Жасқа байланысты есте сақтау қабілетінің төмендеуі және мидың жұмысындағы өзгерістер

Кіріспе

Қартаюдың бір қыры

Жасқа байланысты есте сақтау қабілетінің төмендеуі, кейде "қалыпты қартаю" деп сипатталады (британ ағылшын тілінде "қартаю" деп те жазылады), Альцгеймер ауруы сияқты деменция түрлерімен байланысты есте сақтау қабілетінің төмендеуінен сапалық тұрғыдан өзгеше және басқа ми механизміне ие деп саналады.

Жеңіл когнитивтік бұзылу

Жеңіл когнитивтік бұзылу (ЖКБ) – бұл адамдардың жасқа сай орташа адамға қарағанда жиі есте сақтау туралы мәселелерге тап болатын жағдай. Дегенмен, бұл симптомдар олардың күнделікті әрекеттерін атқаруына кедеріс келтірмейді және Альцгеймер ауруының (АА) симптомдарына қарағанда жеңіл болады. Симптомдардың ішінде заттарды жоғалту, оқиғаларды немесе кездесулерді ұмыту және сөздерді табуда қиындықтар болуы мүмкін. Соңғы зерттеулерге сәйкес, ЖКБ – бұл қалыпты қартаюдың когнитивтік өзгерістері мен Альцгеймер ауруы арасындағы кезеңдік күй. Бірнеше зерттеулер ЖКБ-сы бар адамдардың АА даму қаупінің жоғары екенін көрсетті, ол жыл сайын бір проценттен жиырма бес процентке дейін жетеді; бір зерттеуде ЖКБ-сы бар пациенттердің жиырма төрт пайызы екі жыл ішінде АА-ға прогрессиялады, ал үш жылда тағы жиырма пайызы прогрессиялады, ал тағы бір зерттеуде ЖКБ-сы бар адамдардың прогрессиясы төрт жарым жылда елу бес процентті құрады. Алайда, ЖКБ-сы бар кейбір пациенттер ешқашан АА-ға прогрессияламайды. Зерттеулер сонымен қатар ЖКБ және АА-да ортақ үлгілерді көрсетті. Альцгеймер ауруы бар пациенттер сияқты, ЖКБ-сы бар адамдар да сөздерді дұрыс анықтау және сұрағанда оларды сөйлемдерде тиісті түрде қолдануда қиындықтарды бастан кешіреді. Бұл тапсырмада ЖКБ-сы бар пациенттер бақылау тобынан төмен нәтиже көрсеткенімен, АА-сы бар пациенттер жалпы алғанда нашар нәтиже көрсетті. Дегенмен, ЖКБ-сы бар пациенттердің қабілеттері олардың қиындықтарды жеңу үшін мысалдар келтіре алу мүмкіндігіне байланысты ерекшеленді. АА-сы бар пациенттер ешқандай өтеу шараларын қолданбады, сондықтан эпизодтық жад және атқару функцияларын пайдалануда айырмашылықтар байқалды.

