Кіріспе

Дианетика мен Саентология тарихы шамамен 1950 жылы басталады. 1940 жылдардың соңында Л. Рон Хаббард психикалық терапия жүйесін әзірлеуді бастады, оны ол Дианетика деп атады. Хаббард өзінің әдістерімен медициналық ортаны, соның ішінде Геронтологиялық қоғамды, Американдық медициналық қауымдастықтың журналын және Американдық психиатрия журналын қызықтыруға тырысты, бірақ оның жұмысы тиімділігінің жеткілікті дәлелдері болмағандықтан қабылданбады. 1950 жылдың сәуір айында ол өзінің идеяларын «Astounding Science Fiction» журналында жариялады, онда ол ғылыми фантастика жазушысы ретінде танымал болды. Мақала көп қызығушылық тудырды, ал келесі айда Хаббард «Дианетика: Психикалық денсаулықтың қазіргі заманғы ғылымы» атты кітабын жариялады. Кітап ақша әкелді және Хаббард «Хаббард Дианетика зерттеулер қоры» арқылы курстар оқыта бастады. Ғылыми және медициналық қауымдастықтар Дианетиканы сынады – Американдық психологиялық қауымдастығы психологтарды осы техниканы қолданбауға шақырды, ал жергілікті Дианетика тәжірибешілеріне лицензиясыз медициналық қызмет көрсеткендігі туралы шағымдар түсті. Қаржылық қиындықтар туындады, бірақ кейбір бай жақтастардан қаржылық қолдау болғанына қарамастан, алғашқы қорлар банкротқа ұшырап, Дианетиканың аты мен авторлық құқығы жоғалды. Шамамен 1952 жылы Хаббард Саентологияны құрды, соңынан Саентологияға енгізілген Дианетикаға құқықтарды қайта алды. Бүгінде Дианетика Саентологияның бір бөлігі болып табылады және жаңа адамдарды тарту үшін бастапқы құрал ретінде қолданылады.

Шығу тегі

Дианетика идеялары 1920-1930 жылдары Л. Рон Хаббард жүргізген деп саналатын жарияланбаған зерттеулерде пайда болды. Ол нәтижелерді және қорытындыларын 1938 жылғы жарияланбаған "Эскалибур" қолжазбасында тіркеді, оның мазмұны кейінірек жарияланған еңбектерінің негізін құрады. Хаббард Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ Әскери-теңіз күштерінде қызметтенгеннен кейін, Калифорния штатының Окленд қаласындағы Оук-Нолл Әскери-теңіз ауруханасына түсті. Сол жерде ол эндокринология саласында зерттеу жүргізгенін айтты: "Фрейдтік психоанализден басқа ештеңе қолданбай, парк сарайын консультациялық бөлме ретінде пайдаланып, құрылым функцияны бақылай ма, әлде функция құрылымды бақылай ма" деген сұрақтарды қарастырды. Ол аурухана кітапханасында көп уақыт өткізіп, онда Зигмунд Фрейд және басқа психоаналитиктердің еңбектерімен танысты.

