Әйелдер лидерлігіндегі "Шұғылалы қабат" құбылысы және қауіптің көрінуі

Кіріспе

Жұмыс орындаларында әйелдердің басшылық лауазымдарына әсер ететін құбылыс – жұмыс орындасындағы кемсітушілік.

"Шыны жартас" деп аталатын бұл құбылыс бойынша, әйелдер бизнес пен мемлекеттік басқарудағы басшылық рөлдерге (яғни "шыны төбе" дегенді жеңіп өту) дағдарыс немесе төмендеу кезеңдерінде, сәтсіздік қаупі ең жоғары болғанда жиірек жетеді. Басқа зерттеулер "шыны жартас" құбылысының анықтамасын нәсілдік және этникалық азшылық топтарын да қамтитын етіп кеңейтті.

Шығу тегі

Бұл термин 2005 жылы Ұлыбританияның Эксетер университетінің британдық профессорлары Мишель К. Райан мен Александр Хаслам тарапынан қолданысқа енгізілді. Бір зерттеуде Райан мен Хаслам FTSE 100 компанияларының жаңа директорлар кеңесі мүшелері тағайындалғанға дейін және кейін қызмет көрсету нәтижелерін қарастырды, және әйелдерді директорлар кеңесіне тағайындаған компаниялардың алдыңғы бес айда тұрақты түрде нашар нәтижелер көрсетуі басқа компанияларға қарағанда жоғары болды. Бұл жұмыс нәтижесінде «шыны шың» деп аталатын құбылыс анықталды – бұл «шыны төбе» ұғымына ұқсас, бірақ шыны төбе арқылы «көрінетін», бірақ іс жүзінде қол жеткізе алмайтын жоғары ұйымдық лауазымдардың жалған уәдесінен гөрі, жартастың мөлдір жиегінің қауіптерін сезбеуді білдіреді. Термин пайда болғаннан бері оның қолданылу аясы корпоративтік әлемнен асып, саясат және басқа да салаларды қамтиды.

Шолу

Райан мен Хасламның зерттеулері әйелдер әйнек шыңды бұзып, басшылық лауазымдарға қол жеткізгеннен кейін, олардың тәжірибесі еркектерден өзгеше болатынын көрсетті. Нақтырақ айтқанда, әйелдер көбінесе тұрақсыз жағдайлардағы лауазымдарды иеленеді, демек, олардың сәтсіздікке ұшырау қаупі жоғары – себебі олар дағдарыстағы ұйымдарды (немесе ұйымдық бөлімшелерді) басқаруға тағайындалады немесе жетістікке жету үшін қажетті ресурстар мен қолдаудан мүлдем құралмайды. Әйнек шыңы метафорасын кеңейте келе, Райан мен Хаслам "әйнек жартастың" тұжырымын еске түсірді, ол құлау қаупі бар, бірақ оңай көрінбейтін қауіпті білдіреді. Әйнек жартасты құбылысының дәлелдері заң саласында да құжатталған. 2006 жылғы зерттеуде заң студенттері жоғары тәуекелді істі әйел жетекші адвокатқа, еркекке қарағанда жиірек тапсыратыны анықталды. 2010 жылғы зерттеуде британдық саяси ғылым студенттері қосымша сайлаудағы қауіпсіз орынға үміткер ретінде еркек саясаткерді таңдауға бейім екені, ал орынды алу қиын деп сипатталған жағдайда әйел үміткерді таңдау мүмкіндігі жоғары екені көрсетілді. 2014 жылғы Fortune 500 компанияларының талдауы нәтижесінде, нашар көрсетіп отырған компаниялардың әйелдерді CEO лауазымына ақ нәсілді еркектерге қарағанда жиірек тағайындайтыны анықталды. Қосымша зерттеулер әйелдердің жеңіске жету қиын болатын округтерде үміткер ретінде дайындалуы мүмкін екенін көрсетті. Атап айтқанда, Ұлыбританияда консервативтік партияның әйелдері партия элитасы тарапынан консервативтік еркектерге қарағанда жеңіске жету мүмкіндігі аз орынға үміткер ретінде таңдалады, бірақ сайлауда еркектерге қарағанда нашар нәтижелер көрсетеді. Бұл тәжірибелі де, тәжірибесіз әйел үміткерлердің арасында, сондай-ақ дәстүрлі де, дәстүрлі емес саяси өкілдіктері барлардың арасында байқалады, бұл кез келген басқа түсіндірмеге қарағанда әйнек жартасты құбылысын көрсетеді. Ал 2007 жылғы корпоративтік өнімділік туралы зерттеу, CEO тағайындалғанға дейін, әйел басшылардың тұрақсыз басшылық лауазымдарына еркектерге қарағанда жиі тағайындалмайтынын көрсетті.

