Кіріспе

Көміртекті-көміртекті байланыстарды қалыптастыру үшін қолданылатын қосылу реакциясы

Стеттер реакциясы – органикалық химияда нуклеофильді катализаторды пайдалана отырып, 1,4-қосылу реакциясы арқылы көміртекті-көміртекті байланыстарды қалыптастыруға қолданылатын реакция. 1,2-қосылу реакциясы, бензоин конденсациясы 1830 жылдардан бері белгілі болғанмен, Стеттер реакциясы 1973 жылға дейін доктор Герман Стеттермен хабарланбаған. Реакция синтетикалық тұрғыдан пайдалы 1,4-дикарбонил қосылыстарын және альдегидтер мен Майкл акцепторларынан туындайтын туындыларды береді. Клейзен конденсациясы арқылы оңай қол жеткізілетін 1,3-дикарбонилдерден немесе Майкл реакциясын пайдалана отырып, әдетте жасалатын 1,5-дикарбонилдерден айырмашылығы, 1,4-дикарбонилдерді синтездеу қиын, бірақ бірнеше органикалық трансформациялар үшін құнды бастапқы материалдар болып табылады, соның ішінде фурандар мен пирролдардың Паал-Кнор синтезі. Стеттер реакциясы үшін дәстүрлі түрде қолданылатын катализаторлар – тиазолий тұздары және цианид аниондары, бірақ асимметриялық Стеттер реакциясына қатысты соңғы жұмыстар триазолий тұздарының тиімді екенін көрсетті. Стеттер реакциясы – бұл полюстік инверсия химиясының мысалы, себебі альдегидке катализатор қосылуымен альдегидтің ішкі полюстігі кері айналады, нәтижесінде көміртек орталығы электрофильді емес, нуклеофильді болады.

Механизм

Стеттер реакциясы – бұл үлгілі үлгерту химиясы, онда альдегид реакция жағдайында электрофилден нуклеофилге айналады. Бұл цианид (CN−) немесе тиазолий тұзы сияқты катализаторлардың әрекеті арқылы іске асырылады. "Нуклеофилді альдегид" синтезі – цианогидрин түрінде немесе тиазолий илігімен тұрақтандырылғаннан кейін – реакция екі бағытта жүруі мүмкін. Жылдам бағыт – альдегидтің тағы бір молекуласымен өзінен-өзі конденсацияланып, бензоин өнімдерін беру. Дегенмен, бензоин конденсациясы толығымен қайтымды, сондықтан ол Стеттер реакциясында өнімнің түзілуіне кедергі келтірмейді. Шындығында, бензоиндерді альдегидтердің орнына субстрат ретінде пайдалануға болады, осылайша бірдей Стеттер түрлендіруін жүзеге асыруға болады, себебі бензоиндер реакция жағдайында альдегид прекурсорларына қайта айналуы мүмкін. Ішмолекулалық асимметриялық Стеттер реакциялары α,β қанықпаған эфир, кетон, тиоэстер, малонат, нитрил немесе Вайнреб амидімен байланысқан ароматикалық, гетероароматикалық және алифатты альдегидтерді пайдалана алады. α,β қанықпаған нитро және альдегидтердің Михаэль акцепторлары ретінде жарамсыз екендігі және мұндай реакцияларда энантиомерлік артықшылықтың айтарлықтай төмендегені көрсетілген. Бұған қоса, бұл субстраттар өте белсенді болып келеді, себебі молекулааралық асимметриялық Стеттер реакциясы әлі де дамудың бастапқы кезеңдерінде.