Қалыпты ескіру

Қалыпты қартаю көптеген танымдық тапсырмаларда әртүрлі есте сақтау қабілеттерінің төмендеуімен байланысты; бұл құбылыс жасқа байланысты есте сақтау қабілетінің бұзылуы (ЖБЕҚ) немесе жасқа байланысты есте сақтау қабілетінің нашарлауы (ЖБН) деп аталады. Оқиғалар мен фактілер туралы жаңа естеліктерді кодтау және жұмыс жадының қабілеті қима және бойлық зерттеулерде төмендегенін көрсетеді. Ескірудің эпизодтық жадыға, семантикалық жадыға, қысқа мерзімді жадыға және бастапқы оқуға (прайминг) тигізетін әсерін салыстыратын зерттеулер эпизодтық жадының қалыпты қартаю кезінде ерекше нашарлайтынын анықтады; қысқа мерзімді жадының кейбір түрлері де нашарлайды. Бұл кемшіліктер жақында өңделген ақпаратты жаңарту қабілетінің нашарлауымен байланысты болуы мүмкін. Ақпараттың көзі – қартайған сайын нашарлайтын эпизодтық жадының бір түрі; бұл білімге адамның ақпаратты қайда және қашан білгені жатады. Ақпараттың көзі мен контекстін білу күнделікті шешім қабылдауда өте маңызды, сондықтан есте сақтаудың нашарлауы қарттардың өміріне әсер етуі мүмкін. Сондықтан саяси стереотиптерге сүйену – шешімдер қабылдағанда олардың ақпарат көздері туралы білімдерін пайдаланудың бір жолы, ал метакогнитивтік білімді пайдалану маңыздырақ болады. Бұл тапшылық кодтау кезінде ақпаратты жадыда біріктіру және кейінірек сол қауымдастықтарды алу қабілетінің нашарлауымен байланысты болуы мүмкін. Қартаю мен есте сақтау процесін зерттеудің көп жылдарында екеуінің арасындағы нақты байланысты анықтау қиын болды. Көптеген зерттеулер психологтардың теорияларын сынады және қарт адамдардың контексттік ақпаратты еске түсіруде қиындыққа тап болатынын растайтын нақты дәлелдер тапты, ал таныс немесе автоматты ақпарат қартаю процесінде жақсы сақталады (Light, 2000). Сонымен қатар, жасы ұлғайған сайын маңызды емес ақпарат көбейеді, бұл қарт адамдардың жалған ақпаратқа сене бастауына әкелуі мүмкін, себебі олар көбінесе шатасқан күйде болады. Эпизодтық жадыны фронталды, жақындық және төбелік бөліктердің желілері қолдайды. Бөліктердегі өзара байланыстар есте сақтаудың ерекше аспектілерін қамтамасыз етеді деп есептеледі, ал сұр заттың зақымдануының әсері кеңінен зерттелген, бірақ өзара байланысты талшықтық жолдар туралы аз белгілі. Қартаю кезінде ақ зат құрылымының нашарлауы маңызды жалпы фактор ретінде пайда болды, бұл ақ зат байланыстарына назар аударуға мүмкіндік берді. Дене шынықтыру жас және қарт адамдарға әсер етеді. Жастарға дене шынықтыруды енгізсе, олар оны ересек өмірінде де пайдалы әдетке айналдыра алады. Қарт адамдарда, әсіресе Альцгеймер ауруы немесе есте сақтауға әсер ететін басқа аурулары бар адамдарда, миды дене шынықтырумен қамтамасыз еткенде гиппокамп өзінің көлемін сақтап, есте сақтау қабілетін жақсартады. Сонымен қатар, адамның алған білімінің мөлшері және бала кезінде алған назар мөлшері қартаю мен есте сақтау арасындағы байланысқа тікелей қатысты болуы мүмкін. Жас кезеңдегі білім мен есте сақтаудың өсуі арасында оң корреляция бар. Бұл әсер әсіресе әйелдерде байқалады. Әсіресе, эпизодтық жадының тағы бір түрі – ассоциативтік оқыту қартаюдың