Ryan and Haslam's research showed that once women break through the glass ceiling and take on positions of leadership, they often have experiences that are different from those of their male counterparts. More specifically, women are more likely to occupy positions that are precarious and thus have a higher risk of failure—either because they are appointed to lead organizations (or organizational units) that are in crisis or because they are not given the resources and support needed for success. Extending the metaphor of the glass ceiling, Ryan and Haslam evoked the notion of the "glass cliff" to refer to a danger which involves exposure to risk of falling but which is not readily apparent. Evidence of the glass cliff phenomenon has been documented in the field of law. A 2006 study found law students were much likelier to assign a high risk case to a female lead counsel rather than a male one. A 2010 study found undergraduate students in British political science likelier to select a male politician to run for a safe seat in a by election, and much likelier to select a female candidate when the seat was described as hard to get. A 2014 analysis of US Fortune 500 leadership found that firms with weak performance were likely to promote women into CEO positions over white men. Additional studies have found that women are likely to be primed as candidates in hard to win districts. Specifically in the United Kingdom, women of the Conservative Party are more likely selected by party elites to run in less winnable seats than conservative men, though they performed worse than men in elections. This occurs both with experienced and inexperienced women candidates, and those with both conventional and nonconventional political backgrounds, indicating a glass cliff phenomenon as opposed to any other explanation. In contrast, a 2007 study of corporate performance preceding CEO appointments showed that women executives are no more likely to be selected for precarious leadership positions than males.

