Кіріспе

27-ші апталық Тора бөлігі

Тазрия, Тазрия, Тазрия, Сазрия немесе Ки Тазрия (תַזְרִיעַ—"оның жүктілігі", парашадағы 13-ші сөз және ерекшеленетін алғашқы сөз, түбір сөз זֶרַע "тұқым" дегенді білдіреді) – Тораны оқудың еврей жылдық циклындағы 27-ші апталық Тора бөлігі (פָּרָשָׁה, парашха) және Леуіліктер кітабындағы төртінші бөлім. Параша ырым-жырымдық тазалықсыздық туралы айтады. Бұл Леуіліктер кітабының 12:1–13:59 аяттарын құрайды. Параша 3667 еврей әрпінен, 1010 еврей сөзінен, 67 аяттан және Тора парқыншасында (סֵפֶר תּוֹרָה, Сефер Тора) 128 жолдан тұрады. Яһудилер оны Симхат Торадан кейінгі 27-ші немесе 28-ші сенбі күні, әдетте сәуір айында, сирек жағдайларда наурыздың соңында немесе мамырдың басында оқиды. Ай-күн күнтізбесінде 55 аптаға дейін болады, нақты саны қалыпты жылдары 50-ден, ал артық жылдары 54 немесе 55-ке дейін өзгереді. Артық жылдары (мысалы, 2024 және 2027 жылдары) Тазрия парашасы жеке оқылады. Қалыпты жылдары (мысалы, 2025, 2026 және 2028 жылдары) Тазрия парашасы келесі параша – Метзорамен біріктіріледі, апталық оқулардың қажетті санын қамтамасыз ету үшін.

Оқулар

Дәстүрлі сенбі күнгі Тора оқуында параша жеті бөлікке немесе עליות, алиотқа бөлінеді.

Бірінші оқу Леуіліктер 12:1 13:5

Бірінші оқылымда Құдай Мұсаға исраилдіктерге: "Егер әйел ұл туса, ол 7 күн бойы таза емес болып, содан кейін 33 күн бойы қан тазару кезеңін сақтасын. Егер қыз туса, 14 күн бойы таза емес болып, содан кейін 66 күн бойы қан тазару кезеңін сақтасын. Тазару мерзімі біткен соң, ол шалынып, өртеу үшін қошқар, ал күнәсы үшін құрбандыққа бір көгершін немесе бір торғай әкелсін, және діни қызметкер оларды оның атынан күнәсын кешіру үшін құрбандыққа шалсын. Егер ол қойға шамасы келмесе, екі торғай немесе екі көгершін әкелсін, біреуін өртеу үшін, екіншісін күнә құрбаны үшін. Құдай Мұса мен Һаронға: "Егер адамның денесінде ісік, бөртпе, түсінің өзгеруі, қабыршақтану, қабыну немесе күйік болса, оны діни қызметкерге хабарлау керек. Ол түсі мен тереңдігін қарап, адам таза ма әлде таза емес пе, соны анықтасын." деді.

Екінші оқылымЛеуіліктер 13:617

Екінші оқылымда дін қызметкері сол адамды жетінші күні қайтадан тексеріп, оның таза ма әлде лас па екенін анықтауға тиіс болған. Оқылымда тері ауруларының белгілері сипатталады.

Үшінші оқылым Леуіліктер 13:18 23

Үшінші оқылым тері ауруларының сипаттамаларын одан әрі кеңейтеді.

Төртінші оқу Леуіліктер 13:24 28

Төртінші оқылым тері ауруларының сипаттамаларын одан әрі кеңейтеді.

Бесінші оқу Леуіліктер 13:29 39

Бесінші оқылым бас немесе сақалдағы тері ауруларының ерекшеліктерін сипаттайды.

Алтыншы оқу Леуіліктер 13:40 54

Алтыншы оқылымда бас немесе сақал терісінің аурулары туралы талқылау жалғасты. Лас адамдар киімдерін жыртып, басын ашық қалдырып, үстін жауып, "Таза емес! Таза емес!" деп айғайлап, лагерьтен тыс жерде тұруға тиіс болды. Жүнге, зығырға немесе жануар терісіне жасыл немесе қызыл дақты бөртпе пайда болса, оны дін қызметкеріне көрсету керек еді, ол оның таза ма әлде лас па екенін анықтау үшін қарап тексерді. Егер лас болса, оны өртеп жіберуге тиіс болды.

Жетінші оқу Леуіліктер 13:5559

Жетінші оқылысында, егер бұл дерт жуғаннан кейін жойылса, жеті күнге жабылып, қайта жуылып, таза болар еді.

Үш жылдық цикл бойынша көрсеткіштер

Тораны үш жылдық циклмен оқитын яһудилер парашаны басқа тәртіп бойынша оқуы мүмкін.

Леуіліктер 12 - тарау

Леуіліктер кітабының 12-тарауы бала тууды тазалықсыздықпен байланыстырады. Еврей жазбаларында тазалықсыздық әртүрлі жағдайлармен байланысты. Леуіліктер 11:8, 11; 21:1–4, 11; Сандар 6:6–7; 19:11–16; оны өліммен байланыстырады. Ал, мүмкін, осыған ұқсас, Леуіліктер 13–14-тараулары тері ауруларымен байланыстырады. Леуіліктер 15-тарауы түрлі жыныстық оқиғалармен байланыстырады. Еремия 2:7, 23; 3:2; 7:30; және Ошия 6:10 – шетелдік құдайларға табынумен байланыстырады. Леуіліктер 12:6–8-де жаңадан туған анадан толықтай өртелетін құрбандық пен күнә құрбандығы әкелу талап етілсе, Леуіліктер 26:9, 5-Заң 28:11 және Забур 127:3–5 балалы болудың Құдайдың нығметі екенін анық көрсетеді; Жаратылыс 15:2 және 1 Самуил 1:5–11 баласыздықты бақытсыздық деп сипаттайды; ал Леуіліктер 20:20 және 5-Заң 28:18 баласыздықты жаза ретінде қарастырады.

Леуіліктер 13 - тарау

Еврей Киелі кітапта бірнеше жерде тері ауруы (צָּרַעַת, tzara'at) және тері ауруына шалдыққан адам (metzora, מְּצֹרָע) туралы айтылады, көбінесе (кейде дұрыс емес) "жалаңаш" деп аударылады. Мұсаның басқаларды Құдай жібергеніне сендіру үшін Құдай оған қолын кеудесіне қоюды бұйырды, ал ол оны шығарғанда, қолы "жалаңаш (м'тзора'ат, מְצֹרַעַת), қардай аппақ" болды. Леуіліктер кітабының 13–14-тарауларында Тауратта тері ауруы (צָּרַעַת, tzara'at) және тері ауруына шалдыққан адамға (metzora, מְּצֹרָע) қатысты ережелер жазылған. Сандар кітабының 12:10-аятында Мириям Мұсаға қарсы сөйлегеннен кейін, Құдайдың бұлты Кездесу шатырынан кетіп, "Мириям алапеске (м'тзора'ат, מְצֹרַעַת) шалдықты, ол қардай аппақ болды". 5 Мұса кітабының 24:8–9-аятында Мұса израильдіктерді тері ауруы (צָּרַעַת, tzara'at) кезінде діни қызметкерлердің үйрететін барлық нәрселерін мұқият орындауға, сондай-ақ Құдайдың Мириямға не істегенін есте ұстауға ескертті. 2 Патшалар кітабының 5:1–19-аятында, Парашат Тазрияның хафтарасының бір бөлігі, Еліше пайғамбар Арам патшасының әскерінің қолбасшысы Нааманды емдейді, ол "алапеске" (metzora, מְּצֹרָע) шалдыққан еді. 2 Патшалар кітабының 7:3–20-аятында, Парашат Метзораның хафтарасының бір бөлігі, Арамдықтардың Самарияны қоршауы кезінде қақпада төрт "алапес адам" (м'тзораим, מְצֹרָעִים) туралы айтылады. 2 Жылнаама кітабының 26:19-аятында, Ұзиях патша Иерусалимдегі ғибадатханада құрбандық шалуға тырысқаннан кейін, "оның маңдайында алапес (צָּרַעַת, tzara'at) пайда болды".