әсеріне бейім, бұл әртүрлі зерттеу парадигмаларында дәлелденген. Бұл ассоциативтік тапшылық гипотезасымен (АТГ) түсіндіріледі, онда қартаю ақпараттың жеке бірліктері арасындағы байланыстарды құру және қайтарудағы жетіспеушілікпен байланысты делінеді. Бұл контекст, оқиғалар немесе заттар туралы білімді қамти алады. Қарт адамдарда ақпараттың бөліктерін олардың эпизодтық контекстімен біріктіріп, тұтас құру қабілеті төмендеген. Сонымен қатар, жасы үлкендердің еркін еске түсірудегі орындары жас адамдарға қарағанда аз уақыт аралығында байланысты болды, бұл жасқа қарай байланысты байланыстың әлсірейтінін көрсетеді. Қартайған ересектердің кодтау және қалпына келтірудің тиімді стратегияларын қолдануының бірнеше себебі бар. Біріншісі – «пайдаланбау» көзқарасы, ол жастағы адамдар білім беру жүйесінен алыстаған сайын есте сақтау стратегиясын аз пайдаланады. Екіншісі – «көңілдік қабілетінің төмендеуі» гипотезасы, яғни қарт адамдар көңіл көтеру қабілетінің төмендеуіне байланысты өздігінен басталған кодтауға аз қатысады. Үшінші себеп – «жадының өзіндік тиімділігі», бұл қарт адамдардың өз жадының орындалуына сенімсіздігін көрсетеді, бұл нашар нәтижелерге әкеледі. Бірнеше тапсырманы орындауға қабілетсіздік қартаюмен байланысты және жұмыс орындарында қарт адамдардың саны артуымен көрінетіні күтіледі. Жадының нашарлауына биологиялық түсіндірме ретінде қарт адамдардың бес миының постмортемдік зерттеуі жүргізілді, олардың есте сақтау қабілеті орташадан жоғары болды. Бұл адамдар «супер қарттар» деп аталды және олардың миында әдеттегі қарт адамдардың миындағыдай көп мөлшерде тау белоктарының талшықтық түйіндері болмағаны анықталды, бірақ амилоидтық плак мөлшері шамамен бірдей болды. Жақындағы зерттеулер жасқа байланысты атқару функцияларының нашарлауы туралы белгілі нәтижелерді кеңейтіп, сау қарт адамдардың тізбектік орындалуының негізгі танымдық процестерін зерттеді. Тізбектік орындалу – әдеттегі тапсырманы орындау үшін қажетті қадамдардың орындалуы, мысалы, кофе дайындау немесе көлік жүргізу үшін қажетті қадамдар. Сау қартаюдың маңызды бөлігі – қарт адамдардың күнделікті іс-әрекеттерін белгілі бір ретпен орындау үшін есте сақтау және тежеу процестерін пайдалануы, жақында орындалған қадамдардың тізбегін ұмытпай, келесі қадамды еске алуы. 2009 жылғы зерттеу жас және қарт адамдардың міндеттер тізбегін қалай ұсынатынындағы және олардың осы тапсырманы орындау үшін қажетті ақпаратты алудағы тиімділігіндегі айырмашылықтарды зерттеді. Зерттеу нәтижелері жас және қарт адамдар сегіз жануар суретінен тұратын және белгілі бір ретпен орналастырылған тізбекті еске алуға тырысқанда, екі жас тобы да ақпаратты алуды жеңілдету үшін бөліктеу стратегиясын қолданғанын көрсетті. Алайда, қарт адамдар әр бөлікті алуда жас адамдарға қарағанда баяу болды және сөздік қайталау сияқты есте сақтау құралдарын пайдаланудан жақсы нәтиже алды. Зерттеу нәтижелері есте сақтау және тежеу процестерінде жасқа байланысты айырмашылықтар бар екенін көрсетеді, бұл адамдардың іс-әрекеттерінің тізбегіне және есте сақтау құралдарын пайдалану қарт жаста ақпаратты алуға көмектеседі.

