Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Медицинадағы жыныстық айырмашылықтар – биологиялық факторларға байланысты тек бір жыныста ғана кездесетін аурулар немесе жағдайлар (мысалы, еркектерде простата қатерлі ісігі немесе әйелдерде жатыр қатерлі ісігі); бір жыныста жиі кездесетін аурулар (мысалы, сүт қатерлі ісігі және жүйелік қызыл жегі, олар көбінесе әйелдерде кездеседі); және ерлер мен әйелдерде шамамен бірдей деңгейде кездесетін, бірақ жынысына қарай әртүрлі көрініс беретін аурулар (мысалы, перифериялық артерия ауруы). Жыныстық айырмашылықтарды гендерлік айырмашылықтармен шатастыруға болмайды. АҚШ Ұлттық Медицина академиясы жыныстық айырмашылықтарды хромосомалық және анатомиялық деңгейде биологиялық деп мойындайды, ал гендерлік айырмашылықтар – өзін-өзі ұсыну және биология, орта, тәжірибе сияқты факторларға негізделген. Алайда, биологиялық және мінез-құлық айырмашылықтары адам денсаулығына әсер етеді және олар әртүрлі болуы мүмкін. Мұндай факторлар өзара байланысты және оларды бөліп қарау қиын. Жыныстық және гендерлік медицинаға негізделген тәсілдер, әртүрлі популяцияларға әсер ететін медициналық жағдайларды қарастырғанда, жыныстық және гендерлік факторлардың әсерін зерттеуге бағытталған. Пульмонология және аутоиммунды жүйелер, гепатология, нефрология, эндокринология, гематология, неврология, фармакокинетика және фармакодинамика. Тарихи тұрғыдан алғанда, медициналық зерттеулер көбінесе клиникалық зерттеулер үшін еркек денесін негіз ретінде пайдаланған. Бұл зерттеулердің нәтижелері жиі екі жынысқа да қолданылып келді, ал денсаулық сақтау қызметкерлері ерлер мен әйелдерді емдеуде біркелкі тәсілді ұстанды. Соңғы кезде медициналық зерттеулер жынысты ескерудің маңыздылығын түсіне бастады, себебі аурудың белгілері мен медициналық емге жауабы жыныстар арасында өте әртүрлі болуы мүмкін екенін көрсететін деректер көбейіп келеді.
Sex differences in medicine include sex specific diseases or conditions which occur only in people of one sex due to underlying biological factors (for example, prostate cancer in males or uterine cancer in females); sex related diseases, which are diseases that are more common to one sex (for example, breast cancer and systemic lupus erythematosus which occur predominantly in females); and diseases which occur at similar rates in males and females but manifest differently according to sex (for example, peripheral artery disease). Sex differences should not be confused with gender differences. The US National Academy of Medicine recognizes sex differences as biological at the chromosomal and anatomical levels, whereas gender differences are based on self representation and other factors including biology, environment and experience. That said, both biological and behavioural differences influence human health, and may do so differentially. Such factors can be inter related and difficult to separate. Evidence based approaches to sex and gender medicine try to examine the effects of both sex and gender as factors when dealing with medical conditions that may affect populations differently. pulmonary
and autoimmune systems,
hepatology,
nephrology,
endocrinology,
haematology,
neurology,
pharmacokinetics, and pharmacodynamics. Historically, medical research has primarily been conducted using the male body as the basis for clinical studies. The findings of these studies have often been applied across the sexes, and healthcare providers have traditionally assumed a uniform approach in treating both male and female patients. More recently, medical research has started to understand the importance of taking sex into account as evidence increases that the symptoms and responses to medical treatment may be very different between sexes.
