Кіріспе

Америкалық тарихшы (туған 1952) Лонда Шибингер ( /ʃ//iː//b//ɪ//ŋ//ər//audio=Londa Schiebinger Pronunciation. oga/ SHEEbingər; 13 мамыр 1952 жылы туған) – Стэнфорд университетінің тарих кафедрасының және d мектебінің Джон Л. Хиндс ғылым тарихы профессоры. Ол 1984 жылы Гарвард университетінен докторлық дәрежесін алған. Ғылым, технология және медицинадағы гендерлік теңсіздік және қиылысушылық теориясы, практикасы және тарихы бойынша халықаралық сарапшы, ол ғылым, медицина, инженерлік және қоршаған ортадағы гендерлік инновациялардың негізін қалаушы директоры. Ол Америка өнер және ғылым академиясының сайланған мүшесі. Шибингер Бельгияның Брюссельдегі Vrije Universiteit (2013), Швецияның Лунд университетінің ғылым факультетінен (2017) және Испанияның Валенсия университетінен (2018) құрметті докторлық дәреже алды. Ол 1999 жылы тарих саласындағы ең беделді Александр фон Гумбольдт ғылыми сыйлығын жеңіп алған алғашқы әйел болды. Соңғы отыз жылда Шибингер үш «түзету» деп аталатын мәселені талдады: «Әйелдер санын түзету» ғылым мен техникаға қатысатын өкілдігі аз топтарды арттыруға бағытталған; «Институттарды түзету» ғылыми-зерттеу ұйымдарындағы құрылымдық өзгерістер арқылы мансаптағы теңдікті дамытуға көмектеседі; ал «Білімді түзету» немесе «гендерлік инновациялар» ғылым мен технологиядағы жетістіктерді жыныс, гендер және қиылысу талдауын зерттеу үдерісіне енгізу арқылы жандандырады. Осы жұмыстың нәтижесінде ол 2004 жылдан 2010 жылға дейін Стэнфорд университетінің Гендерлік зерттеулер жөніндегі Клейман институтын басқару үшін ұлттық іріктеуден өтті. Оның міндеті Стэнфорд университетінде әйелдер мен гендерлік теңдік туралы зерттеулерді ынталандыру және қолдау болды – инженерлік, философия, медицина және бизнес салаларында. 2010 және 2014 жылдары ол Біріккен Ұлттар Ұйымының Гендерлік, ғылым және технология жөніндегі сарапшылар тобының кездесуінде негізгі баяндама жасады және тұжырымдамалық негізгі құжатты жазды. БҰҰ-ның 2011 жылғы наурыздағы қарарларында «ғылым мен технологияда гендерлік талдау» және «ғылым мен технология оқу бағдарламаларына гендерлік көзқарас» енгізу қажеттігі айтылды. 2022 жылы ол БҰҰ-ның әйелдер мәртебесі жөніндегі комиссиясының 67-ші сессиясының басым тақырыбына – Инновациялар мен технологиялық өзгерістер, цифрлық дәуірде гендерлік теңдікке қол жеткізу және барлық әйелдер мен қыздардың мүмкіндіктерін кеңейту тақырыбына арналған негізгі құжатты дайындады. 2013 жылы ол Еуропалық парламентте «Gendered Innovations» жобасын таныстырды. Гендерлік инновациялар 2014 жылы Оңтүстік Кореяның Ұлттық Ассамблеясына ұсынылды. 2015 жылы Шибингер 40 елден келген 600 қатысушыға гендерлік инновациялар тақырыбында Азия-Тынық мұхиты аймағындағы Гендерлік саммитте сөз сөйледі. Ол Бразилиядан Жапонияға дейін гендерлік инновациялар туралы әлемдік деңгейде сөйлейді, ал оның жұмысы жақында Амстердамдағы Корольдік сарайында Нидерланд королі мен патшайымы үшін өткен симпозиумда таныстырылды. 2018-2020 жылдары ол Еуропалық Комиссияның сарапшылар тобын басқарды, нәтижесінде «Gendered Innovations 2: How Inclusive Analysis Contributes to Research and Innovation» құжаты жарық көрді. Шибингердің жұмысы жоғары дәрежеде салааралық сипатқа ие. Оның ғылыми-зерттеу салаларындағы шығармашылық еңбегін мойындау үшін оған 2010 жылы Стэнфорд медицина мектебіндегі ғылымдар аралық көшбасшылық сыйлығы, 2015 жылы Лос-Анджелестегі Седарс Синай медициналық орталығының Линда Полин әйелдер жүрек денсаулығы көшбасшылық сыйлығы, 2016 жылы инновациялар мен жаңа технологияларға гендерлік/жыныстық қатынастың әсері туралы пионерлік сыйлық және 2017 жылы Американдық медицина әйелдері қауымдастығының президентінің арнайы сыйлығы табысталды. Ол Берлиндегі Макс Планк ғылым тарихы институтында (1999-2000) және Стэнфорд гуманитарлық орталығында (2010/2011, 2017/2018, 2022/2023) беделді стипендиялар алды. Ол 2022/23 жылдары Берлин университетінің кеңесшісі болды.

