Кіріспе
Биіктікке қатысты әділетсіздік
Биіктікке қатысты әділетсіздік (кейде биіктікшілдік деп те аталады) – адамдардың бойына қарай жасалатын әділетсіздік немесе кемсітушілік. Бұл, ең алдымен, халық арасындағы қалыпты бой өлшемдерінен тыс бойы бар адамдарға қатысты кемсітушілік қатынасты білдіреді. Әр түрлі зерттеулер оның қорлауға себеп болатынын көрсетіп, көбінесе бейсана микроагрессиялар түрінде көрінетінін анықтады. Зерттеулерге сәйкес, адамдар көбінесе бойды әлеуметтік мәртебе мен дене күшін бағалау факторы ретінде пайдаланады. Аталған қасиеттер мен бойдың арасындағы танымдық және мәдени тұрғыдан сіңген бейсана эвристикалық байланыс еркектерді бағалау кезінде әйелдерге қарағанда күштірек болады.
Лексикология
Биіктікке қатысты кемсітушілік терминін социолог Саул Фельдман 1971 жылы Американдық әлеуметтану қауымдастығының мәжілісінде таныстырған "Америкалық қоғамдағы күнделікті өмірдегі бойшаңдық туралы: биіктік және биіктікке қатысты кемсітушілік: бойдың әлеуметтануына қарай" атты мақаласында қолданды. Бұл термин 1971 жылы Жаңа ағылшын тілінің екінші Барнхарт сөздігіне енгізілді және Time журналы Фельдманның мақаласы туралы жариялаған 1971 жылғы мақаласы арқылы кеңінен танымал болды. Биіктікке қатысты кемсітушілік термині, сондай-ақ, сексизм сөзінен үлгі алып, әсіресе, кемсітушілік және дискриминацияға қатысты фразалардың қолданылуының артуының мысалы ретінде қарастырылуы мүмкін.
Жұмыспен қамту жалақысы мен әлеуметтік тәжірибе бойынша кемсітушілік
2004 жылы «Journal of Applied Psychology» журналында жарияланған зерттеу ерлердің бойы мен табысы арасындағы тығыз байланысты көрсетті. Зерттеуде ерлердің бойының ұлғаюы, жас және салмақ сияқты басқа әлеуметтік-психологиялық факторларды ескергенде, кірістің де артуына сәйкес келетіні анықталды. 2017 жылы адвокат және автор Таня Осенский «Shortchanged: Height Discrimination and Strategies for Social Change» атты кітабын жариялады. Кітапта бойы төмен адамдардың кездесетін мәдени, медициналық және кәсіби проблемалар қарастырылады, олар көбінесе маңызсыз деп есептеліп, назардан тыс қалады. Осенский биіктікке қатысты кемсітушілікке қарсы тұрып, бойы төмен болудың кейбір артықшылықтарын ашып, белсенділік пен өзгерістерге бастайтын жолдарды ұсынады.
Бизнесте
Кейбір жұмыстарға белгілі бір ең төменгі бой талап етіледі. Мысалы, АҚШ әскери ұшқыштарының бойы жоғары болуы керек, отырыққандағы бойы да белгілі бір шамада болуы тиіс. Ал кейбір жұмыстарда белгілі бір ең жоғары бой немесе белгілі бір бой аралығы талап етіледі, мысалы, ұшу қызметкері. Бұл ерекшеліктерді ескерсек, көп жағдайда адамның бойы оның жұмысын қаншалықты жақсы атқара алатынына әсер етпейді. Дегенмен, зерттеулер көрсеткендей, бойы аласа адамдар бойы ұзын адамдарға қарағанда аз төленеді, бұл айырмашылық расалық және гендерлік теңсіздіктермен салыстырылады. Сауалнамалар көрсеткендей, бас директорлардың (CEO) 3%-дан азы 1,70 метрден (5 фут 7 дюйм) төмен бойлы болса, 90%-ы орташа бойдан жоғары.