Леуіліктер 13 - тарау

Филон Леуіліктер кітабының 13-тарауындағы тері ауруы ерікті бұзылуды көрсетеді деп үйреткен.

Леуіліктер 12 - тарау

Раввин Шимлай атап көрсетті, Құдай мал, аңдар мен құстарды жаратқаннан кейін адамдарды жаратқандай, Леуіліктер кітабының 12-тарауындағы адамның таза емес болуы туралы заң да, Леуіліктер кітабының 11-тарауындағы мал, аңдар мен құстар туралы заңнан кейін келеді. Леуіліктер 12:2-ні оқып, «Егер әйел жүкті болса», – деді раввин Леви, үш нәрсе айтты: Егер адам біреуге жеке өзінде бір унция күміс сеніп тапсырса, ал ол кісі оны көпшілік алдында бір фунт алтынмен қайтарса, біріншісі екіншісіне міндетті түрде риза болады, – Құдаймен де осылай. Адамдар Құдайға құпия түрде бір тамшы сұйықтық сеніп тапсырады, ал Құдай оларға толыққанды және жетілген адамды ашық түрде қайтарады. Раввин Леви екінші нәрсені айтты: Егер адам назарсыздықпен бір бөлмеде қамалып қалса, дағы ешкімге көрінбей, біреу келіп, оған жарық жақса, ол кісі екіншісіне ризашылық білдіруі керек. Құдаймен де осылай. Баланың анасының құрсағында жатқанда, Құдай оның үшін нұр шашып, ол нұр арқылы әлемнің бір шетінен екінші шетіне дейін көре алады. Раввин Леви үшінші нәрсені айтты: Егер адам назарсыздықпен бір бөлмеде қамалып қалса, дағы ешкімге көрінбей, біреу келіп, оны босатып, сол бөлмеден шығарып алса, біріншісі екіншісіне ризашылық білдіруі керек. Сол сияқты, құрсақта жатқанда да, Құдай оны босатады да, дүниеге шығарады. Раввин Амми раввин Йохананның атынан былай деді: Раввин Симеон ерікті түрде түсірілген ұрық таза емес деп үкім айтса да, әйел бала туғаннан кейін діни тұрғыдан таза емес екенімен келісті. Бір қарт кісі раввин Аммиге раввин Йохананның Леуіліктер 12:2-дегі «Егер әйел жүкті болып, бала туса» деген сөздерге сүйенгенін түсіндірді. Бұл сөздер әйел «жатырдағы тұқым» (сұйық күйде) тудырса да, бала туғандықтан таза емес екенін білдіреді. Раввин Йоханан Леуіліктер 12:3-дегі «сегізінші күні» деген сөздерді адамның демалыс күнінде де сүндеттелуі керек деп түсіндірді. Гемарада Жаратылыс 17:14-тегі сүндеттелмеген ересек еркек адамның сүндеттелуі туралы өсиет, ал Леуіліктер 12:3-дегі әкеден нәрестесін сүндеттеуі туралы өсиет оқылды. Мишна сүндеттеуді күн шыққанға дейін жасамау керек деп үйретті, бірақ таң атқаннан кейін жасалса, жасалған деп есептеледі. Гемарада бұл ереженің себебін Леуіліктер 12:3-дегі «Сегізінші күні оның масқара еті сүндеттеледі» деген сөздермен түсіндірді. Бір Бараита Леуіліктер 12:3-ті сүндеттеу үшін сегізінші күннің жарамды екенін түсіндірді, бірақ Ыбырайымның Жаратылыс 22:3-тегі міндеттерін орындау үшін «таңертең ерте тұрып» сүндеттелуінен, құлшыныстылар оны ерте таңертең орындайды деп түсіндірді. Раввин Симеон бен Йохаидың шәкірттері оған Леуіліктер 12:6–8-де неліктен әйел бала туғаннан кейін құрбандық шалуға тиіс екенін сұрады. Ол: «Баласын туған соң, әйел күйеуімен ешқашан жақындаспаймын деп, босану ауыртпалығынан ант берді. Сондықтан Таурат заңы бойынша ол құрбандық шалуға тиіс, себебі ол сол антын бұзуы мүмкін», – деді. Раввин Берекия мен раввин Симон раввин Симеон бен Йохаидың атынан былай деді: «Ол жүрегінде қозғалыс болғандықтан, екі орман кептерін немесе екі жас көгершін құрбандыққа шалу керек». Шәкірттері раввин Симеон бен Йохаиден неліктен Леуіліктер 12:2-де әке мен ананың ұл бала туғанда 7 күннен кейін, ал Леуіліктер 12:5-де қыз бала туғанда 14 күннен кейін қарым-қатынас жасауға рұқсат етілгенін сұрады. Ол: «Ананың айналасындағы барлық адамдар ұл бала туғанда қуанады, сондықтан ол күйеуінен 7 күннен кейін бас тартуға ант бергеніне өкінеді, бірақ айналасындағы адамдар қыз бала туғанда қуанбайды, сондықтан екі есе көп уақыт алады», – деді. Ал раввин Симеон бен Йохаи былай деді: Леуіліктер кітабының 12-тарауында сүндеттеу сегізінші күні жасалуы керек деп жазылған, сонда ата-аналар сол күні мерекелік көңіл-күйде қонақтарымен бірге болуы мүмкін. Раввин Зера Екклесиаст 5:11-дегі «Қызметшінің ұйқысы тәтті, көп не аз жесе де» деген сөздерді Киелі кітаптан дәлелдейді деп үйретті. Рав Адда бар Ахава былай деді: «Жұмыс мол болса, оны жегендер де мол болады. Раввин Симеон бен Аззай Киелі жазбаларда ірі бұқа туралы «жалынып, хош иісті», кішкентай құс туралы «жалынып, хош иісті», ал тамақ тартуы туралы «жалынып, хош иісті» деп жазылған. Осылайша, раввин Симеон бен Аззай Киелі жазбаларда адамдар көп немесе аз тарту жасағаны маңызды емес, тек олар көкке жүректерін бұрып отырса ғана, – деп үйретті. Ал раввин Исақ неге астық тартуы басқалардан ерекшеленетінін сұрады. Себебі Леуіліктер 2:1-де басқа құрбандықтарға қатысты қолданылған әдеттегі «адам» (אָדָם, adam) орнына «жан» (נֶפֶשׁ, nefesh) сөзі қолданылған. Раввин Исақ Леуіліктер 2:1-де «жан» (נֶפֶשׁ, nefesh) сөзінің қолданылу себебін Құдай астық тартуын әкелетін адамның көбінесе кедей екенін білгендіктен, оның өзінің жанын шалғанын санағанын айтты. Раввин Симеон былай деді: Киелі кітапта кептерлер көгершіндерден бұрын тізіледі, сондықтан Киелі кітап кептерлерді көгершіндерден артық көреді деп ойлауға болады. Бірақ раввин Симеон Леуіліктер 12:8-дегі «көгершін немесе кептер күнәға арналған құрбандық» деген нұсқауларды келтіріп, Киелі кітап екеуін де тең қабылдайтынын көрсетті. Раввин Элеазар бен Хисма былай деді: Леуіліктер 12:8-дегі құс құрбандықтарының және Леуіліктер 12:1–8-дегі етеккір ағымының ең қиын заңдары да маңызды заңдар. Мишнадағы «Кинним» трактаты Леуіліктер 1:14, 5:7, 12:6–8, 14:22 және 15:29; және Сандар 6:10-дағы құрбандық кептерлер мен көгершіндер жұптарының заңдарын түсіндірді. Леуіліктер 12:6–8-дегі етеккір ағымының басталуын түсіндіре отырып, Мишна әйел етеккір циклын жоғалтса, нидда санасының басталуына жеті күннен кем, немесе он жеті күннен артық қайта оралмайды деп үкім айтты. Мишна (Леуіліктер 5:7–8-ді ұстандыра отырып) құстың құрбандықтарында, құстың күнә құрбандығы құстың толық құрбандығынан бұрын орындалатынын үйретті, және дін қызметкері оларды да осы ретпен орындады. Раввин Элиезер әйел жануарлық күнә құрбандығының орнына екі құс (біреуі күнә құрбандығы үшін, екіншісі толық құрбандығы үшін) шалса, дін қызметкері күнә құрбандығын толық құрбандығынан бұрын шалатынын (Леуіліктер 5:7–8-дегі нұсқауларға сәйкес) үйретті. Бірақ бала туғаннан кейін әйелдің жағдайында (Леуіліктер 12:8-де талқыланғанда, кедей ана жануарлық толық құрбандығының орнына екі құс, біреуі күнә құрбандығы үшін, екіншісі толық құрбандығы үшін шала алады), толық құрбандығы күнә құрбандығынан бұрын орындалады. Күнәға байланысты құрбандық болған жерде, күнә құрбандығы басымдыққа ие. Бірақ мұнда (бала туғаннан кейін әйелдің жағдайында, күнә құрбандығы күнә үшін болмағандықтан) толық құрбандығы басымдыққа ие. Егер екі құс бір жануарлық күнә құрбандығының орнына келсе, күнә құрбандығы басымдыққа ие. Бірақ мұнда (бала туғаннан кейін әйелдің жағдайында) олар екеуі де күнә құрбандығы үшін келмеді (өйткені кедейлікке байланысты ол толық құрбандығы үшін құс шалған, Леуіліктер 12:6–7 одан әйелдің күнә құрбандығын шалуын талап етеді), толық құрбандығы басымдыққа ие. (Гемара бұл Мишнаға қайшы келе ме деп сұрады, ол құстың күнә құрбандығы жануарлық толық құрбандығынан бұрын орындалатынын үйреткен, ал мұнда ол жануарлық толық құрбандығын құстың күнә құрбандығынан бұрын шалған). Рава Леуіліктер 12:6–7-дегі...