Дианетиканың пайда болуы

1949 жылдың қаңтарында Хаббард өзінің әдеби агенті Форрест Дж. Акерманға "нервтік шиеленістің себептері мен емделуі" тақырыбында кітап жазып жатқанын хабарлады. Ол кітапты "Қараңғы қылыш" немесе "Экскалибур" немесе "Ақыл ғылымы" деп атауды жоспарлаған. Сол айда ол Writers' Markets and Methods журналына "психологиялық кітап" үстінде жұмыс істеп жатқанын айтты. 1949 жылдың сәуірінде Хаббард Балтимор қалалық ауруханасының геронтологиялық қоғамына "Аборт әрекеті, босану шогы және нәресте аурулары мен жазалары, олардың физиологиялық және психологиялық әсерлері және ересек адамдардың ұзақ өміріне тигізуі мүмкін әсерлерін, сондай-ақ дамыған және қолданылған әдістерді қарастыра отырып, ертедегі жарақатты тәжірибелерді жоюға қатысты белгілі бір жаңалықтар мен зерттеулер" деген тақырыптағы мақала дайындап жатқанын мәлімдеді. Хаббардтың хаты "ілтипатпен қабылданды", бірақ Қоғам қатысудан бас тартты. Ол сондай-ақ Америка медицина және психиатрия қауымдастықтарына хаттар жолдады. Бұл хаттар мен оларға алынған жауаптар жарияланбады, бірақ Хаббард кейінірек олардың теріс болғанын айтты. 1949 жылы Хаббард өзінің жұмысы туралы "Astounding Science Fiction" журналының редакторы және Хаббардтың көптеген әңгімелерін жариялаған досы Джон В. Кэмпбеллге айтты. Кэмпбелл Хаббардтың алғашқы сынақ субъектілерінің бірі болды және Хаббардтың әдістері оның созылмалы синуситін емдегенін сенді, сондықтан ол оны ынтамен қолдады. Ол "Astounding" журналының авторы Джек Уильямсонға жазған хатында: "Мен дианетиканың адамзаттың жазылған және жазылмаған тарихындағы ең ұлы, тіпті ең маңызды жаңалық екенін білемін. Ол адамдар ғасырлар бойы армандаған тұрақтылық пен саналылықты қамтамасыз етеді" деді. 1949 жылдың шілдесінде Кэмпбелл Мичиганнан келген дәрігер Джозеф А. Винтерге хат жазды. Винтер Кэмпбеллдің Хаббардтың жұмысы туралы айтқандарына қызығушылық танытты, бірақ бастапқыда күмәнмен қарады; Хаббард оған "пайдалану үшін оператордың нұсқаулығы" деп атаған нәрсені жіберді, бұл Винтерді Дианетиканың әлеуетіне сендірді. Кейінірек Винтер былай деп жазды: "Кейбір мекемелердің және психиатрлардың ынтымақтастығымен ол барлық типтегі жағдайларды зерттеді. Институционалды шизофрениямен ауыратын, әрекетсіз, маниялық, депрессиялық, бұзық, сөйлеу қиындықтары бар, невроздар – барлығына жуық 1000 жағдай. Бірақ бұл әр түрдің қысқаша үлгісі ғана, оның әдеттегі статистикасы жоқ. Бірақ оның бір статистикасы бар. Ол жұмыс істеген барлық науқастарды емдеді. Ол жараны, артритті, астманы емдеді." 1949 жылдың қазан айында Винтер, Хаббард және Кэмпбелл Хаббардтың үйінде, Бей-Хедте, Нью-Джерсиде жұмысты жалғастыру үшін кездесті. Винтер кейбір медициналық әріптестері мен психиатрларды Дианетикаға қызықтыруға тырысты, бірақ сәл табысқа жетті және Хаббардқа өз жұмысына қызығушылықты арттыру үшін мақала жариялауды ұсынды. Мүмкін, өзінің бұрынғы еңбектерінің қабылданбағанын ескерген Хаббард Винтерге "сіз ұсынған мақалалар менің емес, басқа қаламнан шыққан болса, одан да жақсы қабылданатын болар еді" деді. Осыған сәйкес, 1949 жылдың соңында Винтер "дианетикалық терапияның қағидалары мен әдістемесі туралы қысқаша тұжырымдама" жазды және оны Американдық медициналық қауымдастық журналының редакторына ресми емес түрде тапсырды. Алайда редактор Винтерге "жазылған мақалада тиімділік туралы жеткілікті дәлелдер жоқ екенін және психотерапиямен айналысатын журналдардың біріне жақсырақ сай келетінін" айтты. Ол мақаланы қайта қарады, Хаббард берген жағдайлардың тарихын қосты және оны Американдық психиатрия журналына ұсынды, ол оны сол себеппен қабылдамады. Саентология шіркеуінің мәлімдемесіне сәйкес, Хаббард өзінің алғашқы зерттеулерін 1948 жылы "Дианетика: Бастапқы тезис" атты қолжазба түрінде жариялаған; Хаббард жылды 1949 деп көрсетеді. Ол 1951 жылы кеңінен жарияланды және қазір "Тұрмыстың динамикасы" кітабы ретінде басылып шығарылады. Түпнұсқа мәтін 1951 жылғы басылыммен салыстыру үшін қолжетімді емес, бірақ ол Хаббардтың Дианетиканың алғашқы тәуелсіз куәландырылған кодификациясы болып табылатын Винтер үшін жазылған "оператордың нұсқаулығы" болуы мүмкін.