Ғылым, денсаулық сақтау және медицина, инженерлік және қоршаған ортадағы гендерлік инновациялар (2009 -)

Шибингер 2005 жылы «гендерлік инновациялар» терминін енгізді. 2009 жылы ол Стэнфорд университетінде ғылым, денсаулық сақтау және медицина, инженерлік және қоршаған орта салаларындағы гендерлік инновациялар зерттеу және әдістемелік бағытын құрды. 2011 жылы Еуропалық комиссия, ал 2012 жылы АҚШ Ұлттық ғылым қоры жобаға қосылды. «Гендерлік инновациялар» 2018/20 жылдары Еуропалық комиссиядан, ал 2020/22 жылдары АҚШ Ұлттық ғылым қорынан (әдістемелерді және жағдайлық зерттеулерді кеңейту мақсатында) қаржыландырылды. Бұл жоба 220-дан астам ғалымды, инженерді және гендерлік сарапшыны АҚШ, Еуропа, Канада, Азия және соңғы кезде Оңтүстік Африка мен Латын Америкасынан тартқан бірқатар ынтымақтастық семинарларда біріктірді. Жоба Еуропалық комиссияның «Horizon 2020» бағдарламасының қаржыландыру шеңберіндегі «зерттеудегі гендерлік аспектілер» талаптарының интеллектуалдық негізін қалады. 2016 жылы Корея Республикасының Сеул қаласында ғылым және технология саласындағы гендерлік инновациялар орталығы, ал 2022 жылы Токиодағы Очаномидзу университетінде Гендерлік инновациялар институты құрылды. «Гендерлік инновациялар» STEM саласы үшін жыныс, гендер және қиылысулық талдаудың практикалық әдістерін әзірледі және осы талдаудың ашулар мен инновацияларға қалай әкелетінін көрсететін жағдайлық зерттеулерді ұсынды. Жобада дің жасушаларын зерттеуден бастап, ерлердегі остеопорозды зерттеуге дейін, сондай-ақ қауіпсіздік сынақтарына арналған манекендер, әлеуметтік роботтар, машиналық оқыту, етеккір тостақтары, нутригеномика, теңіз ғылымдары, медициналық технологиялар және қарт адамдарға арналған көмекші технологиялар сияқты түрлі жағдайлық зерттеулерге назар аударылады. Google Translate мысалы ерекше атап өтуге лайық. 2012 жылы «гендерлік инновациялар» тобы Google Translate әдепкі бойынша еркек жалғаушысын қолданатынын анықтады, себебі «ол айтты» фразасы «ол айтты» фразасына қарағанда интернетте жиірек кездеседі. Бұл бейімділік санасыз болғанымен, оның салдары ауыр. Өткендегі санасыз гендерлік бейімділік болашақта гендерлік теңсіздікті күшейтеді. Google Translate сияқты тарихи деректер бойынша оқытылған жүйе, бейімділікті (гендерлік бейімділікті қоса алғанда) мұра етеді. Яғни, өткендегі бейімділік болашақта да сақталады, тіпті үкіметтер, университеттер және Google сияқты компаниялар теңдікті қолдау саясатын енгізген жағдайда да. «Гендерлік инновациялардың» мақсаты – ғалымдар мен инженерлерге зерттеуді басынан бастап дұрыс жүргізуге көмектесетін талдау әдістерін ұсыну. Шибингер сонымен қатар академиялық инфрақұрылымның үш тірегі бойынша гендерлік жауапкершілікке ие ғылым үшін инфрақұрылым құруға жұмыс істеді: қаржыландыру агенттіктері, сарапшылармен тексерілетін журналдар және университеттер. Ол Германияның ғылым қоры мен АҚШ Ұлттық ғылым қоры сияқты қаржыландыру агенттіктеріне зерттеуге жыныс, гендер және әртүрлілік талдауын енгізу саясаты бойынша кеңес береді. Ол және оның әріптестері медициналық журналдардың редакторларына басылымға ұсынылған қолжазбалардағы жыныс және гендерлік талдауды бағалау бойынша нұсқаулықтар жариялады. Ол сондай-ақ университеттерге әлеуметтік талдауды негізгі жаратылыстану және инженерлік оқу бағдарламаларына енгізуге көмектесуді көздейді. Соңында ол өнеркәсіпке күрделі және әртүрлі пайдаланушылар тобының қажеттіліктерін қанағаттандыратын өнімдерді әзірлеуге кеңес береді.

