Кіріспе

Цифу Гангуй немесе Цифу Цянгуй (; 412 жылы қайтыс болды), сондай-ақ, оның өлімінен кейін Батыс Циньнің Вуюань ханзадасы (西秦武元王) ретінде белгілі, Шыаньбей тайпасының басшылығымен құрылған Қытайдың Батыс Цинь әулетінің ханзадасы болды. Ол Батыс Циньді құрған ханзада Цифу Гуореннің (Ханьзада Сюаньлие) інісі еді. 388 жылы Цифу Гуорен қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Цифу Гонгфу (乞伏公府) басқаруға тым жас деп есептелгендіктен, Цифу Гангуй ханзада атанды. Ол кейін мемлекеттің билігі мен ықпалын кеңейтті, бірақ оны толыққанды жетілдіре алмады. 400 жылы Кейінгі Цинь әулетіне қарсы әскери жеңіліске ұшырағаннан кейін, оның мемлекеті Кейінгі Циньге қосылып, ол өзі Кейінгі Цинь генералы болды. Бірақ Кейінгі Цинь Гелиан Бобо бастаған Ху Ся әулетіне қарсы жеңіліске ұшырап әлсіреген соң, Цифу Гангуй 409 жылы тәуелсіздігін қайта жариялады. Алайда, ол Цифу Гонгфуның төңкерісінен кейін үш жылдан соң қаза тапты. Оның ұлы Чифу Чипан (Вэньчжао ханзадасы) Цифу Гонгфуны жеңіп, оның орнына билікке келді. Цифу Гангуй жаудың әлсіз тұстарын анықтап, оларды қауіпті әрекеттерге итермелейтін, содан кейін жау тым сенімді болған сәтте шабуылдайтын әскери стратегияларды қолданғанымен белгілі болды.

Ерте өмір

Тарихта Цифу Гангуи туралы алғашқы мәлімет 385 жылы жазылған, оның інісі Цифу Гуорен өзін Чанью деп жариялап, эра атауын өзгертті, осылайша Ескі Циньден тәуелсіздігін жариялады. Сол кезде Цифу Гуорен Цифу Гангуиді ірі генерал етіп тағайындады. Цифу Гуорен билік еткен кезеңге дейін немесе оның тұсында оның өмірі туралы басқа ештеңе белгілі емес, тек Ескі Цинь генералы Ван Гуанды (王廣) шайқаста жеңгендігі туралы айғақ бар. 388 жылы Цифу Гуорен қайтыс болды. Оның ұлы Цифу Гонфу басшылыққа өте жас болды, сондықтан шенеуніктер мен генералдар Цифу Гангуиді Цифу Гуореннің орнына тағайындауды қолдады, оған Ұлы Чанью және Хэнань князі деген атақ берілді. (Бұл атақ қазіргі Хэнань провинциясына билік етуді білдірмейді, керісінше, қазіргі Ганьсу және Цинхай провинцияларының Сары өзеннің оңтүстігіндегі аймақтарына билік етуді көрсетеді.)