Дианетиканың баспа түрінде

1949 жылдың соңында Хаббард пен Кэмпбелл “Astounding” журналының мамыр айындағы санында “Дианетиканы” жариялауға келісті, одан кейін толық кітап шығады. Кэмпбелл Нью-Йорктегі медициналық және психиатриялық оқулықтарды басып шығаратын шағын “Hermitage House” компаниясына кітапты басып шығаруды тапсырды. Хаббард “The Explorers Journal” журналында “Terra Incognita: Ақыл” атты мақала жариялады. Дианетика осы кезеңде толыққанды аяқталмаған еді; энграмдар команомдар деп аталды, бұл Винтер ұсынған, бірақ кейіннен қабылданбаған жаңа сөз болатын. 1950 жылдың сәуір айында Хаббард, Кэмпбелл, Винтер және тағы бірнеше адам Нью-Джерси штатының Элизабет қаласында “Хаббард Дианетика зерттеулер қоры”-н құрды. Хаббард сол кезде “Дианетика: Психикалық денсаулықтың қазіргі заманғы ғылымы” атты кітапты жазды, ол 180 000 сөзден тұратын кітапты алты аптада аяқтады. Хаббард психикалық денсаулық техникаларының идеологиясын алғаш рет 1950 жылдың сәуір айының үшінші аптасында “Astounding” журналында жариялады, содан кейін 1950 жылдың мамырында кітап түрінде жарық көрді. Алғашқы 8 000 данасы тез сатылып кетті. Кітап жарық көргеннен кейін екі ай өткен соң “Newsweek” журналы 55 000-нан астам данасы сатылғанын және әуесқойлар АҚШ бойынша 500 “Дианетика” клубын құрғанын хабарлады. Шілде айында “Time” журналы бұл кітаптың АҚШ-тағы бестселлерлер тізімінде көтеріліп жатқанын хабарлады. 1950 жылдың тамызында Кэмпбелл “Astounding” журналына Дианетика туралы аптасына мыңға жуық хат келіп түсетінін жазды. Жыл соңына қарай 150 000 данасы сатылды. Кэмпбеллдің қолдауы баға жетпес болып шықты; “Astounding Science Fiction” журналының 150 000-нан астам оқырманы болды, олардың көпшілігі Хаббардтың ғылыми фантастикасымен таныс және жаңа ғылыми жаңалықтарға қызығушылық танытты. Көпшілік арасында Дианетика дәстүрлі психотерапияға қарағанда арзан, қарапайым және көрінеу тиімді өзін-өзі жетілдіру құралы ретінде танымал болды. Хаббардтың Дианетика Суық соғыстың шиеленісі мен қорқынышын жеңілдете алады деген оптимистік көзқарасы да жақсы қабылданды. Оның қолдаушыларының бірі, Фредерик Л. Шуман “The New York Times” газетіне жазған хатында: “Тарих Дианетика мен апат арасындағы жарысқа айналды” деп жазды. Дианетиканың табысы көп ақша әкелді. Хаббард “Хаббард Дианетика зерттеулер қоры” арқылы Дианетикалық “аудиторларға” оқыту курстарын ұсынды, әр адам үшін төрт-алты апталық оқыту және отыз алты сағаттық Дианетикалық терапия үшін 500 доллар төленді. Хаббард өзінің досы және ғылыми фантастика жазушысы А. Э. ван Вогтті Қордың қазынашысы қызметіне тағайындады, жақын арада Вашингтон, Нью-Йорк, Чикаго, Лос-Анджелес және Гонолулу қалаларында тағы бес қор құрылды. Қордың Лос-Анджелестегі мүлкі 4,5 миллион долларға бағаланды.