Леуіліктер 13 - тарау

Левиліктер 13:1-ді оқып, бір мидраш 18 тармақта Жазбалар Мұса мен Һаронды (Израильдің құтқарылу құралы) тең дәрежеде қояды (Құдай екеуіне де бірдей сөйлегенін айтады) және осылайша Амидада 18 бата бар деп үйретті. Мишнадағы Негаим трактаты мен Тосефта Левиліктер 13-тармақтағы тері аурулары туралы заңдарды түсіндірді. Бір мидраш Левиліктер 13:2-ден басталатын тері аурулары туралы сөздерді патша сарайына кірген бір асыл әйелдің жағдайымен салыстырды. Бірақ патша оған: "Қорықпа, бұлар қызметшілерге арналған, ал сендер ішіп-жеп, көңіл көтеріңдер!" - дейді. Израильдіктер де Киелі жазбалардың алапеске қатысты бөлімін естігенде қорқып кетті. Ал Мұса оларға былай деді: "Бұл - зұлым халықтарға арналған, ал сендер ішіп-жеп, қуанып-шаналыңдар!" Раввин Иоханан рабби Иосиф бен Зимраның атынан жаман әңгімелер (לשון הרע, lashon hara) айтқан әркімді тері ауруы (צָּרַעַת, tzara'at) жазалайды, өйткені Забур 101:5-те былай делінген: "Кімде-кім көршісін жасырын жамандаса, мен оны (азимт) жоямын". Гемара азимді צָּרַעַת, tzara'at дегенге сілтеме жасап, Левиліктер 25:23-тің "мәңгілік" (la zemitut) деп қалай айтылғанын келтірді. Ал Реш-Лакиш Левиліктер 14:2-дегі "Бұл тері ауруына шалдыққан адамның заңы" дегенді былай түсіндірді: "Бұл жаман атақ әкелген адамның заңы (моцзи шем ра)". Гемаралықтар Израиль елінде жамандаудың үш адамды: жамандаушыны, оны қабылдап алған адамды және жамандау туралы айтылған адамды өлтіретінін үйретеді деп мәлімдеді. Раввин Ханина тері ауруының тек жаладан пайда болатынын үйреткен. Раввилер Мұса пайғамбарға жалған сөйлегендіктен, оған пәлелер соқты деп, Мириамның жағдайында осыған дәлел келтіреді. Олар осыны растау үшін Сандар 24:8–9 тармақтарды оқыды. Раввин Самуил бар Нахмани рабби Иохананның атынан тері ауруының жеті күнәдан туындайтындығын айтты: жамандау, қан төгу, бос ант, инцест, тәкаппарлық, тонау және қызғаныш. Гемарада әр қауымдастық үшін Киелі кітап негіздері келтірілген: жамандау үшін, Забур 101:5; қан төгу үшін, 2 Самуил 3:29; бос ант үшін, 2 Патшалар 5:23–27; инцест үшін, Жаратылыс 12:17; менмендік үшін, 2 Тарих 26:16–19; тонау үшін, Левиліктер 14:36 (танда өздеріне тиесілі емес ақшаны жинаған адамдар діни қызметкердің келіп, ақшаларын көшеге шашып жатқанын көреді деп үйреткендей); ал қызғаныш үшін, Левиліктер 14:35. Сол сияқты, бір мидраш тері ауруының 10 күнәдан туындайтындығын үйретті: 1) жалған тәңірлерге табыну, 2) пәктіктен бас тарту, 3) қан төгу, 4) Құдайдың есімін қорлау, 5) Құдай есімін қорлау, 6) жұртшылықты тонау, 7) өз құқығына сай емес қадір-қасиетті иелену, 8) тым мақтану, 9) жаман сөз айту және 10) жаман көз. Мидраш дәлел ретінде келтірді: (1) жалған тәңірлерге табыну үшін, израильдіктердің тәжірибесі Алтын бұзау туралы айтқан: "Бұл сіздің құдайыңыз, Уа, Израиль" Шығыс 32:4-де және кейін алапеспен зақымдалған, Шығыс 32:25-те баяндалғандай, Мұса "Халықтың жұқтырғанын көрді" (паруа, פָרֻעַ), бұл алапес олардың арасында "сарық" (парах) екенін көрсетеді; (2) тазалық үшін, Сион қыздарының тәжірибесі Исаия 3:16 "Сион қыздары менмен бой көтеріп, жүреді мойынды созылған және көзді қаратып", содан кейін Исаия 3:17 "Осылайша, Иеміз Сион қыздарының басын қақпен ұрады"; (3) қан төккен, Жоғабтың тәжірибесі туралы хабарлаған, кімнің 2 Самуил 3:29 "Ол Жоғабтың басына түссін, оның бүкіл әкесінің үйіне; және барлық лепралықтардың арасында" (парах) "Бұл Леуіліктердің патшасы Мұсаяхаттың үйінен шыққан" деп жазылған, сондықтан, Иеміз оны "Бұқырлық үшін" деп атады, ал Елі-ақшамақ, ал Елі, ал бұл сөзді, "Бұмұмұмұм, ал Жүха" деп, деп, "Бұм" деп, яғни, "Бұсты" деп, ал "Бұсты" деп, яғни, "Бұсты" деген сөзді білдіреді, "Б" деген сөзді" деген сөзді білдіреді, "Б" деген сөзді" деген сөзді білдіреді, "Б" деген сөзді" деген сөзді білдіреді, "Б" деген сөзді" деген сөзді" деген сөзді білдіреді, "Б" деген сөзді" деген сөзді білдіреді, "б" деген сөзді" деген сөзді білдіреді "б" деген сөз "б" деген сөз "б"; "Жалпынан" деген сөз лепраны білдіреді, ол туралы Левиліктер 13:45 былай дейді: "Ол өзінің жоғарғы ерінін жауып алады"; (7) Ұзияхтың оқиғасынан, оған ешкімнің құқығы жоқ қадір-қасиеті