Бірінші билік

Цифу Гангуи әйелі Бьян ханшайымын ханшайым етіп, Хань қытайлық үкіметтік құрылымға ұқсас үкіметтік құрылым құрды. Келесі бірнеше жылда Цифу Гангуи өзінің айналасындағы түрлі халықтарды – Сяньбэй, Цян және Хань этностарының өкілдерін, әскери және дипломатиялық қысым арқылы өзіне бағындыруға тырысты. Соңында ол астананы Юнгши (勇士城, қазіргі Ланчжоу, Ганьсу) қаласынан Цзиньчжэнге (де Ланчжоуда) көшірді. 389 жылы бұрынғы Цинь императоры Фу Денг, номиналды түрде вассал ретінде Цифу Гуоренге бағынған болатын, Цифу Гангуиді Цзиньчжэн ханзадасы етіп тағайындады. Бұл атақ оның бұрынғы Хэнань ханзадасы атағына қарағанда азырақ билікке ие болды, себебі Цзиньчжэн округі шамамен қазіргі Ланчжоу қаласына ғана сәйкес келді. Дегенмен, Цифу Гангуи бұл атақты қабылдады. 390 жылы Туюхун ханы Муронг Шилиан (慕容視連) Батыс Циньге вассал ретінде мойынсұнып, Цифу Гангуи оны Байлан ханзадасы етіп тағайындады. Бірақ сол жылы Муронг Шилиан қайтыс болғаннан кейін және оның орнына оның ұлы Муронг Шипи (慕容視) келген соң, Муронг Шипи бұл атақтан бас тартты. 391 жылы Цифу Гангуидің генералы Юэцзи Цзигуи (越質詰歸) көтеріліс жасады, бірақ Цифу Гангуи жеке өзі әскер басқарып оған қарсы шыққаннан кейін Юэцзи бағынды. Алайда, 391 жылдың соңында бұл стратегия кері соқты деп айтуға болады, себебі тайпа басшысы Мо Иган (沒奕干) бастапқыда мойынсұнып, екі ұлын кепіл ретінде жіберді, басқа тайпа басшысы Да Доуға (大兜) қарсы жорықта оның көмегін сұрады. Цифу Гангуи оған көмектесіп, Да Доуды шайқаста жеңді, содан кейін Моның ұлдарын қайтарып жіберді, оның алғысын алуға тырысты. Бірақ Мо керісінше, Цифу Гангуиге қарсы шығып, Сюнну басшысы Лю Вэйченмен (劉衛辰) бірікті. Цифу Гангуи ашуланып Моға шабуыл жасады және шайқаста Моның көзіне тиген жебені атып жіберді. Бірақ Моға қарсы жорық кезінде Кейінгі Лян ханзадасы Лю Гуан осы мүмкіндікті пайдаланып Батыс Циньге шабуыл жасады, Цифу Гангуиді оған қарсы тұруға мәжбүр етті. Бұл оқиға Батыс Цинь мен Кейінгі Лян арасындағы бірнеше жылдық үзіліссіз шайқастардың бастауы болды. 393 жылы Цифу Гангуи өзінің ұлы Цифу Чипанды мұрагер ханзада етіп тағайындады. 394 жылы Кейінгі Цинь императоры Яо Чанның қайтысынан кейін Фу Денг Яо Чанның ұлы және мұрагері Яо Синге қарсы ірі шабуылға дайындалды. Дайындық барысында ол Цифу Гангуиден көмек сұрап, оны Хэнань ханзадасы етіп тағайындады және оған тоғыз сыйлық берді. Бірақ Фу Денгтің жорығы сәтсіз аяқталды, өйткені оның әскері Яо Синге жеңілді, ал оның ағасы Фу Гуан (苻廣) және ұлы Фу Чонг өздерінің базаларын тастап, оны тауларға қашуға мәжбүр етті. Содан кейін ол өзінің әпкесі Донгпин ханшайымын Цифу Гангуиге әйел ретінде берді және оны Лян ханзадасы етіп тағайындады. Цифу Гангуи Фу Денгке көмектесу үшін ағасы Цифу Ижоуды (乞伏益州) жіберді, бірақ Фу Денг таудан шығып, Цифу Ижоудың әскеріне қосылған кезде Яо Син оны тұтқындап, өлім жазасын орындады. Содан кейін Цифу Ижоу кері шегінді. Фу Денгтің ұлы Фу Чонг Хуанчжунға (湟中, қазіргі Синьин, Цинхай) қашып келді, ол Цифу Гангуидің бақылауында болды және императорлық атақ алды. Бірақ 394 жылдың қысында Цифу Гангуи оны қуды, ал ол әкесінің соңғы генералдарының бірі, Лонгси ханзадасы Ян Динге қашты. Ян өз күштерін Фу Чонгқа қосып, Цифу Гангуиге шабуыл жасады. Цифу Гангуи Цифу Ижоу және тағы екі генерал, Цифу Кетанды (乞伏軻彈) және Юэцзи Цзигуиді Ян мен Фу Чонгқа қарсы жіберді, ал Ян бастапқыда Цифу Ижоуға қарсы жеңіске жетті. Бірақ үш Батыс Цинь генералы қарсы