Normal aging is associated with a decline in various memory abilities in many cognitive tasks; the phenomenon is known as age related memory impairment (AMI) or age associated memory impairment (AAMI). The ability to encode new memories of events or facts and working memory shows decline in both cross sectional and longitudinal studies. Studies comparing the effects of aging on episodic memory, semantic memory, short term memory and priming find that episodic memory is especially impaired in normal aging; some types of short term memory are also impaired. The deficits may be related to impairments seen in the ability to refresh recently processed information. Source information is one type of episodic memory that declines with old age; this kind of knowledge includes where and when the person learned the information. Knowing the source and context of information can be extremely important in daily decision making, so this is one way in which memory decline can affect the lives of the elderly. Therefore, reliance on political stereotypes is one way to use their knowledge about the sources when making judgments, and the use of metacognitive knowledge gains importance. This deficit may be related to declines in the ability to bind information together in memory during encoding and retrieve those associations at a later time. Throughout the many years of studying the progression of aging and memory, it has been hard to distinguish an exact link between the two. Many studies have tested psychologists theories throughout the years and they have found solid evidence that supports older adults having a harder time recalling contextual information while the more familiar or automatic information typically stays well preserved throughout the aging process (Light, 2000). Also, there is an increase of irrelevant information as one ages which can lead to an elderly person believing false information since they are often in a state of confusion. Episodic memory is supported by networks spanning frontal, temporal, and parietal lobes. The interconnections in the lobes are presumed to enable distinct aspects of memory, whereas the effects of gray matter lesions have been extensively studied, less is known about the interconnecting fiber tracts. In aging, degradation of white matter structure has emerged as an important general factor, further focusing attention on the critical white matter connections. Exercise affects many people young and old. For the young, if exercise is introduced it can form a constructive habit that can be instilled throughout adulthood. For the elderly, especially those with Alzheimer's or other diseases that affect the memory, when the brain is introduced to exercise the hippocampus is likely to retain its size and improve its memory. It is also possible that the years of education a person has had and the amount of attention they received as a child might be a variable closely related to the links of aging and memory. There is a positive correlation between early life education and memory gains in older age. This effect is especially significant in women. In particular, associative learning, which is another type of episodic memory, is vulnerable to the effects of aging, and this has been demonstrated across various study paradigms. This has been explained by the Associative Deficit Hypothesis (ADH), which states that aging is associated with a deficiency in creating and retrieving links between single units of information. This can include knowledge about context, events or items. The ability to bind pieces of information together with their episodic context in a coherent whole has been reduced in the elderly population. Furthermore, the older adults' performances in free recall involved temporal contiguity to a lesser extent than for younger people, indicating that associations regarding contiguity become weaker with age. Several reasons have been speculated as to why older adults use less effective encoding and retrieval strategies as they age. The first is the "disuse" view, which states that memory strategies are used less by older adults as they move further away from the educational system. Second is the "diminished attentional capacity" hypothesis, which means that older people engage less in self initiated encoding due to reduced attentional capacity. The third reason is the "memory self efficacy," which indicates that older people do not have confidence in their own memory performances, leading to poor consequences. This inability to multi task is normal with aging and is expected to become more apparent with the increase of older generations remaining in the work field. A biological explanation for memory deficits in aging includes a postmortem examination of five brains of elderly people with better memory than average. These people are called the "super aged," and it was found that these individuals had fewer fiber like tangles of tau protein than in typical elderly brains. However, a similar amount of amyloid plaque was found. More recent research has extended established findings of age related decline in executive functioning, by examining related cognitive processes that underlie healthy older adults' sequential performance. Sequential performance refers to the execution of a series steps needed to complete a routine, such as the steps required to make a cup of coffee or drive a car. An important part of healthy aging involves older adults' use of memory and inhibitory processes to carry out daily activities in a fixed order without forgetting the sequence of steps that were just completed while remembering the next step in the sequence. A study from 2009 examined how young and older adults differ in the underlying representation of a sequence of tasks and their efficiency at retrieving the information needed to complete their routine. Findings from this study revealed that when older and young adults had to remember a sequence of eight animal images arranged in a fixed order, both age groups spontaneously used the organizational strategy of chunking to facilitate retrieval of information. However, older adults were slower at accessing each chunk compared to younger adults, and were better able to benefit from the use of memory aids, such as verbal rehearsal to remember the order of the fixed sequence. Results from this study suggest that there are age differences in memory and inhibitory processes that affect people's sequence of actions and the use of memory aids could facilitate the retrieval of information in older age.