Вариациялар

1973 жылы ашылғаннан бері Стеттер реакциясының бірнеше түрлері әзірленді. 2001 жылы Мурри және авторлар тобы ароматты альдегидтердің ацилимин туындыларымен реакциясын, нәтижесінде α-амидокетон өнімдерін алды. Ацилимин қабылдағыштары α-тозиламид субстраттарынан in situ түзілді, олар базаның қатысуымен элиминацияға ұшырады. Жақсыдан өте жақсыға дейін өнімділік (75-90%) байқалды. Механизмдік зерттеулер сәйкес бензоиндердің дәстүрлі Стеттер реакцияларына қарамастан, тиісті субстраттар емес екенін көрсетті. Сол сияқты, 2011 жылы Бортолини және әріптестері ацил анионын жасау үшін α-дикетонды қолдануды көрсетті. Олардың әзірлеген жағдайларында 2,3-бутадиенон тиазолий катализаторына қосылғаннан кейін ыдырайды, этил ацетатын бөліп шығарып, Стеттер реакциясының жүруі үшін қажетті Бреслоу аралық затын жасайды. Бұдан бөлек, олар циклдік α-дикетонды қолданып, байланған этил эфирі бар Стеттер өнімін жасаудың атомдық экономикасы мен тиімділігін көрсетті. Реакция ациклді нұсқасымен бірдей механизм арқылы жүреді, бірақ этанолдың шабуылынан пайда болған эфир өнімге байланған күйде қалады. Дегенмен, жағдайлар тек этил эфирлерін жасауға мүмкіндік береді, себебі еріткіш ретінде этанол қажет. Этанолды терт-бутанолмен алмастыру ешқандай өнімге әкелмеді. Авторлар бұл екі спиртті еріткіштердің қышқылдығындағы айырмашылыққа байланысты деп болжайды. 2004 жылы Шейдт және әріптестері ацил силанды Стеттер реакциясындағы тиімді субстрат ретінде енгізді, бұл өзгерісті олар "сила-Стеттер реакциясы" деп атады. Олардың реакциялық жағдайларында тиазолий катализаторы [1,2]-Брук қайта құрылымдалуын тудырады, содан кейін изопропанол қоспасымен десилилдеу жүреді, нәтижесінде дәстүрлі Стеттер реакциясының кең таралған Бреслоу аралық заты пайда болады. Десилилдеу кезеңі қажет екені анықталды және реакция спирттік қоспасыз жүрмейді. Ацил силан сәйкес альдегидтерге қарағанда аз электрофильді, бұл Стеттер реакциясында жиі кездесетін бензоин типті қосалқы өнімдердің пайда болуын болдырмайды.