Көрінетін тартымдылық
Алғашқы зерттеулер көрсеткендей, бойы ұзын ерлер үйленуге және көбірек балаға ие болуға бейім, бірақ бұл соғыс салдарынан жыныстық теңгерімнің өте нашарлаған қоғамдарда ерекшеленбейді. Дегенмен, соңғы зерттеулер бұл теорияны күмәндандырды, биіктік пен бала саны арасында байланыс жоқ екенін көрсетті, алайда сынама 200 адамнан тұрды және тек жас қылмыскерлерді қамтыды. Сонымен қатар, аяқ ұзындығы және денеге қатысты аяқ ұзындығы туралы зерттеулер, бойы ұзын жұбайларды бағалаудағы айқын артықшылыққа қатысты пікірлерге қайшы келеді. 2008 жылғы зерттеуде бойы өте ұзын немесе өте қысқа адамдардың тартымдылығы төмендегені анықталды, ал 2006 жылғы зерттеуде екі жыныстың дене пропорциясының аяқ-дене арақатынасы жоғары болғанда эстетикалық тартымдылығы артатыны көрсетілді. Керісінше, Дэн Ариэлидің зерттеулері американдық әйелдердің бойы ұзын ерлермен кездесуге көбірек бейім екенін, ал бойы қысқа ерлердің әйелдер үшін тартымды болуы үшін, олар бойы ұзын ерлерге қарағанда едәуір көбірек ақша табуы керектігін көрсетті. 2012 жылғы зерттеуде ерлер мен әйелдердің бой айырмашылығын өтеу үшін «компромисс» тәсілін қолдануға дайын екендігі анықталды. Ерлер әйелдеріне қарағанда 1 пайызға жоғары жалақымен 1,3 ИМТ бірлігін өтеуге болады. Әйелдер 2 ИМТ бірлігін қосымша бір жылдық біліммен өтеуге болады. Бұдан әрі, 2015 жылғы зерттеуде ерлер мен әйелдердің бойы ұзын жұбайға ие болудан экономикалық пайда көретіні анықталды. Гронинген және Валенсия университеттері жүргізген зерттеуде ер адамның бойы неғұрлым ұзын болса, ол тартымды, дене күшімен басым және әлеуметтік жағынан ықпалды қарсыластары туралы алаңдаушылықты соғұрлым аз сезінеді. Бұл мәдени ерекшелік, биіктікті тартымдылықтың көрсеткіші ретінде бағалау, қазіргі заманғы әлемге қатысты болғанымен, адамның мәңгілік қасиеті емес.
БАҚ-та
1987 жылы BBC-нің "A Small Problem" комедиялық сериалы тоталитарлық қоғамды бейнеледі, онда 152 см-ден (2 метрден) төмен бойлы адамдар жүйелі түрде кемсітілді. Бағдарлама көп сынға ұшырады және авторларды жағдайға деген көзқарасты күшейтуде және ұятты сөздер қолдануда айыптап шағымдар түсті; авторлар олардың мақсаты барлық түрлі жағдайдың ақымақтығын көрсету болғанын және бойдың кездейсоқ таңдалғанын айтты. 2008 жылы көрсетілген "S&M Short and Male" деректі фильмінде бойы аласа ер адамдардың өмірде, махаббатта және жұмыста күнделікті кездесетін қиындықтары мен жаттық көзқарастар көрсетілді.
Заң
Қазіргі уақытта Америка Құрама Штаттарында Мичиган штаты ғана биіктік бойынша кемсітушілікке тыйым салады. Массачусетс штатының өкілі Байрон Рашинг ұсынған заң жобасы әзірге қаралып жатыр, ол Массачусетсті тізімге қосады. Бүгінгі таңда үш американдық қала биіктік бойынша кемсітуге тыйым салады: Санта-Круз, Калифорния, Сан-Франциско, Калифорния және Нью-Йорк; Нью-Йорк қаласында бұл жұмысқа орналасу, тұрғын үй және қоғамдық орындарға қатысты қолданылады. Колумбия округінде жеке келбетке негізделген кемсітушілікке тыйым салынған. Канаданың Онтарио штаты адам құқықтары кодексіне сәйкес биіктік бойынша кемсітуге тыйым салады. Австралияның Виктория штаты 1995 жылғы Тең мүмкіндіктер заңына сәйкес дене мүшелеріне қатысты кемсітушілікке тыйым салады. Жұмыс орнында биіктік бойынша кемсітуге қарсы жүргізілген сәтті сот процестерінің мысалдары: 2002 жылы банкте жұмысқа қабылдаудан бас тарту, себебі үміткерлер тым аласа бойлы деп есептелді; 2005 жылы Швецияда Volvo компаниясының жұмысқа орналасу үшін әділетсіз биіктік талабын енгізуі; және 1999 жылы Kohler компаниясының ресми емес тәжірибесі бойынша, әйелдердің бойы кем дегенде 5 фут (2 метр) болмаса, олардың өтініштерін қараусыз қалдыру. Жұмысқа қабылдау үшін нақты кәсіби талаптар болып табылмайтын биіктік талаптары азайып барады. 2022 жылы Испанияның Жоғарғы соты Ұлттық полиция корпусына қабылдану үшін биіктік талаптары Испания халқының әр жынысының орташа бойын ескеруі керек деп шешті, бұрынғы әйелдерге арналған биіктік ережесін жоққа шығарды.
Ерлердегі бойлық және өз-өзіне қол жұмсау
Американдық психиатрия журналында жарияланған зерттеу ересек швед ер адамдарының бойы мен өзіне-өзі қол жұмсау арасындағы кері байланысты анықтады. Яғни, бойы аласа еркектерде өзіне-өзі қол жұмсау деңгейі жоғары болған. Бұл жағдай ересек психикалық аурулардың пайда болу себептерінде балалық шақтағы әсердің маңыздылығын көрсетеді немесе бойы аласа еркектер ересек өмірінде кездесетін кемсітушілікке немесе stigmatization-ға байланысты болуы мүмкін. 18 жастан 49 жасқа дейін қадағаланған 1 299 177 швед еркегінің туу, әскери қызметке шақыру, өлім-жітім, отбасы және халық санағы деректері зерттелді. Зерттеу нәтижесінде, 5 см (2 дюйм) бой ұзарту өзіне-өзі қол жұмсау қаупін 9%-ға төмендетумен байланысты екені анықталды.