Түсіндірме

Шыны жартастың пайда болуын түсіндіру үшін көптеген теориялар айтылды. Хьюстон университеті психологиясының профессоры Кристин Андерсонның айтуынша, компаниялар әйелдерді "қосалқы және жақсырақ айып тағушы" деп есептейтіндіктен, оларға "шыны жартас" лауазымдарын ұсынуы мүмкін. Әйелдерге қиын жұмыс ұсынатын ұйымдар, олар кез келген жағдайда жеңіске жетеді деп санайды: егер әйел табысқа жетсе, компанияның жағдайы жақсарады. Егер ол сәтсіз болса, компанияның жағдайы нашарламайды, оны кінәлауға болады, компания теңдік пен прогрессивтілікке ұмтылғанын көрсетіп, ер адамдарды тағайындаудың бұрынғы тәжірибесіне оралуы мүмкін. Хаслам мен Райанның бастапқы зерттеулері, адамдар әйелдердің стрестік және бақытсыз компанияларды басқаруға жақсырақ бейімделгенін сендіреді, себебі олар көбірек қамқорлық, шығармашылық және интуициямен ерекшеленеді. Бұл зерттеушілер әйел басшылардың жағдайды жақсартуға міндетті емес екенін, бірақ ұйымдық сәтсіздікке кінәлі бола алатын жақсы басқарушылар ретінде қарастырылатынын айтады. Хаслам көрсеткендей, әйел басшылардың "шыны жартасқа" орналасу ықтималдығы жоғары, себебі олар әдетте басшыларды ескертетін жоғары сапалы ақпарат пен қолдауға қол жеткізе алмайды. Қосымша зерттеулер көрсеткендей, әйелдер мен басқа азшылықтар тәуекелге толы жұмыс ұсыныстарын олардың алатын жалғыз мүмкіндігі ретінде қарастырады. Тағы да зерттеулер көрсеткендей, әйелдер мұндай жағдайларды мансаптық өсудің жалғыз мүмкіндігі ретінде көреді. Егер ерлер осындай мүмкіндіктерді тәуекелді деп қараса, әйелдер мансаптық мақсаттары үшін оларды қабылдауға дайын болуы мүмкін. Сонымен қатар, әйелдер дағдарыс кезінде кез келген деңгейдегі лауазымдарын сақтап қалуға ерлерге қарағанда бейім, сондықтан дағдарыс кезінде оларға жоғарылау мүмкіндіктері көбірек. Дағдарыс кезінде компаниялар қызметкерлердің мәселелерін жақсы шеше алады деген сеніммен, дәстүрлі әйелдік қасиеттері бар әйелдерді іздейді. Шығармашылық, көмекшілдік және эмоцияларды сезіну сияқты стереотиптік әйелдік қасиеттер сәтсіздікке төтеп беруге көмектеседі. Бұл қасиеттер әйелдердің басшылық лауазымдарға орналасуын төмендеткенімен, дағдарыс кезінде олар басшылық өзгерістеріне көмектесетін құнды активтер ретінде қарастырылады. "Шыны жартас" жағдайлары тек белгілі бір жағдайларда ғана туындайды, онда әйел басшылар басшылар үшін пайдалы деп санайтын ресурстарға қол жеткізе алады. Зерттеулер көрсеткендей, дағдарыс кезінде әйелдер әлеуметтік ресурстарға толы лауазымдарды, әлеуметтік ресурстар аз лауазымдарға қарағанда жағымдырақ деп бағалайды. Алайда, олар қаржылық ресурстар аз лауазымдарды, көптеген әлеуметтік ресурстарға ие лауазымдармен бірдей жағымды деп санайды. Ұлыбритания саясатындағы зерттеулер консервативтік партияның қара және этникалық азшылық өкілдерін басқа кандидаттарға қарағанда жеңіске жетуі қиын парламенттік округтерге сайлауға жібергенін көрсетті, бұл әйел кандидаттар үшін саяси "шыны жартас" туралы басқа зерттеулермен сәйкес келеді. Алайда, бұл құбылыс консервативтік партияға тән, ол дәстүрлі түрде иммиграцияға қарсы көзқарастарды қолдайды, бұл жағдайға ықпал етуі мүмкін. Азшылықтағы әйелдер екі есе қиындыққа тап болады, олардың жынысы мен нәсілі де оларға әсер етеді. Қара әйелдерге жоғары лауазымдарда көбінесе олардың мансабына кедергі келтіретін жұмыс жүктеледі. Сонымен қатар, қара әйелдердің басшылық лауазымдарға көтерілуіне еркектік қасиеттерге байланысты ескірген стереотиптер себеп болуы мүмкін деп айтылады. Басшылықпен байланысты қиындықтармен қатар, қара әйелдер микроагрессияның күшін сезінеді және олардың біліктілігіне күмән тудырылады.