Асимметриялық Стеттер реакциясы

Стеттер реакциясының алғашқы асимметриялық түрі 1996 жылы Enders және авторлар тобы хиральді триазолий катализаторы 1 қолданып хабарлады. Кейіннен, асимметриялық Стеттер реакциялары үшін бірнеше басқа катализаторлар да жарияланды, оның ішінде 2, 3 және 4 катализаторлары. Ровис тобының 2-катализаторының табысы оларды осы катализаторлар отбасын одан әрі зерттеуге және асимметриялық Стеттер реакцияларында оларды қолдануды кеңейтуге итермеледі. 2004 жылы олар сәл өзгертілген катализатормен молекулаішілік Стеттер реакциясында хош иісті альдегидтерден кватернарлық орталықтардың энантиоселективті түзілуін хабарлады. Кейінгі жұмыстарда бұл реакцияның ауқымы алифалық альдегидтерді де қамтыды. Кейіннен, Майкл қабылдағышының олефин геометриясы осы реакциялардағы диастереоселективтілікті анықтайтыны көрсетілді, мұнда катализатор бастапқы көміртекті байланыс түзілуінің энантиоселективтілігін анықтайды, ал аллилдік кернеуді азайту диастереоселективті молекулаішілік протондалуды анықтайды. Молекулааралық реакцияларда энантиоселективтілікті бақылаудың қиындықтары молекулааралық асимметриялық Стеттер реакциясын дамытуды қиын міндетке айналдырды. 1990 жылдардың басында Эндерс n-бутанальдың халконмен реакциясы үшін шектеулі энантиомерлік артықшылықты хабарласа, синтетикалық тұрғыдан пайдалы асимметриялық молекулааралық Стеттер реакциясының жағдайлары 2008 жылға дейін, Эндерс және Ровис топтары осындай реакцияларды жариялағанға дейін хабарланбады. Эндерс тобы ароматты альдегидтерді халкон туындыларымен біріктіру үшін триазолий негізіндегі катализаторды қолданды, өнімдер орташа болды. Ровис тобының бір уақытта жарияланған еңбегінде де триазолий негізіндегі катализатор қолданылды және глиоксамидтер мен алкилиденмалонаттар арасындағы Стеттер реакциясы жақсы және өте жақсы нәтижелер берді. Ровис және әріптестері гетероциклді альдегидтер мен нитроалкендердің асимметриялық молекулааралық Стеттер реакциясын зерттеді. Бұл реакцияны оңтайландыру кезінде фторланған тірекшесі бар катализатор реакциядағы энантиоселективтілікті айтарлықтай арттыратыны анықталды. Фторланған тірекше катализатордың конформациясын бекітуге көмектеседі, бұл энантиоселективтілікті арттырады деп ұсынылды. Бұл жүйе бойынша жүргізілген қосымша есептеу жұмыстары көрсетті, нитроалкендегі дамитын жартылай теріс заряд пен С-F диполінің жартылай оң заряды арасындағы стереоэлектрондық тартымдылық, фторланған тірекшесі бар катализаторды қолданғанда байқалатын энантиомерлік артықшылықтың артуына жауап береді. Бұл молекулааралық асимметриялық Стеттер реакциялары саласындағы маңызды қадам болғанымен, субстраттардың ауқымы шектеулі және катализатор қолданылатын нақты субстраттарға оңтайландырылған. Асимметриялық молекулааралық Стеттер реакцияларын дамытуға Glorius және әріптестері 2011 жылы үлкен үлес қосты. Алифалық альдегидті байланған α,β қанықпаған эфирмен молекулаішілік біріктіру 67% өнімділікпен қажетті трициклдік 1,4-дикарбонилге әкелді. Бұл аралық зат тағы жеті қадамда рацемик хирзут қышқылына айналдырылды. Стеттер реакциясы көбінесе Паал-Кнорр синтезімен фурандар мен пиррольдердің тізбегінде қолданылады, онда 1,4-дикарбонил өзімен немесе жоғары температурадағы қышқыл жағдайында аминнің қатысуымен конденсацияға түседі. 2001 жылы Tius және әріптестері алифалық альдегидті циклдік энонмен жұптастыру үшін молекулааралық Стеттер реакциясын пайдалана отырып, розеофилиннің асимметриялық толық синтезін хабарлады. Сақина жабылатын метатезден және алкенді азайтудан кейін 1,4-дикарбонилді өнім Паал-Кнорр синтезі арқылы пирролға айналдырылды және табиғи өнімге дейін одан әрі өңделді. 2004 жылы бір ыдыстағы жұпталу-изомеризация-Стеттер-Паал-Кнорр тізбегі туралы хабарланды. Бұл процедурада алдымен палладийдің қиылыспалы химиялық әрекеті арқылы арил галидтерін пропаргил спирттерімен біріктіру α,β қанықпаған кетондарды алу үшін қолданылады, содан кейін олар альдегидпен Стеттер реакциясына түседі. 1,4-дикарбонил қосылысы пайда болғаннан кейін қышқылдың қатысуында қыздыру фуранды, ал аммоний хлориді мен қышқылдың қатысуында қыздыру пирролды береді. Тізбектің барлығы бір ыдыста орындалады, қадамдар арасында өңдеу немесе тазарту қажет емес. Ma және әріптестері Стеттер реакциясын пайдалана отырып, фурандарға қол жеткізудің баламалы әдісін жасады. Олардың баяндамасында 3-аминофурандар ароматты альдегидтерді диметилацетилендикарбоксилатпен (DMAD) біріктіру үшін Стеттер жағдайында синтезделді, мұнда тиазолий иліді фуран өнімінің ароматизациясымен гидролизденеді. Тиазолий бұл жағдайларда жойылғандықтан, ол катализдік емес және стехиометриялық мөлшерде қолданылуы керек. Олар бұл жұмысты 2-аминофурандарды нитрилге циклизациялау арқылы синтездеу әдісін жасау арқылы одан әрі дамытты. Бұл әдісте тиазолий иліді катализдік түрде қолданылады және бос амин өнімі алынады.