Себептер

Есте сақтау және қартаю себептері әлі де толыққанды түсініксіз, тіпті көптеген теориялар тексерілгеннен кейін де. Екеуінің арасында нақты байланыс табылмаған, себебі қартаюдың әрбір аспектісінің есте сақтау қабілеті мен қартаю процесіне қалай әсер ететінін анықтау қиын. Дегенмен, мидың жас өскен сайын, қарыншалардың кеңеюіне байланысты көлемі кішірейеді, бұл бас ішіндегі кеңістіктің азаюына себеп болады. Алайда, мидың қай бөлігінің кішірейгенін және осы бөлімнің қартаю процесіндегі маңыздылығын білмеуден, мидың кішіреюі мен есте сақтау қабілетінің төмендеуі арасындағы нақты байланысты анықтау қиын (Baddeley, Anderson, & Eysenck, 2015).

The causes for memory issues and aging is still unclear, even after the many theories have been tested. There has yet to be a distinct link between the two because it is hard to determine exactly how each aspect of aging effects the memory and aging process. However, it is known that the brain shrinks with age due to the expansion of ventricles causing there to be little room in the head. Unfortunately, it is hard to provide a solid link between the shrinking brain and memory loss due to not knowing exactly which area of the brain has shrunk and what the importance of that area truly is in the aging process (Baddeley, Anderson, & Eysenck, 2015)
Attempting to recall information or a situation that has happened can be very difficult since different pieces of information of an event are stored in different areas. During recall of an event, the various pieces of information are pieced back together again and any missing information is filled up by the brain, unconsciously which can account for why people sometimes receive and believe false information (Swaab, 2014). Memory lapses can be both aggravating and frustrating but they are due to the overwhelming number of information that is being taken in by the brain. Issues in memory can also be linked to several common physical and psychological causes, such as: anxiety, dehydration, depression, infections, medication side effects, poor nutrition, vitamin B12 deficiency, psychological stress, substance abuse, chronic alcoholism, thyroid imbalances, and blood clots in the brain. Taking care of the body and mind with appropriate medication, doctoral check ups, and daily mental and physical exercise can prevent some of these memory issues. Some memory issues are due to stress, anxiety, or depression. A traumatic life event, such as the death of a spouse, can lead to changes in lifestyle and can leave an elderly person feeling unsure of themselves, sad, and lonely. Dealing with such drastic life changes can therefore leave some people confused or forgetful. While in some cases these feelings may fade, it is important to take these emotional problems seriously. By emotionally supporting a struggling relative and seeking help from a doctor or counselor, the forgetfulness can be improved. This is supported by the associative deficit theory of memory, which access the memory performance of an elder person and is attributed to their difficulty in creating and retaining cohesive episodes. The supporting research in this test, after controlling for sex, education, and other health related issues, show that greater age was associated with lower hit and greater false alarm rates, and also a more liberal bias response on recognition tests. Older people have a higher tendency to make outside intrusions during a memory test. This can be attributed to the inhibition effect. Inhibition caused participants to take longer time in recalling or recognizing an item, and also subjected the participants to make more frequent errors. For instance, in a study using metaphors as the test subject, older participants rejected correct metaphors more often than literally false statements. Working memory, which as previously stated is a memory system that stores and manipulates information as complete cognitive tasks are completed, demonstrates great declines during the aging process. There have been various theories offered to explain why these changes may occur, which include fewer attentional resources, slower speed of processing, less capacity to hold information, and lack of inhibitory control. All of these theories offer strong arguments, and it is likely that the decline in working memory is due to the problems cited in all of these areas. Some theorists argue that the capacity of working memory decreases with age, and hence people are able to hold less information. In this theory, declines in working memory are described as the result of limiting the amount of information an individual can simultaneously keep active, so that a higher degree of integration and manipulation of information is not possible because the products of earlier memory processing are forgotten before the subsequent products. Another theory that is being examined to explain age related declines in working memory is that there is a limit in attentional resources seen over age. This means that older individuals are less capable of dividing their attention between two tasks, and thus tasks with higher attentional demands are more difficult to complete due to a reduction in mental energy. Age related memory loss is believed to originate in the dentate gyrus, whereas Alzheimer's is believed to originate in the entorhinal cortex. During normal aging, oxidative DNA damage in the brain accumulates in the promoters of genes involved in learning and memory, as well as in genes involved in neuronal survival. Oxidative DNA damage includes DNA single strand breaks which can give rise to DNA double strand breaks (DSBs). DSBs accumulate in neurons and astrocytes of the hippocampus and frontal cortex at early stages and during the progression to Alzheimer's disease, a process that could be an important driver of neurodegeneration and cognitive decline.

Анық бір оқиғаны еске түсіру кезінде, оқиғаның әртүрлі бөліктері әртүрлі аймақтарда сақталады және олар қайтадан біріктіріледі. Егер қандай да бір ақпарат жетіспесе, ми оны бейсана түрде толықтырады, соның салдарынан адамдар кейде жалған ақпаратқа сенеді (Swaab, 2014). Есте сақтау қабілетінің бұзылуы көңілді көтере бермейді, бірақ бұл мидың қабылдаған ақпарат мөлшерінің өте көп болуынан туындайды. Есте сақтау мәселелеріне себеп болатын көптеген физикалық және психологиялық факторлар бар, мысалы: алаңдау, депрессия, инфекциялар, дәрі-дәрмектердің қосымша әсерлері, дұрыс тамақтанбау, В12 витаминінің жетіспеуі, психологиялық стресс, есірткіге тәуелділік, алкоголизм, қалқанша безінің бұзылуы және мидағы қан қысылуы. Дене мен жанға тиісті күтім жасау, дәрігерге қаралу және күнделікті дене және ақыл-ой жаттығулары осы мәселелердің алдын алуға көмектеседі. Кейбір есте сақтау бұзылулары стресс, алаңдау немесе депрессияға байланысты болуы мүмкін. Өмірдегі ауыр оқиға, мысалы, жұбайының қазасы, өмір салтын өзгертіп, қарт адамды өзін сенімсіз, қайғылы және жалғыз сезінуге алып келуі мүмкін. Мұндай өмірлік өзгерістерге бейімделу адамды ұмытшақтыққа ұшыратуы мүмкін. Мұндай сезімдер кейде өтіп кетеді, бірақ осы эмоционалдық проблемаларға мән беру қажет. Туысқанға эмоционалды қолдау көрсету және дәрігерден немесе кеңесшіден көмек сұрау есте сақтау қабілетін жақсартуға көмектеседі. Бұл ассоциативтік тапшылық теориясымен расталады, ол қарт адамның есте сақтау қабілетін бағалап, біріктірілген эпизодтарды құру және сақтаудағы қиындықтарымен байланысты. Осы тест бойынша зерттеулер, жыныс, білім және денсаулыққа қатысты басқа факторларды ескере отырып, жасы үлкен адамдардағы қателіктердің азаюын және жалған дабылдардың көбеюін көрсетті, сонымен қатар есте сақтау тесттерінде либералды жауап беруге бейімділікті де көрсетті. Егде жастағы адамдар есте сақтау тесті кезінде сыртқы факторларға жиі ұшырайды. Бұл тежелу әсерімен байланысты болуы мүмкін. Тежелу қатысушыларға бір нәрсені еске түсіру немесе тану үшін көбірек уақыт қажет етеді және олардың жиі қателік жасауына себеп болады. Мысалы, метафораларды тест ретінде қолданған зерттеуде, егде жастағы қатысушылар тура метафораларды сөзбе-сөз жалған мәлімдемелерден гөрі жиі қабылдамады.