Феминизм ғылымды өзгертті ме? (1999)

Шибингердің «Феминизм ғылымды өзгертті ме?» атты кітабы үш бөлімге бөлінген: «Ғылымдағы әйелдер», «Ғылым мәдениетіндегі гендер» және «Ғылымның негізіндегі гендер». Кітаптың бойымен ол ғылым саласындағы ерлер мен әйелдер арасындағы теңсіздікке әкелген факторларды сипаттайды. Сонымен қатар, ол қоғамдағы әйелдердің әртүрлі типтерін мысалға келтіреді. Кітаптағы маңызды идея – жеке және қоғамдық аражік, онда жеке сфера әйелдердің, ал қоғамдық сфера ерлердің меңгеруіне арналған деп есептеледі. Ол тағы бір маңызды мәселені көтеріп, әйелдерді ғылым саласына тарту ғылымның феминистік көзқарасқа ие болуын білдірмейді дейді. Бір салаға әйелдердің санын арттырудың өзі сол саланың мәдениетін өзгертпейді. Гендер мен ғылымның құрылысы – циклдік процесс, онда гендерлік идеялар ғылыммен айналысқанда бірге келеді және адамдардың қандай дәлелдер іздеуіне немесе қандай салаларды зерттеуіне әсер ете алады, ал алынған нәтижелер гендер теорияларына әсер етеді. Тарих бойы ғылымдағы әйелдердің жетістіктері мен үнсіздікке ұшырауы табиғат пен қоғамның гендер мен ғылымға қалай әсер ететінін көрсетеді. Шибингер ғылым контекстіндегі гендер мәселелерін ғана емес, сонымен қатар феминизмнің тарих пен мәдениет арқылы қалай өзгергенін сипаттайды. Кітаптың батыс көзқарасынан жазылғанын және талқыланатын мәдениеттің батыс әлемі, көбінесе АҚШ екенін атап өту маңызды. Кітаптың үш бөлімінің біріншісі Кристин де Пизан және Мари Кюри сияқты ғылымға қатысқан алғашқы әйелдердің әсерін қарастырады. Бөлім сонымен қатар 20-ғасырдың соңындағы АҚШ-тағы академиялық ғылымның әртүрлі салаларындағы әйелдердің санын, сондай-ақ жалақы мөлшері және білім деңгейі сияқты басқа факторлардың гендерге қатысты бөлінуін зерттейді. Ол әйелдердің ерте заманауи кезеңде астрономия, физика, математика, анатомия және ботаника салаларында өз орнын алуға дайын болғанын, бірақ олай болмағанын айтады. Шибингер ең алдымен осы әйелдерді және ерте заманауи еуропалық қоғамның оларға ғылымда орын беруге мүмкіндік берген құрылымын анықтайды. Оның ғылым саласында жұмыс істеген неміс әйелдері туралы еңбектері ерекше назарға лайық – Мария Сибилла Мериан және Мария Маргарета Винкельманн. Шибингер Винкельманнның, белгілі астрономның тарихын ашты және 18-ғасырда ғылымдағы әйелдерге қатысты маңызды мүмкіндіктерден айырылғанын сипаттады. Мысалы, 1710 жылы күйеуі қайтыс болған кезде Винкельманн Берлиндегі Корольдік ғылым академиясының астрономы болуға үміттенеді. Ұлы философ Готфрид Вильгельм Лейбництің қолдауына қарамастан, оның өтініші қабылданбады. Содан бері бірнеше ғасыр бойы әйел астрономдардың алдынан есік жабылды. Мериан мен Винкельманн сияқты әйелдер қазіргі заманғы ғылымнан ғана емес, сонымен қатар «әйелдік» деп аталатын нәрседен де шеттетілді. Кітаптың ең танымал бөлігі – Шибингердің «Жасырын қаңқалар» атты тарауы, онда ол еуропалық анатомиядағы әйелдер қаңқаларының алғашқы суреттерін баяндайды. Шибингердің пікірінше, еуропалық қоғамда және әсіресе ғылымда әйелдердің (әсіресе ақ нәсілді орта таптағы әйелдердің) орнын анықтауға жасалған тытыру әйелдер қаңқасының алғашқы бейнелерін тудырды. Бұл әйелдер қаңқасының ерекше күшті және әлсіз жақтары туралы қызу пікірталас тудырды, әсіресе бас сүйегін интеллект өлшемі ретінде және жамбасты әйелдік белгісі ретінде бейнелеуге назар аударылды. 1750 жылдан кейін жыныстық айырмашылықтар анатомиясы жыныстар арасындағы табиғи қатынастарды құру үшін негіз болды. Әйелдің денесі (және ақылы) жоғары бағаланғандықтан оның әлеуметтік рөлін ақтады. Сонымен қатар, әйел денесінің ерекшеліктері оның әйел және ана болу рөлін ақтады. Әйелдер ғылым мен қоғамда еркектерге тең емес, олардың толықтырғышы болуы керек еді. Бұл халықаралық деңгейде танылған кітап жапон, неміс, қытай, португал, испан, корей және грек тілдеріне аударылды.