үшін, ол туралы 2 Тарих 26:21 былай дейді: "Ұзиях патша өлген күніне дейін алапеспен ауырады"; (8) Ұзияхтың мысалынан, ол туралы 2 Тарих 26:16 былай дейді: "Бірақ ол күшті болғанда, оның жүрегі көтерілді, сондықтан ол бүлінгенді және Құдай Иеге қарсы күнә жасады"; (9) жаман сөз үшін, Мириамның оқиғасынан, ол туралы Сандар 12:1 былай дейді: "Мириам . Мұсаға қарсы сөйледі", содан кейін Сандар 12:10 былай дейді: "Шатырдан бұлт кеткенде, міне, Мириам алапеске шалдыққан"; және (10) жаман көз үшін, Левиліктер 14:35-те сипатталған адамнан, оны былай оқуға болады: "Егер үйінің иесі өзіне үйінен ешкімге пайда тиюге рұқсат бермесе, ол дін қызметкеріне келіп, былай дейді: Менің үйімде ауру бар сияқты". Левиліктер 14:35 осылайша үйден ешкімге пайда тиюге дайын емес адамды сипаттайды. Сол сияқты, Раввин Иуда Левит, Раввин Шаломның ұлы, тері ауруының он бір күнәдан туындайтындығын болжайды: (1) Құдай есімін қарғысқа салу, (2) әдепсіздік, (3) қан төгу, (4) өзгеге жоқ кемшілікті таңу, (5) мақтандылық, (6) басқалардың жерлерін басып алу, (7) жалған тіл, (8) ұрлық, (9) жалған ант беру, (10) Аспанның есімін қорлау және (11) жалған құдайларға табыну. Раввин Исақ қосты: жаман ниет. Ал Раввилеріміз Тордың сөздерін жек көру үшін де дейді. Левиліктер 18:4-ті оқып, "Менің заңдарымды (мishpatay) орындаңдар және Менің ережелерімді (chukotai) сақтаңдар", Сифра "заңдарды" (мishpatim) "ережелерден" (chukim) ажыратты. "Заңдар" (мishpatim) термині, Сифра үйреткендей, егер олар Торда жазылмаған болса да, жазу логикалық болар еді, мысалы, ұрлыққа, жыныстық тәртіпсіздікке, жалған құдайларға табынуға, Құдайды құрметсіздікке алып, кісі өлтіруге қатысты заңдар. "Ережелер" (chukim) термині, Сиқа үйреткендей, зұлым ниеттер (yеtser hara) және әлем елдері бұзуға тырысатын ережелерге жатады, мысалы, шошқа етін жеу (Левиліктер 11:7 және Аятулқұран 14:7–8-де тыйым салынған), жүн мен зығырды араластыру (shatnez, Левиліктер 19:19 және Аятулқұран 22:11-де тыйым салынған), левират некесінен босату (chalitzah, Аятулқұран 25:5–10-да міндетті), тері ауруына шалдыққан адамды тазалау (metzora, Левиліктер 13–14-те реттелген) және...

Леуіліктер 12 - тарау

Маймонид арамдық туралы заңдардың көптеген мақсаттары бар екенін үйретті: (1) Олар яһудилерді лас және кір заттардан алшақ ұстайды. (2) Олар киелі орынды қорғайды. (3) Олар орныққан дәстүрді сақтайды. (4) Олар жүктемені жеңілдетеді. Өйткені бұл заңдар арамдыққа ұшыраған адамдардың күнделікті шаруаларына кедергі келтірмейді. Себебі таза мен арам арасындағы айырмашылық тек киелі орынға және оған байланысты киелі заттарға қатысты ғана қолданылады; басқа жағдайларда ол қолданылмайды. Леуілік кітабының 12:4 аятын келтіре отырып, «Ол ешқандай қасиетті нәрсеге тимеуі керек, тіпті киелі орынға да кірмеуі керек», Маймонид киелі орынға кіру немесе қандай да бір қасиетті нәрсеге тию ниеті жоқ адамдар, арамдығын қалағанша сақтап, арам заттармен байланысқа түскен қарапайым тағамдарды өз ыңғайынша жесе, ешқандай күнә жасамайтынын айтты.

Леуіліктер 12 - тарау

Элейн Гудфренд Леуіліктер кітабының 12-ші тарауы және айыз келе жатқан әйелдерге назар аударуының яһуди әйелдерінің өміріне зор әсер еткенін атап өтті. Гудфрендтің мәлімдемесінше, "әйелдердің қалыпты, қайталамалы дене функциялары арқылы қасиеттілікке қарсы ластану тудырады деген көзқарас, яһуди тарихы бойында әйелдердің қасиетті нәрселерден алшақтауына себеп болды". Гудфренд дінтас қызметкерлердің әйелдерді "айыздың кенеттен басталуы тазалық пен қасиеттіліктің қақтығысына алып келіп, қорқынышты салдарға ұшыратады деген қорқынышпен" шеттетуі мүмкін екенін болжады. Гудфренд бұл заңдар мен байланысты әдет-ғұрыптар әйелдердің қоғамдық діни және жеке отбасылық өміріне әсер еткенін, олардың және олардың күйеулерінің ұзақ уақыт бойы жыныстық қатынасқа тыйым салынғанын, бұл олардың фертильдігіне және жалпы некелік өміріне әсер еткенін көрсетті. Шей Коэн Леуіліктер 11–15-тегі "дәстүрлі" немесе физикалық тазалықсыздық пен Леуіліктер 18-дегі "қауіпті" немесе күнәлі тазалықсыздық арасындағы жалғыз ортақ элемент – айыз келе жатқан әйелмен жыныстық қатынас екенін атап өтті.