Many theories have been advanced to explain the existence of the glass cliff. University of Houston psychology professor Kristin J. Anderson says companies may offer glass cliff positions to women because they consider women "more expendable and better scapegoats." She says the organizations that offer women tough jobs believe they win either way: if the woman succeeds, the company is better off. If she fails, the company is no worse off, she can be blamed, the company gets credit for having been egalitarian and progressive, and can return to its prior practice of appointing men. Haslam and Ryan's initial studies indicate that people believe women are better suited to lead stressed, unhappy companies because they are felt to be more nurturing, creative, and intuitive. These researchers argue that female leaders are not necessarily expected to improve the situation, but are seen as good people managers who can take the blame for organizational failure. Haslam has shown that women executives are likelier than men to accept glass cliff positions because they do not have access to the high quality information and support that would ordinarily warn executives away. Additional research has indicated that women and other minorities view risky job offers as the only chance they are likely to get. Additional research has suggested that women see precarious glass cliff opportunities as the only chances for advancement. While men may view the same opportunities as risky, women candidates might be more willing to accept these positions out of necessity for career advancement purposes. Additionally, women are more likely than men to maintain their positions at any level during times of crisis, making them more readily available for advancement opportunities during times of crisis than male counterparts. Women with traditionally feminine traits are sought out in times of crisis due to a perceived ability to better handle employee issues. Stereotypically feminine traits, including creativity, helpfulness and awareness of emotion are all associated with better being able to handle failure. Though these traits generally diminish the desirability of women for leadership positions, in times of crisis they are viewed as valuable assets that aid in leadership changes. Glass cliff situations are likely only to arise under certain conditions, in which women leaders have access to resources they view as favorable to leaders. Research has indicated that in times of crisis, women view leadership positions with a greater amount of social resources more positively than they do positions lacking in social resources. However, they view positions lacking financial resources equally as positively as those with a wide range of social resources. In British politics, research has indicated that the Conservative Party sent Black and minority ethnic candidates to contest parliamentary seats that are harder to win than other candidates, indicating similar findings other research on the political glass cliff for women candidates. This phenomenon is specific, however, to the Conservative Party, which has traditionally promoted anti immigration sentiments that may contribute to this. Minority women face a duplicated glass cliff, being affected by both their gender and race. Black women are often given unsustainable amounts of work in higher positions, creating barriers in their careers. It has additionally been argued Black women may be promoted to leadership positions due to outdated stereotypes related to masculine traits Black women are perceived to have. In addition to struggles related to leadership, Black women are also likely to face an added weight of microaggressions and increased questioning of qualifications.

Әйелдер мен азшылық топтарының басшыларына әсері

Шыны жартас сияқты жағдайлардағы лауазымдар әйелдер басшыларының беделіне және мансаптық мүмкіндіктеріне нұқсан келтіруі мүмкін, себебі компания нашар жұмыс істеген кезде, адамдар жағдайға немесе контекстке қарамастан, көшбасшылықты кінәлайды. Шыны жартас құбылысы, әйелдердің ерлерге қарағанда кең ауқымды мүмкіндіктерде – жергілікті мектеп округтерінен корпоративтік салаға дейін – басшылық лауазымдарда табысқа жетуінің азырақ болуын түсіндіретін зерттеулерге қосымша мәліметтер береді. Қосымша зерттеулер осы тұжырымды басқа елдерде де растады.

Мысалдар

Жаңалықтар құралдары төмендегілерді «шыны жар» мысалы ретінде келтірген.

