Кіріспе

Статистикада болжау қатесі – уақыт тізбесінің немесе қызығушылық тудыратын кез келген құбылыстың нақты немесе шын мәні мен болжалданған немесе күтілетін мәні арасындағы айырмашылық. Болжау қатесі деректердің бірдей өлшемдерінен туындайтындықтан, әртүрлі тізбектердің болжау қателерін салыстыру тек тізбектер бірдей өлшемде болғанда ғана мүмкін. Ең қарапайым жағдайларда, болжау бір уақыт мезетіндегі нәтижемен салыстырылады және мұндай уақыт мезеттерінің жиынтығы бойынша болжау қателіктерінің жиынтығы құрастырылады. Мұнда болжау айырмашылық немесе пропорционалды қателік арқылы бағалануы мүмкін. Дәстүр бойынша, қателік нәтиже мәнінен болжау мәнін қысқанда есептеледі. Басқа жағдайларда болжау бірнеше уақыт аралығындағы болжалданған мәндерден тұруы мүмкін; мұндай жағдайда болжау қателігін бағалауда болжамның уақыт бойынша өзгеру графигі мен нәтиже арасындағы сәйкестікті бағалаудың жалпы әдістерін қарастыру қажет. Егер болжаудың басты мақсаты белгілі бір шекті мән қашан өтетінін болжау болса, болжауды бағалаудың бір жолы – уақыт қателігін қолдану, яғни нәтиже шекті мәнді өтеген уақыт пен болжаудың оны өтеген уақыты арасындағы айырмашылық. Егер ең жоғары мәнге жету қызығушылық тудырса, болжауды бағалау үшін келесілердің кез келгенін пайдалануға болады: шыңдардың уақыт айырмашылығы; болжамдағы және нәтижедегі ең жоғары мәндердің айырмашылығы; нәтиже шыңының мәні мен сол уақыт мезеті үшін болжалданған мән арасындағы айырмашылық. Болжау қатесі күнтізбелік болжау қатесі немесе қималық болжау қатесі болуы мүмкін, егер біз бірліктер тобы бойынша болжау қателігін жиынтықтағымыз келсе. Егер біз бір өнім немесе құбылыс үшін жасалған болжаулардың уақыт тізбегі бойынша орташа қателікті байқасақ, онда оны күнтізбелік болжау қатесі немесе уақыт тізбегі болжау қатесі деп атаймыз. Егер біз осыны бірнеше өнім үшін бір кезеңде байқасақ, онда бұл қималық өнімділік қатесі болады. Болжау қателігін азайту үшін референттік класс болжауы әзірленді. Болжауларды біріктірудің де болжау қателігін азайтатыны көрсетілген.

Академиялық әдебиет

1995 жылы "Financial Analysts Journal" журналында Дремэн мен Берри бағалы қағаздар сарапшыларының болжамдары тым оптимистік екенін және инвестициялық қауымдастық олардың болжамдарына тым көп сенетінін айтты. Бірақ, 1996 және 1997 жылдары Лоуренс Д. Браун бұл пікірге қарсы шығып, талдаушылардың болжамдары "наивті немесе күрделі уақыт қатарлары модельдерінен" көбінесе дәл екенін, сондай-ақ қателердің уақыт өте келе артып отырмайтынын дәлелдеді. Хиромичи Тамура 2002 жылы консенсусқа ұмтылатын талдаушылар ғана емес, олардың табыс бағалаулары консенсусқа жақын болып шығатынын, сонымен қатар олардың жеке ерекшеліктері осы бағалауларға күшті әсер ететінін мәлімдеді.

Болжам қателерінің мысалдары

Майкл Фиш 1987 жылғы Ұлы дауыл басталғанға дейін бірнеше сағат бұрын, 1987 жылдың 15 қазанында ол болжау кезінде былай деді: "Бүгін ертеректе бір әйел BBC-ге қоңырау шалып, дауыл келе жатқанын естігенін айтты. Егер сіз қарап отырсаңыз, уайымдамаңыз, ондай дауыл жоқ!". Бұл дауыл үш ғасырдың ішінде Оңтүстік-Шығыс Англияны қиратты, рекордтық залал келтіріп, 19 адамның қаза болуына себеп болды. Ұлы рецессия 2007 жылы басталған қаржылық және экономикалық "Ұлы рецессия" – 1930 жылдардағы Ұлы депрессиядан берігі ең ауыр дағдарыс – көптеген сарапшылардың күтпегені болды, бірақ бірқатар аналитиктер оны алдын ала болжаған еді (мысалы, Бруксли Борн, Дин Бейкер, Марк Фабер, Фред Харрисон, Рагхурам Раджан, Стивен Роуч, Нуриел Рубини, Питер Шифф, Гэри Шиллинг, Роберт Шиллер, Уильям Уайт және Мередит Уитни). Ұлыбританияның королевасы Елизавета өзі неліктен "ешкім" несиелік дағдарыстың жақындап келе жатқанын байқамағанын сұрады, ал бизнес, қаржы секторы, реттеуші органдар, ғылым және үкімет өкілдерінен құралған сарапшылар тобы жазбаша түсіндіруге тырысты. Мәселе тек Ұлы рецессияны болжауда ғана емес, сонымен қатар оның салдарындарында да болды, экономистер күресті. Мысалы, Сингапурда Citi компаниясы ел "Сингапур тарихындағы ең ауыр рецессияны" бастан кешіреді деп мәлімдеді. Бірақ 2009 жылы экономика 3,1% өсті, ал 2010 жылы 15,2% өсімді көрсетті. Сол сияқты, Нуриел Рубини 2009 жылдың қаңтар айында мұнай бағасының 2009 жыл бойы 40 доллардан төмен болады деп болжады. Алайда, 2009 жылдың соңына қарай мұнай бағасы 80 долларға жетті. 2009 жылдың наурыз айында ол S&P 500 индексінің 600-ден төмен түсіп, тіпті 200-ге дейін құлауы мүмкін деп болжады. Бірақ нақтысынде, индекс 1115-тен асып, 24% өсті, бұл 2003 жылдан бергі ең үлкен бір жылдық өсім болды. CNBC-дің Джим Крамер Рубинидің өзінің "көзқарасымен және болашақты көру қабілетімен мас болғанын" жазды және оның болжағаннан жағдай жақсырақ екенін түсінуі керек деді. Рубини Крамерді "клоун" деп атап, "көбірек сөйлемеуіңді" айтты. 2009 жылдың сәуірінде Рубини АҚШ экономикасының 2009 жылдың соңғы екі тоқсанында төмендеуіне және 2010 жылы 0,5-1% ғана өсуіне болады деп болжады. Бірақ шындығында, АҚШ экономикасы осы алты тоқсанның әрқайсысында 2,5% орташа жылдық өсімді көрсетті. 2009 жылдың маусым айында ол "жақсы дауыл" деп атаған жағдайдың жақын арада болатынын болжады, бірақ мұндай дауыл ешқашан болған жоқ. 2009 жылдың қазан айында ол алтын бағасының "1000 доллардан асып кетуі мүмкін, бірақ 20-30% өспейді" деп болжады. Бірақ ол жаңылысты, өйткені алтын бағасы келесі 18 айда өсіп, 1000 доллардан 1400 долларға жетті. 2020 жылғы әлемдік өсім 2019 жылдың соңында Халықаралық валюта қоры 2020 жылы әлемдік өсімнің 3,4% болатынын болжады. Бірақ коронавирус пандемиясының салдарынан, ХВҚ 2020 жылдың қарашасында өзінің болжамын қайта қарастырып, әлемдік экономиканың 4,4% қысқаратынын күтті.