Дианетикаға қарсылық

Ғылыми және медициналық қауымдастықтар Дианетикаға құлшыныстарынан әлдеқайда аз болды, оған таңғалу, алаңдаушылық немесе ашық мазақпен қарады. Нобель сыйлығын алған физик И. И. Раби «Ғылыми американдық» журналына арналған шолуында «Бұл том басылымның пайда болғаннан бері әр бетке қарағанда уәделер мен дәлелдердің көбірек болуы мүмкін» деді. Ол Дианетиканың жарық көрген кезі Иммануил Великовскийдің «Дүниелер соқтығысып жатыр» атты танымал псевдонауқыс еңбегімен сәйкес келгенін, ал Дианетика ең көп сатылған кітаптар тізімінің басында тұрғандығын атап өтті. Рабидің айтуынша, бұл «қазіргі заманғы сананың шатасуының және жалған ғылыми ұғымдардың құрбаны болуға бейімділігінің ең қорқынышты дәлелі». «Нэшн» журналы Дианетиканың дерексіздігін көрсетті: «Оның талаптарын растау үшін ешқандай жағдайлар келтірілмеген, сондай-ақ, адам мінез-құлқы саласына маңызды үлес қосып, бұрынғы ойшыл немесе дәрігер екенін көрсететін ешқандай құжаттама жоқ». «Индивидуалдық психология бюллетені» Хаббардты «тек жүздеген емделген науқастар туралы бұрыс сілтеме берумен және басқа нақты деректерді ұсынбаумен» сынға алды. «Бұл кітап мақтанышпен, өркөкірекпен, жалған ғылыми сөздермен, жалпылама сөздермен, қарапайым тілмен және көптеген ақылсыздықтармен толтырылған». Британдық денсаулық сақтау министрі Кеннет Робинсон және басқалар емделушілерге терапия жасауды білімі жетілмеген әуесқойлардың қауіпті болуы мүмкін екеніне алаңдады және Хаббардтың Дианетика ауруларды емдеуде тиімді болуы мүмкін деген талаптарына күмән келтірді. 1950 жылдың қыркүйегінде Америкалық психологиялық қауымдастық психологтарды Хаббардтың әдістерін ғылыми сынақтар арқылы тиімділігі дәлелденгенше емдеу мақсатында қолданбауға шақыратын қарар қабылдады. Дианетиканың жергілікті тәлімгерлеріне лицензиясыз медицинамен айналысқандығы үшін шағымдар түсті. Бұл Дианетика жақтастарының реттеуден қашу үшін кез келген медициналық пайдадан бас тартуына әкелді. Хаббард бұл реакцияны оларды өздеріне пайдалануға тырысқан әртүрлі ұйымдардың жауабы ретінде түсіндірді. Ол «саудаға шыққан кезде» (яғни 1950 жылдың сәуір-майы) АҚШ Әскери-теңіз күштерінің «өте жоғары шенді офицері» оған «адамдарды көбірек ұсыну үшін сіздің сана туралы білгеніңізді пайдалану» туралы сұрағанын айтты. Хаббард бұл жағдайдан қашып, Әскери-теңіз күштерінен кетіп қалды. 1952 жылы ФБР-ге берген сұхбатында ол «Советтер Дианетиканың құндылығын түсінген сияқты, өйткені 1938 жылы Нью-Йорктегі The Explorers Club-та Амторгтың өкілі онымен байланысып, Ресейге барып Дианетиканы осында дамытуды ұсынды» деді. Сұхбатты жүргізген ФБР агенті Хаббардты «ақыл-есі дұрыс емес адам» деп сипаттап, оған сенбеді. Хаббард әсіресе жауыз баспасөзді Америка Коммунистік партиясының Америка Авторлар Лигасы арқылы жасаған қастандық деп айыптады. Хаббардтың айтуынша, «Дианетиканың алғашқы күндерінде адамдар «Біз Дианетиканы пайдалана аламыз» деді. Олардың бәрі менің достарым еді. Қайда қарасам да, коммунистік партияның мүшесі болған әрбір жазушы менің қасымда болды, қолымды қысып, «Жақсы істедің, Рон. Сенде бар екенін білдік» деді. Олар 1950 жылдың қазан айында мен Дианетика мен Саентологияны кез келген ұйымның өздерінің арнайы мақсаттары үшін жасырын түрде пайдалануын қаламадым деп түсінгеннен кейін, Дианетика мен Саентология бұқаралық баспасөзде жарияланды». Кейінірек Хаббард психиатриялық мамандық Дианетиканы сынаудың бастауы деп шешті, өйткені ол олардың әлемнің көптеген үкіметтерін жасырын түрде бақылайды деп сенді. Қазіргі шіркеу басшысы Дэвид Мискевидж де осы теорияны таратуда: «Барлық пайдалы долларлар қауіпте болды. Олар ғылыми гранттарды қалай алуға болады? Ақыл-ойының проблемалары шешілген болса, миллиондаған, тіпті миллиардтаған долларлар? Егер бүкіл ел бұл туралы сөйлесе берсе, олар LRH-ның жаңалықтарын қалай жасыра алады? Біз жылдар бойы олардың алғашқы шабуылдары туралы айтып келдік. Бірінші, олар Дианетиканы дамытатын психиатрлардың «техникалық сараптамасын» алды. Олар осы сын пікірлерін психиатриялық журналдарда жариялады, содан кейін оларды баспасөзге берді, олар дереу «Слайм» және «Трип» сияқты журналдарда авторитет ретінде қайта жарияланды».