Леуіліктер 13 - тарау

Ефраим Шпайзер "Тора" (תּוֹרָה) сөзінің "оқыту, нұсқау беру" сияқты мағыналарды білдіретін сөздік түбірге негізделгенін және туынды есімнің түрлі мағыналары болуы мүмкін екенін жазды, оның ішінде Леуілік кітабының 13:59, 14:2, 54 және 57 аяттарында кейде "жалаңаяқ" деп аталатын нақты рәсімдер туралы айтылған. Шпайзер контексте бұл сөзді бүкіл Бес кітаптың атауы деп жаңылыстыруға болмайды деп сараптап көрсетті.

Литургияда

Кейбір яһудилер Пиркеи Авоттың 3-тарауының соңында, Құтқарылу мерекесі мен Рош Хашана арасындағы сенбі күні оқығанда, Леуіліктер кітабының 12:8-дегі құс құрбандықтары туралы заңдар мен етеккір циклы туралы заңдарды еске алады. Сондай-ақ, кейбір яһудилер Леуіліктер кітабының 13-таравындағы тері аурулары үшін жасалатын күнә тазарту құрбандықтарын, сенбі күні таңертеңгі дұғалардан кейін құрбандықтар туралы оқулардың бір бөлігі ретінде талқылайды. Шахарит таңғы намазынан кейін, кейбір яһудилер "Алты еске алуды" оқиды, олардың ішінде Езекіел кітабының 24:9-шы аяты бар: "Құдай Иеңнің Мысырдан шығу жолында Мириамға жасағандарын есіңнен шығарма", осы арқылы Құдай Мириамды цָּרַעַת, цараатпен жазалағанын еске түсіреді.

Апталық мақам

Апталық мақамда сефардтық яһудилер әр апта сайын қызметтердегі әндерді сол аптаның пашасының мазмұнына сәйкес таңдайды. "Тазрия" пашасы үшін сефардтық яһудилер келісімді (брит) символдайтын "Саба" мақамын қолданады. Бұл лайықты, себебі бұл паша бала дүниеге келген кезде не істеу керектігі туралы әңгімемен басталады. Сондай-ақ, ол адам мен Құдай арасындағы келісімді көрсететін "брит-мила" рәсімі туралы да айтады.

Хафтара

Парашаға арналған хафтара (ерекше сенбі күні емес, жеке оқылған сенбі күні) 2 Патшалар кітабы 4:42–5:19.

Қорытынды

Бірде Бағал-Шалишахтан келген бір адам пайғамбар Илиясқа алғашқы есімдіктерден жасалған нан – 20 дана арпа наны, және жемістерін қапқа салып, халыққа жеу үшін әкелді. Илиястың қызметшісі Илиястан осы азықпен жүз адамды қалай тоқ ете алатынын сұрады, бірақ Илияс қызметшісіне халыққа тамақ беруге айтты, себебі Құдай олар жейді және азық қалдырады деді. Сондықтан қызметші тамақты адамдарға қойды, олар жеді және Құдай айтқандай, азық қалды. Арам патшасының әскер басшысы Нааман ұлы батыр болғанмен, денесі құрғақ ауруға шалдыққан еді. Нааманның әйеліне қызмет ететін қыз израильдік болған, оны арамдықтар тұтқынға алған еді, және ол Нааманның әйеліне егер Нааман Самариядағы Илиясқа барса, Илияс Нааманды оның құрғақ ауруынан емдейтінін айтты. Нааман Арам патшасына қыздың айтқандарын жеткізді, және Арам патшасы Нааманды Израиль патшасына хатпен жіберді. Нааман 10 талант күміс, 6000 алтын және он жиын киім алып кетіп, сапарға шықты. Нааман Израиль патшасына хат әкелді, онда Нааманды құрғақ ауруынан емдеуді сұрады. Израиль патшасы хатты оқығанда, киімдерін жыртып, өмір мен өлімге билік ететін Құдай емес екенін, бірақ Арам патшасы Израильға шабуыл жасау үшін сылтау іздеп отырған болуы керек деп шағымданады. Илияс бұл хабарды естігенде, патшадан Нааманды өзіне жіберіп беруін өтінді, сонда Нааман Илиястың үйіне жылқылары мен көліктерімен келді. Илияс Нааманға хабаршы жіберіп, оған Иордан өзенінде жеті рет жуынып, сауығуын айтты, бірақ бұл Нааманды ашуландырды, ол Илиястың шығып келіп, Құдайдың атын шақырып, қолымен Нааманға көрсетуін күткен еді. Нааман Дамасктағы Амана және Парпар өзендері Израильдегі өзендерден жақсырақ емес пе, олармен жуынса таза болар ма деп сұрады. Бірақ Нааманның қызметшілері оған Илияс егер қиын нәрсе жасауды бұйырса, ол міндетті түрде орындайтын еді, сондықтан Илияс жуынып таза болуды айтқанда, оны неге орындамасын деді. Сондықтан Нааман Иорданға жеті рет батып, терісі баланың терісі сияқты болды. Нааман Илиясқа қайтып келіп, Израильден басқа Құдай жоқ екенін мойындады, және Илиястан сыйлық қабылдауын өтінді, бірақ Илияс бас тартты. Нааман Израильдің топырағынан екі түйе жүгін алып, Құдайға құрбандық шалуға рұқсат сұрады, және ол Арам патшасының алдында құдай Риммонға бас иіп, Құдай оны кешірсін деп тіледі. Илияс Нааманға аман-есен қайтуын тіледі.

Парашамен байланыс

Параша мен хафтара екеуі де тері ауруларының емделуін баяндайды – парашада дін қызметкерлері, ал хафтарада пайғамбар Елисей арқылы. Екеуі де тері ауруы (צָּרַעַת, tzara'at) терминін жиі қолданады. Бір мидраш 2 Патшалар кітабының 5:1-дегі Нағыманды "ұлы адам" деп сипаттауынан, оның ұлы жауынгер болғандықтан мақтанға бой алдырғанын және осы себепті мәйекті дертіне шалдыққанын қорытып шығарды. Алайда, Бабыл Талмуды Нағыманның Нойдың жеті заңын (оның ішінде бейілсіздікке тыйым салынған) сақтаған, жат жұрттық екенін айтады.

Шаббат ха-Ходеш күні

Параша Шаббат ХаХодеш ("айдың Шаббаты", еврейлердің Нисан айының алдындағы ерекше Шаббат) 2022 жылы сәйкес келсе, хафтара мынадай болады: және Құдай Пасха мерекесінің заңдарын берді. Сол сияқты, Езекиел 45:21–25-тегі хафтара да Пасха мерекесі туралы баяндайды. Ерекше оқылымда да, хафтарада да Құдай израильдіктерге есік қаптамаларына қан жағуды бұйырады.

