар, құндылықтар, институттар, дәстүрлер, философия, рәсімдер және қасиетті кітаптар негізгі сеніммен байланысты болады. Дін көбінесе "өмір салты" деп те аталады.
Дінге жат өмірлік ұстанымдар
Дінге балама ретінде атеизм, агностицизм, деизм, скептицизм, еркін ойлау, пантеизм, зайырлы гуманизм, дінсіз руханият (SBNR), объективизм, экзистенциализм, ежелгі грек философиясының қазіргі түсініктері немесе жалпы зайырлылық сияқты өмірлік көзқарастар бар.
Гуманизм
Гуманизм – өмірлік ұстанымның бір түрі, оны діни (көбінесе теистік емес, этикалық мағынада), діни емес немесе дінге қарсы деп қарастыруға болады. Стопес Роу гуманистік қозғалыстың атауы ретінде «өмірлік ұстаным» терминін қабылдауды қолдауының себебі, оның үміті – әртүрлі тараптардың өз ұстанымдарын қалай сипаттау керектігі туралы дауларды аяқтау болды (Стопес Роу кейінде теоистерді теистерден ажырату үшін «құдайға сенушілер» терминін қолданады):
Гуманистер «дін» сөзіне қатысты жауаптарына қарай екі топқа бөлінеді. Олар оған қарсы жауап береді ме, әлде қолдайды ма? Осы сөздің тудырған қарсылығының күші, бір жағынан, ал қызығушылықтың күші, екінші жағынан, гуманизмді қалай дамыту керек деген маңызды және маңызды сұрақтарды ақылмен талқылауға мүмкіндік бермейді. Сондай-ақ, біздің «құдайға сенушілермен» әңгімелесуіміз де шатастырып, көңілімізді қалдырады. Бізге дін идеясы мен идеалы үшін жаңа термин керек, ол кемсітушілікке жол бермейтіндей кеңейтілген болуы тиіс. Осы термин – «өмірлік ұстаным». Бәлкім, біз «дін» терминін ұмытып, бірлесіп жұмыс істей аламыз ба?
Құндылықтар мен мақсаттар
Түрлі өмірлік көзқарастардың өмірдегі негізгі құндылықтары мен мақсаттары әртүрлі болады.