Жұмыс жады, бұрын айтқандай, толыққанды танымдық тапсырмалар орындалған кезде ақпаратты сақтайтын және өңдейтін жүйе, қартаю процесінде айтарлықтай төмендейді. Бұл өзгерістердің себептерін түсіндіру үшін әртүрлі теориялар ұсынылды, олар назар аудару ресурстарының азаюын, өңдеу жылдамдығының баяулауын, ақпаратты ұстау қабілетінің төмендеуін және тежегіш бақылаудың жетіспеуін қамтиды. Бұл теориялардың барлығы берік аргументтер ұсынады және жұмыс жадының төмендеуі осы салалардың барлығындағы проблемаларға байланысты болуы мүмкін. Кейбір теоретиктер жасқа қарай жұмыс жадының сыйымдылығы төмендейді, сондықтан адамдар аз ақпаратты сақтай алады деп санайды. Бұл теория бойынша, жұмыс жадының төмендеуі жеке адамның бір мезгілде белсенді сақтай алатын ақпарат мөлшерін шектеу нәтижесінде туындайды, сондықтан ақпаратты интеграциялау және манипуляциялаудың жоғары дәрежесі мүмкін емес, өйткені алдыңғы жад өңдеу өнімдері кейінгі өнімдерден бұрын ұмытылады. Жасқа байланысты жұмыс жадының төмендеуін түсіндіру үшін қарастырылып жатқан тағы бір теория - жасқа байланысты зейін ресурстарының шектелуі. Бұл қарт адамдардың екі тапсырманың арасында назарын бөлуге азырақ қабілетті екенін білдіреді, сондықтан зейін талап ететін тапсырмаларды орындау қиынға соғады, себебі ақыл-ой энергиясының төмендеуіне байланысты. Жасқа байланысты есте сақтау қабілетінің жоғалуы дентальды гирустан басталады деп есептеледі, ал Альцгеймер ауруы энторинальды қабықтан басталады деп саналады. Қартаю кезінде мидағы оксидативті ДНК зақымдануы жад пен оқуға қатысты гендердің промоторларында, сондай-ақ нейронның тірі қалуына қатысты гендерде жинақталады. Оксидативті ДНК зақымдануы ДНК тізбегінің үзілуін қамтиды, ол ДНК тізбегінің екі еселі үзілуіне (DSB) әкелуі мүмкін. DSB нейрондар мен астроциттерде ерте сатыларда және Альцгеймер ауруының прогрессиясы кезінде жинақталады, бұл нейродегенерация мен танымдық төмендеудің маңызды драйвері болуы мүмкін.