Парашат Тазрия Метзора

Көбінесе жылдарда Тазрия парашасы әрқашан Мецзора парашасымен біріктіріледі (мысалы, 2018, 2020, 2021, 2023, 2025, 2026 және 2028 жылдары). Егер бұл ерекше сенбі болмаса, хафтара Мецзора парашасының хафтарасы болады, яғни 2 Патшалар кітабы 7:3–20 аяттары.

Қорытынды

Арамалықтар Самарияны қоршаған кезде, қақпаның жанындағы төрт мүжік адам бір-біріне: «Неге біз мұнда аштықтан өлуіміз керек? Егер арамалықтарға барсақ, олар бізді құтқарады немесе қазіргімізден де нашар қылмайды», – деді. Күн батқанда олар арамалықтардың лагеріне барды, онда ешкім болған жоқ. Өйткені Құдай арамалықтарға күймелер, жылқылар және үлкен әскердің дауысын естірткен еді. Хеттіктер мен мысырлықтардан қорқып, олар шатырларын, жылқыларын, есектерін және лагерін тастап қашты. Мүжіктер бір шатырға кіріп, ішіп-жеді, содан кейін шатырлардан күміс, алтын және киім-кешектерді алып, жасырып қойды. Кінәлі сезініп, олар Самария патшасына хабар беруге барды, қала қақпаларын күзеткен сақшыларды шақырып, көргендерін айтты. Сақшылар патшаның үйіне хабар жеткізді. Патша түнде тұрып, қызметшілеріне: «Мен арамалықтардың далаға тығылып, біз қаладан шыққанда, қалаға кіруге тырысады деп күдіктенемін», – деді. Бір қызметші: «Бес жылқыны алып, барып көрейік», – деп ұсынды. Олар екі күймелі атпен арамалықтардың соңынан еріп барды. Олар Иордан өзеніне дейін арамалықтар асығысқандықтан тастап кеткен киімдер мен ыдыстармен толы жолмен жүрді. Хабаршылар қайтып келіп, патшаға бұл туралы хабарлады. Содан халық шығып, арамалықтардың лагерін тонады. Нәтижесінде, Құдай айтқандай, ең жақсы ұнның бір қадағы мен екі қадақ арпаның бағасы бір шекелге дейін түсті. Патша өзіне сенген сарбазын қақпа күзетшісі етіп тағайындады. Бірақ халық, Құдайдың адамы Елисей айтқандай, оны аяқ астынан таптап өлтірді, тіпті ұнның дәмін татуға да үлкермеді.

Қос парашаға қосылу

Екі параша мен хафтара тері ауруымен ауыраған адамдар туралы айтады. Екі парашада да, хафтарада да тері ауруына шалдыққан адамды (метзора, מְּצֹרָע) атау үшін бірдей термин қолданылады. Тазрия парашасында Леуіліктер кітабының 13:46 аятында тері ауруына шалдыққан адамның "жеке тұруы керек, лагерден тыс жерде" деп көрсетілген, осылайша хафтарадағы қақпаның сыртында тұрған төрт арашаланған адамның себебі түсіндіріледі. Раввин Иоханан 2 Патшалар кітабының 7:3 аятындағы қақпада тұрған төрт арашаланған адамның Елішаның бұрынғы қызметшісі Гехази (Мидрашта Құдай есімін бедеулегені үшін арашаланғаны айтылған) және оның үш ұлы екенін үйретті. Метзора парашасында егер үйде "жұқпалы ауру бар сияқты" болса, дін қызметкері дереу қорытынды жасамай, фактілерді зерттеуі керек. Хафтараның басталмас бұрын, 2 Патшалар кітабының 7:2 аятында патшаға жақын қолбасшы Елішаның болжамы орындалмауы мүмкін деген шешімге келеді, ал ол қолбасшы 2 Патшалар кітабының 7:17 және 19 аяттарында жазаланады.

Шаббат күні Рош Ходеш

Бірлескен параша Шаббат Рош Ходешпен сәйкес келген жағдайда (мысалы, 2026 жылы), хафтара Ишая кітабының 66:1–24 тараулары оқылады.

Киелі кітап

Жаратылыс 17:12 (сүндеттелу). Забур 72:12 (Құдайдың мұқтаждардың шақыруына жауап беруі); 147:3 (Құдайдың емдеуі).

Раби емес ерте кезеңдері

Юбилейлер 3:8–14 Израиль елі, б.з.д. II ғасыр (бала туғаннан кейінгі тазару күндері). Филон. Қайын ұрпақтары мен оның жер аударылуы туралы 13:47; Құдайдың өзгермейтіндігі туралы 25:123–24; 27:127; Нұхтың егіншілік қызметі туралы 26:111; Нұхтың аяққа келген кезде айтқан дұғалары мен қарғыстары туралы 10:49. Александрия, Египет, біздің заманымыздың I ғасырының басында. Мысалы, Филонның еңбектері: толық және қысқартылмаған, жаңа жаңартылған басылым. Чарльз Дьюк Йонг аударған, 136, 168, 200, 231 беттер. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 1993 жыл. Иосиф Флавий, Яһудилердің ескілігі 3:11:3–5. Шамамен 93–94 жылдар. Мысалы, Иосифтің еңбектері: толық және қысқартылмаған, жаңа жаңартылған басылым. Уильям Уистон аударған, 96–97 беттер. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 1987 жыл. Лұқа 2:22 (бала туғаннан кейін тазару күндері).