Өмірбаян
Әйелдер мен еркектер аурудың даму қаупі, дұрыс диагноз қою және емдеуге жауап беру тұрғысынан көптеген айырмашылықтарды көрсетеді. Науқастың жынысы клиникалық шешім қабылдаудағы маңызды факторлардың бірі болып есептеледі. Жыныстық айырмашылықтар аурулардың кең спектрінде, тіпті жынысқа тән ауруларда да кездеседі. Жыныс хромосомаларының жиынтығы және жыныс гормондарының ортасы әйелдер мен еркектер арасындағы негізгі конституциялық айырмашылықты құрайды. X және Y хромосомалары арасындағы гендік экспрессияның тепе-теңдігі адам денесіндегі барлық жасушаларда байқалады. Жыныс гормондары дененің дамуы мен жұмысында маңызды рөл атқарады және кейбір ауруларда жыныстық айырмашылықтарға да әсер етеді деп саналады. Жыныстар арасындағы көптеген айырмашылықтарға әлеуметтік, қоршаған орта және психологиялық факторлар да ықпал етеді деп күдіктенеді, оларды биологиялық факторлардан ажырату қиын. Әлеуметтік құрылымдар гендерлік рөлдермен, қарым-қатынастармен, билікпен және әртүрлі мінез-құлықтармен байланысты. Бұл нормалар адамдарға олардың жынысына және гендеріне қарай әртүрлі әсер етеді. Жұмыртқа безінің қатерлі ісігі, эндометриоз және басқа да аурулар әйелдердің репродуктивтік жүйесіне әсер етеді. Әйелдер репродуктивтік жасындағы вирустық респираторлық инфекциялардан еркектерге қарағанда ауыр зардаптарға ұшырау ықтималдығы жоғары. Емдеуге жауап ретінде әйелдерде иммундық жауап күшеюі мүмкін, бірақ еркектерге қарағанда жағымсыз әсерлер де көбірек болуы мүмкін. Остеопороз әйелдерде еркектерге қарағанда шамамен төрт есе жиі кездеседі. Шёгрен синдромы және склеродермия сияқты аутоиммундық аурулар әйелдерде көбірек таралған. Аутоиммундық аурулармен ауыратын адамдардың шамамен 70% әйелдер. Автоиммунитетте жыныстық айырмашылықтарға қараңыз. Статистика әртүрлі болғанымен, кейбір жас топтарында тамақтану бұзылыстары әйелдердің 13%-ына, ал Батыс мәдениеттерінде еркектердің 3%-ына әсер етеді деп есептеледі, анорексия нервоза әрбір еркекке 10 әйелге, ал булимия нервоза әрбір еркекке 8 әйелге әсер етеді. Альцгеймер ауруы еркектерге қарағанда әйелдерде жиірек кездеседі. Сондай-ақ, фенотиптік айырмашылықтар бар, әйелдерде танымдық жетіспеушіліктер көбірек байқалады. Әйелдерде аутопсия кезінде нейрофибриллярлық түйіндердің болуы да жиі кездеседі. Клиникалық депрессия әйелдерде еркектерге қарағанда шамамен екі есе көп кездеседі (бірақ биполярлық бұзылыс екі жынысқа да бірдей әсер етеді). Шекаралық немесе гистериялық жекелік бұзылысы диагнозы әйелдерде еркектерге қарағанда үш есе көп қойылады. Хроникалық шаршау синдромы (ХШС) / миалгиялық энцефаломиелит (МЭ), постуралды ортостатикалық тахикардия синдромы (ПОТС), фибромиалгия, тітіркенішті ішек синдромы (ТИС) және идиопатиялық гиперсомния сияқты себептері нақты анықталмаған жағдайлар әйелдерде жиірек кездеседі, жыныстық қатынастар ТИС, фибромиалгия және идиопатиялық гиперсомнияда 2:1-ден ХШС-де 4:1-ге және ПОТС-де 5:1-ге дейін өзгереді. Психогендік емес эпилепсиялық ұстамалармен (ПНЭУ) ауыратын адамдардың көпшілігі (75%) әйелдер. Атаксиялық церебральды паралич әйелдер мен қыздарда жиірек кездеседі.
Females and males exhibit many differences in terms of risk of developing disease, receiving an accurate diagnosis, and responding to treatments. A patient's sex has been increasingly recognized as one of the most important modulators of clinical decision making. Sex differences have been found across a broad range of disease areas, including many diseases which are sex specific. The sex chromosome complement and sex hormone environment are known to be the primary constitutive difference between females and males. The imbalance of gene expression between the X and Y chromosomes is present within virtually all cells in the human body. Sex hormones are crucial in body development and function and also thought to contribute to sex differences in some diseases. It is suspected that many differences between the sexes are also influenced by social, environmental, and psychological factors which are difficult to tease apart from biological ones. Socially constructed norms relate to gender roles, relationships, positional power, and a wide variety of behaviours. Norms affect people differentially depending on their sex and gender. Ovarian cancer, endometriosis and other diseases affect the female reproductive system. Females are more likely to experience severe outcomes from viral respiratory tract infections during their reproductive years, compared to males of the same age. In response to treatment, females may develop greater immune responses but may also experience more adverse reactions than males. Approximately four times more women have osteoporosis than men. Autoimmune diseases, such as Sjögren's syndrome and scleroderma, are more prevalent in women. Roughly 70% of those living with autoimmune diseases are female. See Sex differences in autoimmunity. While estimates vary widely, eating disorders are estimated to affect as high as 13% of women in some age groups and 3% of men in Western cultures, with anorexia nervosa affecting 10 women for each man and bulimia nervosa affecting 8 women for each man. Alzheimer's disease has a higher incidence in females compared to males. There are also phenotypic differences, with females displaying more cognitive deficits. Females are also more likely to have neurofibrillary tangles present on autopsy. About two times more women than men have unipolar clinical depression (although bipolar disorder appears to affect both sexes equally). About three times more women than men are diagnosed with borderline or histrionic personality disorder. Conditions such as chronic fatigue syndrome (CFS)/myalgic encephalomyelitis (ME), postural orthostatic tachycardia syndrome (POTS), fibromyalgia, irritable bowel syndrome (IBS) and idiopathic hypersomnia, which have unclear causes, are more common in women, with sex ratios ranging from 2:1 in IBS, fibromyalgia, and idiopathic hypersomnia to 4:1 in CFS, and 5:1 in POTS. Most people with psychogenic non epileptic seizures (PNES) (75%) are female. Ataxic cerebral palsy is more common in women and girls.