Табиғаттың денесі: Заманауи ғылымның қалыптасуындағы гендер (1993)

Бұл кітап, «Ақыл-ойда жыныс жоқ» еңбегінен кейін жазылған, білімнің жыныстық белгіленуін зерттейді. Ол ертедегі заманауи ғылымның мазмұнының маңызды аспектілерін гендерлік тұрғыдан құрылымдауын қарастырады, соның ішінде өсімдіктердің жыныстық белгіленуін, таксономиялар мен номенклатуралардың гендерлік саясатын, маймылдардың жыныстық белгіленуін және нәсілдік ерекшеліктерді қалыптастыруда әйелдерге берілген рөлді зерттейді. Оның «Өсімдіктердің жеке өмірі» тарауы Карл Линнейге және оның таксономиясының қазіргі мәдениетте «әйел» рөлін қалыптастыруға қалай үлес қосқанына назар аударады. Өсімдіктердің жыныстық қатынасын жариялаумен байланысты, хош иісті гүлбақ төсектерінде ыстық тойларды тойлап жатқан өсімдіктердің көркем әдемі гиперболасы оралған. Өсімдіктердің жыныстық қатынасы гетеросексуалдық үлгілермен күшті байланысты болды, тіпті көптеген гүлдер гермафродит болғанына қарамастан. Мұнда Шибингер Линнейдің таксономиясының әлеуметтік иерархияны еркек аталық мүшелерімен анықталған таксондарды әйел аналық мүшелерімен анықталғаннан жоғары қойып, қалай қайта жаңартып жазғанын көрсетеді. Ең танымал – оның «Неліктен сүтқоректілерді сүтқоректілер деп атайды» тарауы. Онда он сегізінші ғасырдағы Еуропадағы сүт бездерінің тарихы баяндалады. Көбірек маңызға иесі – бұл тарауда гендерлік ұғымдар ғылыми таксономияларды қалай қалыптастырғаны және осы таксономиялар ғылым мен қоғамдағы гендерлік рөлдерді қалай нығайтқаны туралы айтылады. Линнейдің жаңадан табылған «Сүтқоректілер» атауы, әйелдердің – адамдардың да, жануарлардың да – өз балаларын емізуінің табиғи екенін көрсету арқылы, мәдени дүмпулер мен революция заманында еуропалық қоғамды қайта құрылымдауға заңдылық әкелді. Бұл кітапта сонымен қатар секс және нәсіл туралы ғылыми зерттеулердің он сегізінші ғасырдағы бастаулары және олардың жаңадан пайда болған ғылыми институттарға кімді қабылдау және кімді қабылдамау қажеттігі туралы сұрақтармен байланысы туралы тараулар бар. Nature's Body 1995 жылы ғылымның әлеуметтік зерттеулер қоғамынан Ludwik Fleck Book Prize сыйлығын алды, ал оның «Неліктен сүтқоректілерді сүтқоректілер деп атайды» мақаласы American Historical Review журналының мұқабасында жарияланды және 1994 жылы History of Science Society-ден ғылымдағы әйелдер тарихы сыйлығын жеңіп алды.