шабуыл жасап, Ян мен Фу Чонгты шайқаста өлтірді. Шамамен 395 жылы Цифу Гангуи Цинь ханзадасы атағын алды, бұл атақ оны тікелей Кейінгі Циньнің қарсыласы етіп көрсетті, содан бері мемлекет тарихта Батыс Цинь деп белгілі болды. Жазда ол Цифу Ижоуды бағынбаған Ди басшысы Цзян Руға (姜乳) шабуыл жасауға жіберді, бірақ Цифу Ижоу жеңістерінен мақтан етіп алғанын ескертіп, одан сақтандырды. Шындығында, Цифу Ижоу абайсызданып, Цзян Рудан жеңілді. Содан кейін 395 жылы Цифу Гангуи астанасын Цзиньчжэннен Сичжэнге (西城, қазіргі Байын, Ганьсу) көшірді. 395 жылдың күзінде Лю Гуан Батыс Циньге үлкен шабуыл жасады. Өзінің кеңесшілері Ми Гуйчжоу (密貴周) мен Може Гуди (莫者) кеңесі бойынша Цифу Гангуи Лю Гуанға вассал ретінде мойынсұнып, ұлы Цифу Чибоны (乞伏敕勃) Лю Гуанға кепіл ретінде жіберді, ал Лю Гуан кері шегінді. Бірақ Цифу Гангуи көп ұзамай бұл шарасына өкініп, Ми мен Моцхеді өлім жазасына кесті. 397 жылы Цифу Гангуиді жазалауға бел буған Лю Гуан Сичжэнге қарсы үлкен шабуыл жасады. Бұл Цифу Гангуидің шенеуніктерін соншалықты қорқытты, олар Шэнцзиге (成紀, қазіргі Тяньшуй, Ганьсу) шегінуді ұсынды, бірақ Цифу Гангуи Кейінгі Лян әскерінің санына қарамастан, олардағы әлсіздіктерді байқап, өз орнында тұрды. Кейінгі Лян әскері бастапқыда сәттілікке жетіп, бірнеше маңызды Батыс Цинь қалаларын басып алды, бірақ Цифу Гангуи Лю Гуанның інісі және маңызды генералы Лю Янды (呂延) Тяншуй герцогін өзі шегініп бара жатқандай алдады, содан кейін Лю Ян Цифу Гангуи қойған тұзаққа түсіп, қаза тапты. Лю Гуан қорқып өзінің астанасы Гузаңға (姑臧, қазіргі Увэй, Ганьсу) шегінді. 398 жылы Цифу Гангуи Цифу Ижоуды Кейінгі Лянға шабуыл жасауға жіберді, ол бұрынғыдан жоғалған аумақтың бір бөлігін қайтарып алды. 398 жылдың соңында Цифу Ижоу Муронг Шипимен шайқасып, оны жеңді. Муронг Шипи қорқып, ұлы Муронг Дангқиді (慕容宕) кепіл ретінде жіберді және бейбітшілік сұрады. Цифу Гангуи Цифу Дангқиге тайпаның қызын әйел ретінде берді. 400 жылы Цифу Гангуи астанасын Сичжэннен Ванчуанға (苑川, де Байында) көшірді. 400 жылдың жазында Кейінгі Цинь генералы, Яо Сингтің сіңілісі Яо Шуоде (姚碩德) Батыс Циньге қарсы үлкен шабуыл жасады. Бастапқыда Цифу Гангуи Яо Шуоденің жабдықтау желісін тоқтатуға сәттілікке жетті, бірақ Яо Син жеке өзі Яо Шуодеге көмекке келді. Цифу Гангуи Кейінгі Циньнің ниетін анықтау үшін әскерін бөліп жіберді, бірақ әскерлер тұманға байланысты байланысты жоғалтып алды, содан кейін Кейінгі Цинь оларға шабуыл жасап, Батыс Цинь әскерінің көп бөлігін тұтқынға алды. Яо Син Фуханға (枹罕, қазіргі Линся Хуэй автономиялық облысы, Ганьсу) жетті, Цифу Гангуиді кері Цзиньчжэнге қашуға мәжбүр етті. Әскері жойылғаннан кейін, Цифу Гангуи енді мемлекетті сақтай алмайтынын түсінді және шенеуніктеріне Кейінгі Циньге бағынуды бұйырды, ал өзі Оңтүстік Лян ханзадасы Туфа Лилугуға бағынды, ол оны құрметті қонақ ретінде қарсы алды. Туфа Лилугудың інісі Туфа Юян (禿髮俱延) Цифу Гангуидің ниетіне күдікпен қарап, Туфа Лилугуға оны Ифу (乙弗) тайпасына (вероятно, Цинхай көлінің батысында) жер аударуды ұсынды, бірақ Туфа Лилугу бұл ұсыныстан бас тартты. Дегенмен, Цифу Гангуи мемлекетін қайта құруға тырысады деп алаңдағандықтан, ол оны қадағалау үшін әскер жіберді. Цифу Гангуи өлім жазасынан қорқып, Туфа Лилугуға сенімділігін қайта жаңартты, Цифу Чипанды, өзінің бауырларын және анасын Оңтүстік Лян астанасы Сипинге кепіл ретінде жіберді. Бірақ Оңтүстік Лян күзеті әлсіреген кезде ол Фуханға қашып, Кейінгі Циньге бағынды.