Классикалық раввиндік

Мишна: Мегилла 2:4; Назир 7:3; Сота 3:8; Авот 3:18; Хорайот 3:5; Зевахим 10:4; Арахин 2:1, Керитот 6:9; Кинним 1:1–3:6; Негаим 1:1–14:13. Израиль жері, шамамен 200 ж.б. Мысалы, "Мишна: Жаңа аударма" кітабында. Жақып Нойснердің аудармасы, 319, 444, 453, 681, 695, 722, 811, 851, 883–89, 981–1012 беттер. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1988. Тосефта: Бикурим 2:6; Шаббат 8:27; Мегилла 2:4; Сота 6:7; Эдуёт 2:4; Негаим 1:1–9:9. Израиль жері, шамамен 250 ж.б. Мысалы, "Тосфета" кітабында: Еврей тілінен аударғанда, жаңа кіріспемен. Жақып Нойснердің аудармасы, 1-том, 350, 385, 857 беттер; 2-том, 1253, 1709–44 беттер. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 2002 жыл. Сифра 121:1–147:16. Израиль жері, 4-ғасыр. Мысалы, "Сифра: Аналитикалық аударма" кітабында. Жақып Нойснер аударған, 2-том, 231–323 бет. Атланта: Scholars Press, 1988 жыл. Иерусалим Талмуды: Килайим 76а; Маасер Шени 46б; Шаббат 10б, 19а, 98а; Песахим 14б, 45б, 55а, 78а; Шекәлім 4а, 24б; Рош Хашана 5б; Мегилла 12а, 25б; Евамот 44а; Недарим 12б–13а, 31а; Назир 20а, 52а; Сота 19б, 44а; Кидушин 19б; Санхедрин 63б; Шевуот 2б; Нидда 1а–. Тиберия, Израиль жері, шамамен 400 ж.б. Мысалы, "Талмуд Йерушальми". Редакторлар: Хаим Малиновиц, Исраэль Симча Шорр және Мордехай Маркус, 5, 10, 13, 15, 18–20, 24, 26, 30, 33–37, 40, 45–46 томдары. Бруклин: Mesorah Publications, 2008–2020. Раввин Симеонның Мехильтасы 10:2. Израиль жері, 5-ғасыр. Мысалы, "Мехильта де Рабби Шимон бар Йохай". Уильям Дэвид Нельсон аударған, 31 бет. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 2006. Леуіліктер Раббасы 2:6; 5:5; 14:1–16:1; 16:3–4, 6; 17:3–4; 18:2, 4–5; 21:2; 27:1, 10; 36:1. Израиль жері, 5-ғасыр. Мысалы, "Мидраш Рабба: Леуіліктер". Гарри Фридман мен Морис Саймон аударған, 4-том, 24, 70, 177–98, 202, 205–07, 216–17, 219, 229, 232–33, 266, 344, 354, 456 беттер. Лондон: Soncino Press, 1939 жыл. Вавилон Талмуды: Берахот 4а, 5b, 25a; Шаббат 2b, 24b, 26b, 28a, 54a, 55b, 67a, 94b, 132a–b, 134b–35a; Эрувин 24a, 32a, 37a; Песахим 3a, 4a, 9b, 67a–b, 75a, 84a, 90b, 92a, 113b; Йома 6a, 9b, 28b, 34b, 41a, 42a, 81a; Сукха 28b; Мегилла 8b, 20a, 24b; Мод Каттан 5a, 7a–8a, 14b–15a; Чагига 11a, 18b; Евамот 4b, 47b, 72b, 74b–75a, 83a, 103b–04a; Кетубот 61b, 75b; Недарим 4b, 64b; Назир 17b, 26b–27a, 29a, 43a, 54b, 56b, 59b, 64b, 65b; Сота 5a, 23a, 32b; Кидушин 13b, 25a, 30a, 35b; Бава Камма 11a, 80a, 92b; Бава Метзия 86a; Бава Батра 84a, 127a; Санхедрин 4a, 11a, 26a, 34b, 54b, 59b, 68a, 83b, 87b–88a, 97a, 101a; Маккот 8b, 14b, 20b, 22a; Шевуот 2a, 6a–7a, 8a, 11a, 16a, 17b; Авода Зара 23b, 42a; Хорайот 10a, 12b; Зевахим 19b, 32b, 33b, 38a, 49b, 67b, 76b, 90a, 94a, 102a, 105b, 112b, 117a; Менахот 4b, 6b, 37b, 39b, 91b; Хуллин 8a, 24a, 31b, 41b, 51b, 63a, 71a, 77b–78a, 84b–85a, 109b, 134a; Бехорот 17a, 27b, 34b, 41a, 47b; Арахин 3a, 8b, 15b–16b, 18b, 21a; Темура 26b; Керитот 7b–8b, 9b–10b, 22b, 28a; Мейла 19a; Нидда 11a–b, 15b, 19a, 20b–21a, 24b, 27b, 30b–31a, 34a–b, 35b, 36b, 37b, 38b, 40a, 44a, 47b, 50a, 66a, 71b. Сасанидтер империясы, 6-ғасыр. Мысалы, "Талмуд Бавли". Редакторлар: Исраил Симха Шорр, Хаим Малиновиц және Мордехай Маркус, 72 том. Бруклин: Mesorah Publications, 2006 жыл. Ескі заң 6:8. Израиль жері, шамамен 775–900 ж.б. Мысалы, "Мидраш Рабба: Ескі заң". Гарри Фридман мен Морис Саймон аударған, 7-том, 125–26 беттер. Лондон: Soncino Press, 1939 жыл.

Орта ғасырлар

Сүлеймен ибн Габирол. Патшаға арналған тәж, 30:369–70. Испания, XI ғасыр. Дэвид Р. Славиттің аудармасы, 48–49 беттер. Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы, 1998. Маймонид. "Айдасқандарға арналған нұсқау", 1-бөлім, 42-тарау; 3-бөлім, 41, 45, 47, 49-тараулар. Каир, Мысыр, 1190 жыл. Мысалы, Мұса Маймонид. "Айдасқандарға арналған нұсқаулық". Майкл Фридландер аударған, 56, 346, 357, 368, 379 беттер. Нью-Йорк: Dover Publications, 1956. Раши. Комментарий. Леуіліктер 12–13. Трой, Франция, XI ғасырдың аяғы. Мысалы, Раши. Тора: Рашидің түсіндірмесімен аударылған, түсіндірілген және толықтырылған. Yisrael Isser Zvi Herczeg аударған және түсіндірген, 3-том, 135–57 беттер. Бруклин: Mesorah Publications, 1994. Рашбам. Тораға түсініктеме. Троя, 12 ғасырдың басында. Мысалы, Рашбамның Леуіліктер мен Сандарға түсініктемесі: Анотацияланған аударма. Мартин И. Локшин редакциялап, аударған, 69–76 беттер. Провиденс: Brown Judaic Studies, 2001. Ыбырайым ибн Езра. Тораға түсініктеме. 12 ғасырдың ортасы. Мысалы, Ибн Езраның Пятикнижьеге түсініктемесі: Левит кітабы (Ваикра). Х. Норман Стрикман және Артур М. Сильвер аударған және түсіндірген, 3-том, 85–102 беттер. Нью-Йорк: Menorah Publishing Company, 2004. Езекия бин Маноах. Хизкуни. Франция, шамамен 1240 жыл. Мысалы, Хизкияһу бен Маноах. Хизкуни: Тораға түсініктеме. Eliyahu Munk аударған және түсіндірген, 3-том, 713–28 беттер. Иерусалим: Ktav Publishers, 2013. Нахманид. Тораға түсініктеме. Иерусалим, шамамен 1270 жыл. Мысалы, Рамбан (Нахманид): Тораға түсініктеме. Чарльз Б. Шавель аударған, 3-том, 156–85 беттер. Нью-Йорк: Shilo Publishing House, 1974. Зохар 3:42а–52а. Испания, 13 ғасырдың аяғы. Мысалы, Зохар. Гарри Сперлинг пен Морис Саймон аударған, 5 томдық. Лондон: Soncino Press, 1934. Бахья бен Ашер. Тораға түсініктеме. Испания, 14 ғасырдың басында. Мысалы, Мидраш Раббину Бачья: Рабби Бачья бен Ашердің Тораға түсініктемесі. Eliyahu Munk аударған және түсіндірген, 5-том, 1621–52 беттер. Иерусалим: Lambda Publishers, 2003. Якуб бен Ашер (Баал Ха Турим). Тораға түсініктеме. 14 ғасырдың басында. Мысалы, Баал Хатурим Хумаш: Ваикра/Левит кітабы. Eliyahu Touger аударған, Avie Gold редакциялаған, толықтырған және түсіндірген, 3-том, 1113–37 беттер. Бруклин: Mesorah Publications, 2000. Якуб бен Ашер. Перуш Аль ха Тора. 14 ғасырдың басында. Мысалы, Яков бен Ашер. Тораға түсініктеме. Eliyahu Munk аударған және түсіндірген, 3-том, 852–67 беттер. Иерусалим: Lambda Publishers, 2005. Ысқақ бен Мұса Арама. Акедат Ижак (Исақты байлау). 15 ғасырдың аяғы. Мысалы, Ицхак Арама. Акейдат Ицхақ: Рабби Ицхақ Араманың Тораға түсініктемесі. Eliyahu Munk аударған және қысқарған, 2-том, 577–87 беттер. Нью-Йорк, Lambda Publishers, 2001.