Өсімдіктер мен империя: Атлантика әлеміндегі отарлау биопроспектирлеуі (2004)

Еуропадан Атлант әлеміне назар аудара отырып, Шибингер 2004 жылы «Өсімдіктер мен империя» деген кітабын жариялады. Ол жаңа әдістемені – «агнотологияны» (танымсыздықтың мәдени тарихы деп анықталған) әзірледі. Осы әдістеме арқылы ол 18-шы ғасырдағы еуропалықтар мен Кариб теңізінің тұрғындары – жергілікті американдықтар мен африкалық құлдар арасындағы қарым-қатынастар барысында әртүрлі білімдердің қозғалысын, жеңіске жеткенін, басылып қалғанын және жойылуын зерттейді. Колониялық ғылым тарихының көп бөлігі білімнің қалай пайда болғаны және континенттер мен дәстүрлі емес бағыттар арасында қалай тарағанына бағытталған болса, Шибингер Жаңа әлемнен Еуропаға маңызды білімдердің берілмеу жағдайларын зерттейді. Шибингер Мария Сибилла Мерьянның керемет тарихын айтады, ол 18-шы ғасырда ғылым үшін саяхат жасаған еуропалық әйелдердің санатындағы бірі. 1705 жылы жарық көрген «Metamorphosis insectorum Surinamensium» атты тамаша еңбегінде неміс тегіндегі натуралист Мерьян Суринамдағы (сол кезде голланд колониясы) үнді және африкалық құлдардың «павк гүлі» деп аудалатын flos pavonis өсімдігінің тұқымын балаларын құлдықтан сақтау үшін аборт жасауға қалай қолданғанын жазды. Бұл кітап Еуропа мен оның Батыс Үндістан колонияларындағы гендерлік қатынастардың еуропалық биопроспекторлардың нені жинағанын және Кариб теңізінің бай білім дәстүрлеріне енген кезде нені жинауға сәтсіздік танытқанын қалай әсер еткенін көрсетеді. Шибингердің айтуынша, аборт жасауға қолданылатын дәрі-дәрмектер Батыс Үндістан мен Еуропа арасында еркін таралмаған білімдер жиынтығы болды. Батыс Үндістаннан алынған аборттық құралдар мен оларды қолдану туралы білімнің Еуропаға жетіп келуіне басым пікірлердің желдері кедергі келтірді. Бұл кітап 2005 жылы Америка тарихи қауымдастығының Атлант тарихы сыйлығын, 2005 жылы Француз колониялық тарих қоғамының Альф Эндрю Хеггой кітап сыйлығын және 2005 жылы Американдық медицина тарихы қауымдастығының фармакология тарихы бойынша Дж. Уорт Эстес сыйлығын жеңіп алды. Бұл сыйлықтар оның түрлі салалардағы ғалымдардың құрметіне ие болу қабілетін көрсетеді.