Саяси мысалдар

1990 жылы Австралияда екі әйел премьер-министр тағайындалды: Джоан Кирнер Виктория штатында үлкен дефицит мұра етті, ал Кармен Лоуренс бұрын сыбайлас жемқорлыққа қатысы бар деп айыпталған партияны басқарды. 2009 жылы Кристина Кенелли партиясының төмен деңгейдегі қолдауы мен 2011 жылы жеңіліске ұшырауы кезінде Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының премьер-министрі болып тағайындалды. Джулия Гиллард Австралияның алғашқы әйел премьер-министрі болып тағайындалды, бірақ кейіннен басшылыққа қатысты процедуралық шағымдарға байланысты қызметтен алынды. 1993 жылы Канаданың Прогрессивті консервативтік партиясы төмен рейтингілерге және алдағы жалпы сайлауда жеңіліске ұшырауы мүмкін болғандықтан, сол кездегі Қорғаныс министрі Ким Кэмпбеллды Брайан Малрунидің орнына партия басшысы етіп сайлады. Сайлау нәтижесінде Прогрессивті консервативтік партия Канада тарихындағы ең ауыр жеңіліске ұшырады, олардың мандаттары 156-дан 2-ге дейін азайды. 2009 жылы Индонезияның қаржы министрі Шри Муляни елдің қаражатын теріске жасай отырып, бір жыл бұрын құлдырап жатқан Bank Century банкін заңсыз түрде құтқаруға бағытталған қаржы жұмсады деп айыпталды. Ол 6,7 триллион рупия (710 миллион доллар) көлеміндегі құтқару шарасы ел экономикасының құлдырауына жол бермеу үшін қажет болды деп мәлімдеді және орталық банк банктің жақындағы банкроттығы туралы ескерту бергенін айтты. Ол Сусило Бамбанг Юдхойоно президенттігі кезінде 5 жыл 7 ай қызмет еткеннен кейін 2010 жылы қаржы министрі лауазымынан кетіп, әлемдік қаржы дағдарысы кезінде ел экономикасын тұрақтандырды. 2010 жылы Дилма Русефф Бразилия президенттігіне кандидат ретінде Partido dos Trabalhadores (Жұмысшылар партиясы) тарапынан тағайындалды, олар Федералды полиция тарапынан сыбайлас жемқорлық схемалары бойынша тергеліп жатқан кезде. Ол президент сайлауында жеңіске жетіп, 2014 жылы екінші мерзімге қайта сайланды. 2016 жылы ол импичментке ұшырады. 2016 жылы Тереза Мэй Консервативтік партияның басшысы және Ұлыбританияның премьер-министрі болды, алдында Еуроодастан шығу туралы референдум фунт стерлингінің құнын 30 жылдағы ең төмен деңгейге түсірді. 2020 жылы Аньес Бузин бастапқы кандидаттың әйелмен болған жеке хат алмасуының жариялануынан кейін Бенжамин Гривоның орнына Париж мэрі лауазымына LREM партиясының кандидаты болды. 2020 жылы Кристия Фриланд COVID-19 пандемиясынан туындаған экономикалық дағдарыс кезінде Канаданың алғашқы әйел федералды қаржы министрі болып тағайындалды. Оның қаржы министрі лауазымына тағайындалуы бұрынғы министр Билл Морноның WE Charity скандалының тікелей салдары болды. 2021 жылы АҚШ вице-президенті Камала Харриске оңтүстік шекарадағы қиындықтарға жауап беруді басқару тапсырылды, бұл американдық саясатта тарихи маңызды және қақтығыс тудыратын мәселе болып табылады. 2022 жылы Лиз Трас Борис Джонсонның отставкаға кетуінен кейін Консервативтік партияның басшысы және Ұлыбританияның премьер-министрі болды, сонымен қатар әлемдік инфляцияның өсуі мен ішкі өмірлік құнның жоғарылауы байқалды. Ол екінші үкіметтік дағдарыстан кейін биліктегі елуінші күні қызметінен кетті.

