Кіріспе

Бір немесе бірнеше мыс ионын протездік топ ретінде қамтитын ақуыздар. Мыс ақуыздары – бір немесе бірнеше мыс ионын протездік топ ретінде қамтитын ақуыздар. Бұл ақуыздар ауамен тыныс алатын барлық тірі организмдерде кездеседі. Олар көбінесе оттегінің (O2) қатысуымен немесе қатысусыз электронды тасымалдаумен байланысты. Кейбір организмдер тіпті темір ақуыздарының орнына оттегі тасымалдау үшін мыс ақуыздарын пайдаланады. Адам организміндегі маңызды мыс ақуызы – цитохром c оксидазасы (cco). Бұл фермент АТФ өндіретін бақыланатын күйдіру процесін жүзеге асырады. Басқа мыс ақуыздарына бос радикалдарға қарсы қорғаныс үшін қолданылатын кейбір супероксид дисмутазалар, гормондар өндірісіне қатысатын пептидил α монооксигеназа және тері пигментациясына әсер ететін тирозиназа жатады.

Көк мыс ақуыздары

Көк мыс ақуыздары қарқынды көк түсіне (Cu(II)) байланысты осылай аталады. Көк мыс ақуыздары көбінесе "қосқаншалық ақуыз" деп аталады, яғни ақуыз бірнеше функцияны атқара алады. Олар электронды тасымалдаушылар болып жұмыс істейді, белсенді орталық Cu(I) және Cu(II) арасында ауысады. Окистенген күйдегі Cu2+ бір электронды қабылдап, тотыққан ақуызда Cu1+ құрай алады. Cu орталығының геометриясы оның тотығу-тотығу қасиеттеріне маңызды әсер етеді. Көк мыс ақуыздарына Яхн-Теллер бұрмалауы қатысты емес, себебі мыс орталығының симметриясы төмен, бұл d орбитальдарының дегенерациясын қолдамайды. Үлкен қайта ұйымдастыру өзгерістерінің болмауы электрондық тасымалдану жылдамдығын арттырады. I типті көк мыс ақуызының белсенді орталығында координациялық сферада 2 гистидин, 1 метионин және 1 цистеин болады. I типті көк мыс ақуыздарының мысалдары – пластоцианин, азурин, нитрит редуктаза, гемоцианин және тирозиназа.

Көк мыс ақуыздарының құрылымы I типті мыс орталықтары

Көк мыс ақуыздары, 1-типті мыс ақуыздарының бір класы, купредоксин бүктемесі мен екі гистидин N доноры, цистеин тиолат S доноры және метионин тиоэтер S доноры координацияланған бір 1-типті мыс ионы бар шағын ақуыздар болып табылады. Окистенген күйде Cu+2 ионы тригональды бипирамидалық немесе тетраэдрлік координацияны құрайды. 1-типті көк мыс ақуызының ақуыздық құрылымы, амицианин, көк мыс ақуыздарында жиі кездесетін полипептидтік бүктемелерден тұрады – β сэндвич құрылымы. Бұл құрылым пластоцианин мен азуринге өте ұқсас, себебі олар да 1-типті мыс ақуыздары болып саналады. Көк мыс ақуыздарында экваторлық цистеин лигандының күштілігі және әлсіз аксиалды метионин лигандының әсерінен бұрмаланған тетраэдрлік кешен пайда болады. Төмендеген түрінде, CuI, ақуыздық құрылымдар 0,1 Å немесе одан аз ұзартылған байланыстармен сақталады. Окистенген және төмендеген ақуыздық құрылымдар бірін-біріне қабатталады. Амицианинде ерекшелік бар, себебі гистидин байланысқан, бірақ мыс йодидке байланыспаған. Электронды көшіру кезінде көк мыс ақуызының активті орнындағы тотыққан Cu2+ күйі азайтылады, өйткені Ян-Теллер эффекті азайтылады. Бұрмаланған геометрия Ян-Теллер бұрмалануына жол бермейді. Орбитальдық дегенерация асимметриялық лиганд өрісінің нәтижесінде жойылады. Асимметриялық лиганд өрісіне күшті экваторлық цистеин лиганды және әлсіз аксиалды метионин лиганды әсер етеді. 2-суретте үш сәйкес геометрия мен олардың d орбиталықтарының бөлінуін көрсететін энергия деңгейінің диаграммасы және Ян-Теллер эффектісі көк түспен көрсетілген. (i) тетраэдрлік геометрияның энергия деңгейі диаграммасы көрсетілген, ол дегенеративті. Тетраэдрлік құрылым дегенерацияланған орбиталардың нәтижесінде Ян-Теллер бұрмалануына ұшырауы мүмкін. (ii) 2E негізгі күйі дегенерацияланған C3v симметриялық геометриясының энергия деңгейінің бөліну диаграммасы көрсетілген. C3v геометриясы төмендеген орнында созылған метионин тиоэтер байланысы арқылы қалыптасқан. Жұпсыз электрондар Ян-Теллер эффектісіне әкеледі. (iii) тиоэстер байланысы ұзын, ал тиолат байланысы қысқа Cs геометриясының негізгі күйдегі энергия деңгейінің бөліну диаграммасы көрсетілген. Бұл көк мыс ақуызының дұрыс геометриясы. Бұл Ян-Теллер эффектісінің жоқ екенін көрсетеді. Энергиялық диаграмма Cu S(Cys) қысқа байланысының және күшті бұрмаланған Cu L байланысы бұрыштарының асимметриясы орбиталардың дегенерациясын жоюға және соның салдарынан Ян-Теллер эффектісін жоюға әкелетінін көрсетеді, бұл Cu S(Met) әлсіз доноры мен Cu S(Met) күшті донорына байланысты.