Құлдардың құпия емдері: XVIII ғасырдағы Атлантика әлеміндегі адамдар, өсімдіктер және медицина (2017)

1932 жылдан 1972 жылға дейін АҚШ-тың қоғамдық денсаулық сақтау қызметі 600 кедей алабамалық афроамерикандық шаруаларды Тускеги сифилис зерттеуінде (1932–1972) пайдаланды. Бұл кітап адамдармен медициналық тәжірибелердің XVIII ғасырдағы тарихын зерттейді, әсіресе американдық плантациялардағы көптеген құлдар адамдарды сынау үшін пайдаланылған-ды деген сұраққа жауап іздейді. «Құлдарды құпия емдеу» кітабының маңызды тұжырымы – көп жағдайда британдық және француздық Батыс Үндістандағы еуропалық дәрігерлер құлдарды сынақ ретінде пайдаланбаған. Құлдар күшті плантация иелерінің құнды мүлігі саналған, ал дәрігерлер оларға қызмет ету үшін жалдаған. Иесінің қалауы дәрігердің кеңесінен басым болды, сондықтан отарлық дәрігерлер ғылыми сұрақтарға жауап беру үшін медициналық тәжірибелер жасауда толық еркіндікке ие болмады. Дегенмен, XVIII ғасырда құлдар кеңінен пайдаланылды. Шибингер осы оқиғаларды баяндайды және осы зерттеулерді құлдыққа, отарлық кеңеюге, дәрі-дәрмектерді сынаудың дамуына және сол кездегі медициналық этикаға байланыстырады. Ол медициналық сынақтардағы жыныс және нәсіл туралы сұрақтарға жауап беруге тырысады. Атап айтқанда, осы кезеңде тәжірибелер үшін қалай адамдар таңдалды және тірі организмдер арасындағы біркелкілік және айырмашылық туралы түсініктер қалай қалыптасты? Дәрігерлер бір рет сынаған адам денесінің жалпыға ортақ екенін ойлады ма? Ақ денелердегі сынақтардың нәтижелері қара денелерге (және керісінше) қатысты деп есептелді ме? Бұл жағдайда ер және әйел денелерінің айырмашылығы ескерілмейтін-ді? Бұл сұрақтар бүгінде де адам денсаулығын қорғау және жақсарту миссиясының кілті болып табылады. Шибингер африкалықтар мен американдықтардың денсаулық сақтау және медицинаға қосқан үлесі туралы білімімізді де кеңейтеді. Еуропалықтар XVI ғасырдан бастап XVIII ғасырдың соңына дейін әлемде кездескен халықтардың, әсіресе қазіргі тропикалық медицина деп аталатын салаға тәжірибелі адамдардың медициналық білімін бағалады. Кариб бассейнінде еуропалықтар осы медициналық тәсілдердің көптерін сынап көрді. Шибингер XVIII ғасырдағы Батыс Үндістандағы «құл медицинасы» деп саналғанды (көбінесе американдық және африкалық емдеулердің қосындысы) зерттейді, африкалық және американдық денсаулық сақтау мен емдеуге қосқан үлесін анықтау және бағалау үшін. Ол құлдарға, сондай-ақ сарбаздар мен теңізшілерге дұрыс күтім жасау осы кезеңде моральдық мәселе болғанын, бірақ сонымен қатар елдердің байлығын қамтамасыз ету құралы болғанын көрсетеді. Шибингер Африка, Еуропа және Америка арасындағы медициналық білімнің таралуын талдайды және осы кезеңде жасалған білім ғылымның өзі үшін емес, отарлық жағдайдағы жаулау, құлдық, зорлық-зомбылық және құпиялылықтың нәтижесінде пайда болғанын атап көрсетеді.

Жеке өмір

Оның серігі Роберт Н. Проктор, ал балалары – Джеффри Шибингер, қазір математика және есептеу биологиясы профессоры, және Джонатан Нил Проктор, қазір экологиялық экономика профессоры. Олар күйеуімен бірге әрқайсысы екі баласының біреуіне өз атын берген.

Қарап тексеруге алынған веб-сайт

Ғылым, денсаулық сақтау, медицина, инженерия және қоршаған орта салаларындағы гендерлік инновациялар.