Қазіргі заманғы

Исаак Абраванель. Тораға түсініктеме. Италия, 1492 және 1509 жылдар аралығында. Мысалы, Абарбанел: Тораға қатысты таңдамалы түсініктемелер: 3-том: Вайкра/Левит. Израиль Лазардың аудармасы мен түсіндірмесі, 106–19 беттер. Бруклин: CreateSpace, 2015 жыл. Обадия бен Якоб Сфорно. Тораға түсініктеме. Венеция, 1567 жыл. Мысалы, Сфорно: Тораға түсініктеме. Аударма және түсіндірме жазбалар, Рафаэль Пелковиц, 538–49 беттер. Бруклин: "Месора" баспасы, 1997 жыл. Мұше Әлшіх. Тораға түсініктеме. Сафед, шамамен 1593 жылы. Мысалы, Моше Алшич. Раввин Моше Альшиштың Тора туралы мидрашы. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 2-том, 659–67 беттер. Нью-Йорк, Ламбда баспасы, 2000 жыл. Томас Хоббс. Левиафан, 3:40. Англия, 1651 жыл. К. Б. Макферсон редакциялаған қайта басып шығару, 503–04 беттер. Хармондсворт, Англия: "Пингвин классикасы", 1982 жыл. Авраам Ехошуа Хешел. Тораға түсініктемелер. Краков, Польша, 17 ғасырдың ортасы. "Ханукат Хатора" деп жинақталған. Редакторы: Ханох Хенох Эрзон. Пьотрков, Польша, 1900 жыл. Авраам Ехошуа Хешелдің шығармасында. Ханукас Хатора: Рав Авраам Ехошуа Хешелдің Чумаш туралы мистикалық түсініктері. Аударған: Авраам Перец Фридман, 219–21 беттер. Саутфилд, Мичиган: Таргум Пресс/Фелдхайм баспасы, 2004 жыл. Шаббаттай Бас. Сифсей Хашамим. Амстердам, 1680 жыл. Мысалы, Сефер Ваикро: Тораның бес кітабынан: Чумаш: Таргум Окелос: Раши: Сифсей Хахамим: Ялкут: Хафтарос, Аврохом Й. Дэвис аударған, 211–48 беттер. Лейквуд Тауншип, Нью-Джерси: Метсуда Публикациялар, 2012 жыл. Хаим ибн Аттар. Ор ха Хаим. Венеция, 1742 жыл. Шайим бен Аттарда. Ор Хахаим: Тораға түсініктеме. Елияху Мунк аударған, 3-том, 1057–90 беттер. Бруклин: Ламбда баспасы, 1999 жыл. Ицхак Магризо. Ме'ам Ло'ез. Константинополь, 1753 жыл. Ицхак Магризода. "Тора антологиясы: Меам Ло'ез". Арье Каплан аударған, 11-том, 275–99 беттер. Нью-Йорк: Мознаим баспасы, 1989 жыл. Бресловтық Нахман. Ұстаздық. Братслав, Украина, 1811 жылға дейін. Ребе Нахманның Торасында: Бреслов апталық Тора оқу туралы түсінік: Еврей жазбалары. Жариялаған: Хаим Крамер; редактор: Y. Холл, 337–40 беттер. Иерусалим: Бреслов ғылыми-зерттеу институты, 2011 жыл. Эмили Дикинсон. Өлең 1733 ("Ешкім таң қалғанды көрген жоқ, оның үйіне де"). 19 ғасыр. "Эмили Дикинсонның толық өлеңдері" кітабында. Томас Х. Джонсонның редакторы, 703-бет. Нью-Йорк: Литтл, Браун және компания, 1960 жыл. Сэмюэл Дэвид Луццатто (Шадал). Тораға түсініктеме. Падуа, 1871 жыл. Мысалы, Сэмюэл Дэвид Луццатто. Тора түсіндірмесі. Аударған және түсіндірген: Eliyahu Munk, 3-том, 934–45 беттер. Нью-Йорк: Ламбда баспасы, 2012 жыл. Ехуда Арий Лейб Альтер. Сефат Емет. Гор Калвария (Гер), Польша, 1905 жылға дейін. "Ақиқат тілі: Сефат Еметтің Тора түсіндірмесі" кітабынан үзінді. Артур Грин аударған және түсіндірген, 167–72 беттер. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 1998 жыл. 2012 жылы қайта басылған. Александр Алан Штайнбах. "Саббат патшайымы: Жастарға арналған 54 әңгіме" кітабының 84–87 беттерінде қарастырылған. Нью-Йорк: Бехманның еврей кітап үйі, 1936 жыл. Томас Манн. Жүсіп пен оның ағалары. Джон Вудстың аудармасы, 101, 859-бет. Нью-Йорк: Альфред А. Кнопф, 2005 жыл. Бастапқыда "Жозеф пен оның бауырлары" деп жарияланды. Стокгольм: Берман Фишер баспасы, 1943 жыл. Э. В. Хулс, "Киелі кітаптағы "жалаңаш" деген сөздің табиғаты және Киелі кітаптың қазіргі аудармаларында медициналық терминдердің қолданылуы". Палестинаны зерттеу тоқсандық журналы. 107 том (1975): 87–105 беттер. Гордон Дж. Вэнхам. Леуіліктер кітабы, 185–203 беттер. Гранд-Рапидс, Мичиган: Уильям Б. Ердманс баспасы, 1979 жыл. Уолтер Джейкоб. "Еврейлердің эпидемияға (СПИД) қарсы реакциясы". Contemporary American Reform Responsa, 136–38 беттер. Нью-Йорк: Америка раввиндерінің орталық конференциясы, 1987 жыл. Пинхас Х. Пели. "Тора сегодня: Жазбалармен қайтадан кездесу", 121–26 беттер. Вашингтон, Вашингтон: Б'най Б'рит кітаптары, 1987 жыл. Берит Мила реформалар жағдайында. Редакторы: Льюис М. Барт. Берит Мила реформалық иудаизм кеңесі, 1990 жыл. Шей Джей Ди Коэн. "Менструация мен иудаизм мен христиандықтағы қасиеттілік". "Әйелдер тарихы" және "Ежелгі тарих" кітабында. Сара Б. Померойдың редакторы, 273–99 беттер. Чапел-Хилл: Солтүстік Каролина университетінің баспасы, 1991 жыл. Харви Дж. Өрістер. Біздің заманымыз үшін Тора түсіндірмесі: 2-том: Мысырдан шығу және Леуіліктер, 120–26 беттер. Нью-Йорк: UAHC Press, 1991 жыл. Джейкоб Милгром. "Киелі кітаптың арамдығының негіздемесі". "Ежелгі Таяу Шығыс қоғамының журналы". 22 том (1993): 107–11 беттер. Виктор Авигдор Хуровиц. "Қолжазба: ежелгі исраилдіктердің ғибадат тарихы, дәстүрі және түсіндірмесі". AJS Review, 19-том (2- нөмір) (1994): 213–36 беттер. Уолтер К. Кайзер, кіші, "Леуіліктер кітабы", "The New Interpreter's Bible", 1-том, 1083–98 беттер. Нэшвилл: Абингдон баспасы, 1994 жыл. Джудит С. Антонелли. "Бала тууы". ...