Алдын алу және емдеу

Есте сақтау қабілетін жоғалтудың алдын алу немесе оны жақсарту үшін түрлі шаралар ұсынылған. Мейо клиникасы жеті қадамды ұсынады: ақыл-ойыңызды белсенді ұстаңыз, үнемі әлеуметтеніңіз, ұйымдас болыңыз, салауатты тамақтаныңыз, күнделікті өміріңізге дене шынықтыруды енгізіңіз және созылмалы ауруларды басқарыңыз. Есте сақтау қабілетінің жоғалуына себеп болатын факторлар – дәрі-дәрмектер, стресс, депрессия, жүрек аурулары, алкогольдің шамадан тыс қолданылуы, қалқанша безінің мәселелері, В12 витаминінің жетіспеушілігі, жеткілікті мөлшерде су ішпеу және дұрыс тамақтану болмауы. Осы мәселелерді шешу деменцияны баяулатудың оңай және тиімді жолы болуы мүмкін. Кейбіреулер жаттығулардың есте сақтау қабілетінің бұзылуын болдырмаудың ең жақсы тәсілі екенін айтады, себебі ол миға қан ағынын арттырып, жаңа ми жасушаларының өсуіне көмектеседі. Емдеу есте сақтау қабілетінің жоғалу себебіне байланысты болады, бірақ соңғы жылдары Альцгеймер ауруын емдеу үшін түрлі дәрілер ұсынылды. Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) қазіргі уақытта Альцгеймерді емдеу үшін төрт препаратты бекітті, олардың барлығы холинергиялық жүйеге әсер етеді: Донепезил, Галантамин, Ривастигмин және Такрин. Бұл препараттар Альцгеймер ауруын толығымен емдемесе де, жеңіл немесе орташа деменция кезінде симптомдарды он сегіз айға дейін азайтуға мүмкіндік береді. Бұл препараттар Альцгеймердің толыққанды дамуын тоқтатпайды. Сонымен қатар, есте сақтаудың күшін анықтауда ақпаратты қабылдау жолы маңызды. Мысалы, естіген ақпарат көрінген ақпараттан гөрі жақсырақ есте сақталады. Бұл аудитивтік еске түсіру тестінің визуалды тестке қарағанда жоғары жақындау және басымдық эффектілерін көрсету арқылы дәлелденеді. Зерттеулер көрсеткендей, музыкалық құралдармен шұғылдану сияқты аудитивтік жаттығулар жасы ұлғайған сайын есте сақтау қабілетін сақтауға көмектеседі. Ханна Плэдди мен МакКейдің экспериментінде, музыкалық білімнің жылдары, басқа факторлар бірдей болғанда, сөздік емес есте сақтау қабілетін жақсартады және ересек жаста танымдық қабілеттердің ұзақ өмір сүру мерзімін ұзартады.

Қамқорлық көрсету

Науқасты белсенді ұстап, оның жақсы қасиеттеріне назар аудару арқылы және стрестен сақтап, осы міндеттерді оңай орындауға болады. Тамақтану және киіну тәртібін адамның тәуелсіздік сезімін сақтайтындай етіп ұйымдастыру қажет. Ірі түймелері бар киімдерді, серіппелі белдіктерді немесе Velcro таспаларын таңдау таңертең киіну қиындықтарын жеңілдете алады. Сонымен қатар, қаржыны басқаруға немесе сенімді тұлғаны тағайындау керек. Парольдерді өзгерту және сенімді отбасы мүшесімен немесе досымен бірге шоттарды басқару қаржылық мәселелерді болдырмауға көмектеседі. Шаруашылық жұмыстары жиналғанда, үлкен тапсырмаларды кішкентай, оңай орындалатын қадамдарға бөліп, оларды орындаған сайын марапаттауға болады. Сонымен қатар, есте сақтау қабілеті нашарлаған туысыңызбен немесе досыңызбен әңгімелесу және оларды көру өте маңызды. Құрметпен және қарапайым тілмен бірге әңгімелесу әлеуметтік оқшаланудың ауыр тиюін жеңілдетеді және көптеген ойларға жетелейді. Есте сақтау қабілетінің төмендеуі және басқа да танымдық бұзылыстары бар адамдардың мінез-құлқы күтімшілер үшін қиын болуы мүмкін. Сондай-ақ, күтімшінің стресін қараңыз. Күтімшілерге көмектесу үшін әртүрлі қарым-қатынас жолдарын үйрену және агрессивті жағдайларды басу қажет. Шешім қабылдау қабілеті нашарлағандықтан, бірнеше сұрақ қоюдың орнына қарапайым нұсқаулар беру пайдалы. Сондай-ақ, деменциямен ауыратын адамдарға күтім жасау туралы қараңыз. Күтім жасау физикалық, психикалық және эмоционалдық тұрғыдан қиын жұмыс болуы мүмкін. Күтімші өзін-өзі күтуді ұмытпауы керек, үзіліс жасау, өзіне уақыт табу және қолдау тобына қосылу – бұл шаршаудан сақтанудың бірнеше жолы. Ұзақ мерзімді есте сақтаудың басқа түрлері аз төмендейді. Сонымен қатар, эмоционалдық оқиғаларға қатысты есте сақтаудың жақсаруы жасқа қарай сақталады. Жұмыс жадының жоғалуы қартаюдың салдарынан түрлі танымдық міндеттердің төмендеуінің басты себебі ретінде айтылады. Бұл міндеттерге ұзақ мерзімді есте сақтау, мәселелерді шешу, шешім қабылдау және тіл кіреді. Жұмыс жады – алынған ақпаратты өңдеу және осы ақпаратты міндетті орындау үшін пайдалану. Мысалы, бір адамға берілген сандарды кері санау үшін жұмыс жады қажет, ал жай ғана сандарды жаттап алу үшін ұзақ мерзімді есте сақтау жеткілікті. Жасқа толумен жұмыс жадының қабілеті төмендейді. Егде жастағы адам бір міндетті орындағанда, мысалы, әңгімелескенде немесе жұмыс істегенде, осы міндетті орындау үшін жұмыс жадын пайдаланады. Жас ұлғайған сайын бірнеше міндетті бір уақытта орындау қабілеті төмендейді, сондықтан үзілістен кейін міндетті аяқтау егде жастағы адам үшін қиынға түседі. Сонымен қатар, жұмыс жады сөйлеуді түсіну және сөйлеуге қатысады. Адам жасына келген сайын сөйлемдерді түсіну және сөйлемдерді құрастыру қабілеті төмендейді. Бұл төмендеуді тілдік қабілеттегі кемшіліктермен байланыстырудың орнына, тілдік дағдыларға әсер ететін жұмыс жадындағы кемшіліктерге байланыстыру керек.