In 1990, two female Premiers were appointed in Australia: Joan Kirner inherited a significant deficit in Victoria, while Carmen Lawrence headed a party that had previously been accused of corruption. In 2009, Kristina Keneally was appointed Premier of New South Wales amid low polling for her party and their eventual defeat in 2011. Julia Gillard was appointed as Australia's first female prime minister and subsequently ousted amid procedural complaints about the leadership spill. In 1993, the Canadian Progressive Conservative Party, facing low approval ratings and almost assured loss in the upcoming general elections, elected Kim Campbell, then Defense Minister, to replace Brian Mulroney as its leader. The election dealt the Progressive Conservatives one of the most devastating defeats in Canadian history, reducing them from 156 seats to 2. In 2009, Indonesian Finance Minister Sri Mulyani was accused of misappropriating the country's funds to conduct an alleged unauthorized bailout for Bank Century a year prior which was failing at the time. She contested that the Rp. 6,7 Trillion ($710 Million) bailout was necessary, in order to prevent the country's economy from crashing and received a warning of the bank's impending failure from the central bank. She decided to resign as finance minister in 2010 after 5 years and 7 months in office during Susilo Bambang Yudhoyono's presidency, keeping the country's economy stable during the world financial crisis. In 2010, Dilma Rousseff was appointed candidate for president of Brazil by the Partido dos Trabalhadores (Workers' Party) when they were being investigated by the Federal Police for allegations of corruption schemes. She won the presidential election and was reelected for a second term in 2014. She was then impeached in 2016. In 2016, Theresa May became leader of the Conservative Party and Prime Minister of the United Kingdom shortly after a referendum result to leave the EU caused the pound to drop in value to levels not seen in 30+ years. In 2020, Agnès Buzyn replaced Benjamin Griveaux as the LREM candidate for Mayor of Paris, after the initial candidate's alleged sexts with a woman were leaked. In 2020, Chrystia Freeland was appointed as Canada's first female federal finance minister during the economic crisis caused by the COVID 19 pandemic. Her appointment to minister of finance was a direct result of former minister Bill Morneau's WE Charity Scandal. In 2021, U. S. Vice President Kamala Harris was tapped to lead the response to challenges at the southern border, which has historically been a significant and polarized issue in American politics. In 2022, Liz Truss became leader of the Conservative Party and Prime Minister of the United Kingdom following Boris Johnson's resignation after a government crisis, and amid a surge in global inflation and the domestic cost of living. She resigned on her fiftieth day in office, following a second government crisis.

Корпоративтік және бизнес мысалдар

2002 жылы сол кездегі табыссыз телекоммуникациялық компания Lucent Technologies Патрисия Руссоны бас директор етіп тағайындады, содан кейін оны Бен Верваайенмен алмастырды. 2011 жылы "газеттер үшін қиын кезең" болған кезде Джилл Абрамсон «Нью-Йорк Таймс» газетінің редакторы болып тағайындалды, ал 2014 жылы ол қызметтен босатылды. 2012 жылы Марисса Майер Yahoo компаниясы Google-ға нарықтағы үлесін жоғалтқаннан кейін бас директор болып тағайындалды. 2015 жылы Эллен Пао бірнеше ай бас директор болып қызмет еткеннен кейін дау-дамайлардың арасында Reddit басшысы лауазымынан кетті. Көптеген пікір қақтығыстары Reddit-тің танымал қызметкері Виктория Тейлордың жұмыстан босатылуына байланысты болды, бірақ Reddit-тің бұрынғы бас директоры Ишан Вонг бұл шешімді Пао емес, компанияның негізін қалаушы Алексис Оханиан қабылдағанын мәлімдеді. 2021 жылы Алексис Джордж қиын жағдайға түскен австралиялық қаржылық қызметтер компаниясы AMP Limited-тің бас директоры болып тағайындалды. 2021 жылы Джен Онал Калифорния штатының Әділетті еңбек және тұрғын үй департаментінің Activision Blizzard-қа қарсы сот процесінен кейін Blizzard Entertainment-тің алғашқы әйел басшысы болып тағайындалды, бұл сот процесі компаниядағы сексуалдық қанаушылық мәдениетіне қатысты болды. 2023 жылы Microsoft компаниясы Activision Blizzard-ты сатып алғаннан кейін Call of Duty сериясының бас менеджері Йоханна Фариес 2024 жылдың 5 ақпанында Blizzard Entertainment-тің жаңа президенті болып тағайындалды. Фариестің тағайындалуы Blizzard Entertainment үшін маңызды өзгеріс болды, өйткені бұрынғы басшылары ойын және технология салаларында өсіп-өркендеген. 2023 жылы Линда Якарино Twitter компаниясының бас директоры болып тағайындалды, ал компания белгісіз болашаққа және бірқатар қиындықтарға, соның ішінде жүйелік бұзушылықтарға, пайдаланушылардың наразылығына және жарнама берушілердің күмәндануына тап болды. Компания Илон Маск сатып алғаннан кейін алты айдың ішінде құнының жартысынан астамын жоғалтты.