Кейінгі Цинь генерал ретінде

Кейінгі Цинь астанасы Чанъанға келгеннен кейін, Яо Син оны Гуйи графы етіп тағайындады. 401 жылы Яо Син түсініксіз себеппен Цыфу Гангуиге тұтқынға алынған әскерін толығымен қайтарып берді және оған бұрынғы астанасы Ванчуанды қорғауды тапсырды, осылайша оны бұрынғы лауазымына қайтарды, бірақ енді Кейінгі Циньдің вассалы ретінде. Ол үкіметтік құрылымын жылдам қалпына келтірді, бірақ енді Кейінгі Циньге бағынуын көрсету үшін төмен атақтарды алды. 401 жылы Яо Син Цыфу Гангуиді Яо Шуоденің көмекшісі ретінде Кейінгі Ян императоры Лю Лонгқа (Лю Гуанның сіңлісінің ұлы) қарсы үлкен жорыққа жіберіп, Лю Лонгтың бағынуына мәжбүр етті. 402 жылы бұрын Оңтүстік Ляннан қашуға сәтсіз тырысқан, әкесіне қосылуға ұмтылған Чифу Чипан Ванчуанға қашып құтылды. Оңтүстік Лян князі Туфа Рутан Чифу Чипанның әйелін (ол Туфа Рутанның қызы болуы мүмкін) және балаларын оның қасына жіберді. 403 жылы Лю Лонг өзінің мемлекетін (қазір Гузан қаласынан басқа ештеңе қалмаған) Кейінгі Циньге беруге шешім қабылдады, соның нәтижесінде Кейінгі Лян мемлекеті жойылды, ал Цыфу Гангуи Яо Синнің Лю Лонгты Чанъанға сүйемелдеу үшін және оның орнына келген Кейінгі Цинь генералы Ван Шанды (王尚) Гузанға сүйемелдеу үшін жіберген генералдардың бірі болды. Гузан сол кезде Оңтүстік Лян және Солтүстік Лян әскерлерімен толығымен қоршалып алынған еді. Келесі бірнеше жыл бойы Цыфу Гангуи қайтадан тәуелсіз әрекет етуге көшті. Мысалы, 405 жылы, Кейінгі Циньнің рұқсатынсыз, ол Туюхун ханы Муронг Дахайға (慕容大孩) шабуыл жасады, ал содан кейін сол жылы Чжучи билеушісі Ян Шенгке (楊盛) қарсы шайқасты. 407 жылдың басында Цыфу Гангуи Чанъанға ресми сапармен келді. Яо Син Цыфу Гангуидің күші мен тәуелсіздігінен қорқып, оны ұстап алып, министр етіп тағайындады және оның әскерін Чифу Чипанға берді. 408 жылы бұрын Кейінгі Циньнің вассалы болған Туфа Рутан тәуелсіз әрекет ете бастады, бірақ көптеген ішкі проблемаларға тап болды. Яо Син Оңтүстік Лянды жоюға бел буды, ал Цыфу Гангуи оның ұлы Яо Бидің (姚弼) басшылығымен Оңтүстік Лянды жоюға тырысқан генералдардың бірі болды. Алайда Яо Бидің жорығы сәтсіз аяқталды, ал Туфа Рутан біраз уақыт номиналды түрде бағынуын жалғастырды, бірақ көп ұзамай толық тәуелсіздік жариялады. 409 жылы Цыфу Гангуи өзі қашып Ванчуанға оралды. Содан кейін ол Батыс Цинь мемлекетін қайта жариялады және өзінің титулын Цинь князі деп өзгертті, сондай-ақ дәуір атауын жаңартты.

Екінші билік

Қайта орналасқаннан кейін, Цифу Гангуи әйелі Биан ханшайымын қайтадан ханшайым, ал Цифу Чипанды мұрагер ханзада етіп бекітті және уақытша астанасын Дуцзяньшанда (度堅山, қазіргі Байин, Гансу) орнатты. 410 жылы ол Кейінгі Циньдің Цзиньчэн округіне шабуыл жасап, оны басып алды, сосын 410 жылы астананы Ванчуаньға қайта көшірді. Одан кейін ол бірнеше Кейінгі Цинь округтерін басып алды. Бірақ 411 жылдың көктемінде ол басып алған шенеуніктерді Кейінгі Циньге қайтарып, вассал ретінде қайта бағынуға уәде беріп, бейбітшілік сұрады. Яо Син оны Хэнань ханзадасы етіп тағайындады. Алайда 411 жылдың қысында ол тағы да Кейінгі Цинь округтерін басып алды. 412 жылдың көктемінде ол астананы Танцзяоға (譚郊, қазіргі Линся Хуэй автономиялық облысы, Гансу) көшірді және Цифу Чипанды Ванчуаньда қалдырды. 412 жылдың жазында Цифу Гуореннің ұлы Цифу Гонгфу төңкеріс жасап, Цифу Гангуиді өлтірді, сондай-ақ Цифу Гангуидің оннан астам ұлын өлтірді. Цифу Гонгфу мен Цифу Чипан арасындағы қысқаша шайқастан кейін, Цифу Чипан жеңіске жетіп, Цифу Гонгфуны өлтірді. Ол Вэньчжао ханзадасы ретінде таққа отырды.