By keeping the patient active, focusing on their positive abilities, and avoiding stress, these tasks can easily be accomplished. Routines for bathing and dressing must be organized in a way so that the individual still feels a sense of independence. Simple approaches such as finding clothes with large buttons, elastic waist bands, or Velcro straps can ease the struggles of getting dressed in the morning. Further, finances should be managed or have a trusted individual appointed to manage them. Changing passwords to prevent over use and involving a trusted family member or friend in managing accounts can prevent financial issues. When household chores begin to pile up, find ways to break down large tasks into small, manageable steps that can be rewarded. Finally, talking with and visiting a family member or friend with memory issues is very important. Using a respectful and simple approach, talking one on one can ease the pain of social isolation and bring much mental stimulation. Many people who experience memory loss and other cognitive impairments can have changes in behaviors that are challenging to deal with for care givers. See also Caregiver stress. To help caregivers should learn different ways to communicate and to deescalate possibly aggressive situations. Because decision making skills can be impaired, it can be beneficial to give simple commands instead of asking multiple questions. See also Caring for People with Dementia. Caregiving can be a physically, mentally, and emotionally taxing job to take on. A caregiver also needs to remember to care for themselves, taking breaks, finding time to themselves and possibly joining a support group are a few ways to avoid burnout. Other types of short term memory show little decline, In addition, the enhancement seen in memory for emotional events is also maintained with age. Losing working memory has been cited as being the primary reason for a decline in a variety of cognitive tasks due to aging. These tasks include long term memory, problem solving, decision making, and language. Working memory involves the manipulation of information that is being obtained, and then using this information to complete a task. For example, the ability of one to recite numbers they have just been given backwards requires working memory, rather than just simple rehearsal of the numbers which would require only short term memory. One's ability to tap into one's working memory declines as the aging process progresses. When an older individual is completing a task, such as having a conversation or doing work, they are using their working memory to help them complete this task. As they age, their ability to multi task seems to decline; thus after an interruption it is often more difficult for an aging individual to successfully finish the task at hand. Additionally, working memory plays a role in the comprehension and production of speech. There is often a decline in sentence comprehension and sentence production as individuals age. Rather than linking this decline directly to deficits in linguistic ability, it is actually deficits in working memory that contribute to these decreasing language skills.

Сапалық өзгерістер

Есте сақтау және қартаю туралы зерттеулердің көп бөлігі қарт адамдардың нақты есте сақтау міндеттерін нашар орындауына қалай келгеніне бағытталған. Дегенмен, зерттеушілер қарт адамдардың жасайтыны өзгермейді, тек көлемі азаяды деу әрқашан шындыққа сай емес екенін анықтады. Кей жағдайларда қарт адамдар жас адамдардан өзгеше стратегияларды қолданатын секілді. Мысалы, миді сканилеу зерттеулері қарт адамдардың есте сақтау міндеттерін орындағанда жас адамдарға қарағанда екі жарты шарды жиі пайдаланатынын көрсетті. Сонымен қатар, қарт адамдар ақпаратты еске түсіргенде жағымды әсерді көрсетеді, бұл жасқа байланысты эмоцияны реттеуге назар аударудың артуынан туындайтын сияқты.