Ғылыми журналдардағы сілтемелердің үлгісі

Кіріспе

Ғылыми журналдардағы сілтемелер үлгісі

Брэдфорд заңы – 1934 жылы Сэмюэл К. Брэдфорд алғаш сипаттаған, ғылыми журналдарда сілтемелерді іздеудің экспоненциалды түрде төмендейтін тиімділігін бағалайтын заңдылық. Бір тұжырымдама бойынша, егер белгілі бір саладағы журналдар мақалалар саны бойынша үш топқа бөлінсе, әрқайсысы барлық мақалалардың шамамен үштен бір бөлігін қамтиды, онда әр топтағы журналдар саны 1:n:n2 пропорциясында болады. Осы принциптің бірнеше ұқсас тұжырымдары бар. Көптеген салаларда бұл үлгі Парето таралымы деп аталады. Мысалы, зерттеушінің өзінің тақырыбы бойынша бес негізгі ғылыми журналы болсын. Егер бір айда осы журналдарда 12 мақала табылып, тағы бір ондай мақала табу үшін зерттеушіге қосымша 10 журналды қарау қажет болса, онда осы зерттеушінің Брэдфорд көбейткіші bm 2-ге тең (яғни 10/5). Әрбір жаңа он мақала үшін зерттеушіге bm есе көп журналды қарау қажет болады. 5, 10, 20, 40 және т.б. журналды қарап шыққаннан кейін көптеген зерттеушілер бұдан әрі іздеудің мәні жоқ екенін түсінеді. Әртүрлі зерттеушілердің негізгі журналдар саны және Брэдфорд көбейткіші әртүрлі болуы мүмкін. Алайда, бұл үлгі көптеген пәндерде жақсы сақталады және әлеуметтік жүйелердегі адамдардың өзара әрекеттесуінің жалпы үлгісі болуы мүмкін. Зипф заңы сияқты, оған байланысты, оның неліктен жұмыс істейтінін толық түсіндіру қиын, бірақ оның жұмыс істейтінін білу кітапханашылар үшін өте пайдалы. Бұл, әр мамандық үшін сол саланың "негізгі басылымдарын" анықтап, тек соларды ғана сақтау жеткілікті дегенді білдіреді, зерттеушілерге өте сирек осы жиынтықтан тысқары ақпарат қажет болады. Дегенмен, оның ықпалы одан да зор. Осы идеямен қаруланған және Ванневар Буштың "Біздің ойлау мүмкіндіктеріміз" атты танымал мақаласынан шабыт алған Юджин Гарфилд 1960 жылдары Ғылыми ақпарат институтында ғылыми ойлаудың таралуын жан-жақты көрсететін жүйені жасады. Оның Science Citation Index (SCI) ғылыми еңбегінің қандай ғалымдарға әсер еткенін және олар қай журналдарда жарияланғанын анықтауды жеңілдетті. Бұл сондай-ақ, кейбір адамдар күтпеген жаңалық болды – Nature және Science сияқты бірнеше журналдар барлық табиғи ғылымдар үшін негізгі болып табылады. Гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдарда мұндай үлгі байқалмайды. Осының салдарынан ғалымдар ең беделді журналдарда жариялауға, ал университеттер осы негізгі журналдарға қол жеткізуді қамтамасыз етуге қысым көрсетіледі. Екінші жағынан, "негізгі журналдар" жиынтығы жеке зерттеушілерге байланысты азды-көпті өзгеруі мүмкін, ал ойлау мектептеріне қарай одан да айқын айырмашылықтар болуы мүмкін. Журналдар осылай таңдалған жағдайда басым пікірлердің шамадан тыс көрсетілу қаупі де бар. Брэдфорд заңы Брэдфордтың шашырау заңы немесе Брэдфордтың таралуы деп те аталады, себебі ол белгілі бір тақырыптағы мақалалардың мерзімді басылымдардың арасында қалай таралып жатқанын сипаттайды. 2006 жылдан бері қолданыла бастаған тағы бір жалпы термин – ақпараттың шашырауы, бұл ақпарат жинаумен байланысты жиі кездесетін құбылыс, онда тақырып бойынша көптеген маңызды ақпаратты қамтитын бірнеше көздер бар, ал көптеген көздерде тек бірнеше ғана ақпарат бар. Библиометриядағы осы таралу заңдылығын World Wide Web-ке де қолдануға болады.

Bradford's law is a pattern first described by Samuel C. Bradford in 1934 that estimates the exponentially diminishing returns of searching for references in science journals. One formulation is that if journals in a field are sorted by number of articles into three groups, each with about one third of all articles, then the number of journals in each group will be proportional to 1:n:n2. There are a number of related formulations of the principle. In many disciplines, this pattern is called a Pareto distribution. As a practical example, suppose that a researcher has five core scientific journals for his or her subject. Suppose that in a month there are 12 articles of interest in those journals. Suppose further that in order to find another dozen articles of interest, the researcher would have to go to an additional 10 journals. Then that researcher's Bradford multiplier bm is 2 (i. e. 10/5). For each new dozen articles, that researcher will need to look in bm times as many journals. After looking in 5, 10, 20, 40, etc. journals, most researchers quickly realize that there is little point in looking further. Different researchers have different numbers of core journals, and different Bradford multipliers. But the pattern holds quite well across many subjects, and may well be a general pattern for human interactions in social systems. Like Zipf's law, to which it is related, we do not have a good explanation for why it works, but knowing that it does is very useful for librarians. What it means is that for each specialty, it is sufficient to identify the "core publications" for that field and only stock those; very rarely will researchers need to go outside that set. However, its impact has been far greater than that. Armed with this idea and inspired by Vannevar Bush's famous article As We May Think, Eugene Garfield at the Institute for Scientific Information in the 1960s developed a comprehensive index of how scientific thinking propagates. His Science Citation Index (SCI) had the effect of making it easy to identify exactly which scientists did science that had an impact, and which journals that science appeared in. It also caused the discovery, which some did not expect, that a few journals, such as Nature and Science, were core for all of hard science. The same pattern does not happen with the humanities or the social sciences. The result of this is pressure on scientists to publish in the best journals, and pressure on universities to ensure access to that core set of journals. On the other hand, the set of "core journals" may vary more or less strongly with the individual researchers, and even more strongly along schools of thought divides. There is also a danger of over representing majority views if journals are selected in this fashion. Bradford's law is also known as Bradford's law of scattering or the Bradford distribution, as it describes how the articles on a particular subject are scattered throughout the mass of periodicals. Another more general term that has come into use since 2006 is information scattering, an often observed phenomenon related to information collections where there are a few sources that have many items of relevant information about a topic, while most sources have only a few. This law of distribution in bibliometrics can be applied to the World Wide Web as well.

Заңның түсіндірмелері

Брэдфорд заңының геометриялық прогрессия ретінде түсіндірілуі В. Яцкоға тиесілі, ол қосымша тұрақты енгізіп, Брэдфорд таралуының мақалалардың немесе сілтемелердің журналдардағы таралуына ғана емес, түрлі нысандарға да қолданылатынын көрсетті. В. Яцконың интерпретациясы (Y интерпретациясы) нысандар жиынтығындағы кіші топтарды (сәтті/сәтсіз үміткерлер, дамыған/дамып келе жатқан аймақтар және т.б.) бөліп қарау қажет болғанда шектік мәндерді есептеу үшін тиімді қолданылуы мүмкін.