Фрагментация және трансформация

1950 жылдың күзінде қаржылық қиындықтар туындады. Кітап сату, лекциялар және аудиторларды оқыту кіріс әкеле берді, бірақ қаржылық бақылау нашар болды; Хаббард жағдайды «есіктің сыртындағы шанышқа барлығын тастап, кейде шанышқат банкке тасымалдаудың есеп жүйесі» деп сипаттады. Хаббардтың қазынашысы А.Э. ван Вогт, ол жеке өзі Қордың шоттарынан үлкен сомаларды ешқандай алдын ала хабарламасыз немесе мақсатын түсіндірмей алып отырғанын айтты; ван Вогттың есебуынша, 1950 жылдың қарашасына қарай алты Қор шамамен бір миллион доллар жұмсап, 200 мың доллардан астам қарызға батқан. Хаббардтың бензедрин, дәрумендер және глутамин қышқылы қоспасымен жасаған тәжірибелері, ол АҚШ теңіз жаяу әскерлері қолданған мылтық тазалау сұйықтығының атымен GUK деп аталды, жағдайды жақсартпады, өйткені ол аудитіге химиялық балама болады деп сенді. Қор жоба үшін Лос-Анджелесте 110 бөлмелі ғимарат сатып алды, бірақ Винтер бұл «қапалы, қымбат сәтсіздік» болғанын жазды. Дианетика қорының жұмысының бағыты бойынша келіспеушіліктер туды, және басқарма мүшелері арасындағы қарым-қатынас шиеленісті, тіпті бірнеше адам Дианетикаға қарсы пікір білдіретін істерді қолдау үшін де кетіп қалды. Мысалы, қайта бағалау кеңесінің негізін қалаушы Харви Джеккинс, бастапқыда Дианетиканың дискретті қайта өңдеу түрі болған, кейіннен Л. Рон Хаббард Саентологияны басушы деп жариялады. Хаббардтың өткен өмірлерге деген қызығушылығы айрықша шиеленіс тудырды, ол 1951 жылғы «Тіршілік ғылымы» кітабында атап өткендей: өткен өлімдер мен өткен өмірлер тақырыбы соншалықты шиеленісті, өткен шілдеде (1950 ж. редакция) Қордың қамқоршылар кеңесі бүкіл тақырыпты тыйым салу туралы қаулы қабылдауға тырысты. Менің жұмысымда немесе жұрт алдында Дианетика спиритизммен байланысты деген жалпы түсінік туындауынан қорқып, осыларға қатысты кез келген сілтемені алып тастауды көп рет сұрадым. Винтер жағдайға қанағаттанбағанын айтты, «Қордың дианетикасы кристалданып, ритуалдық және сүректі болып барады» деп сенді, ол «жалпы медицина саласына және әсіресе психиатриялық салаға қатысты өте байқаусыз антагонизммен» сипатталды. Ол «медицина саласын тек «Ол жұмыс істейді!» деген мәлімдемеге сүйене отырып қабылдауға мәжбүрлеуге тырысу, одан көп дәлелдерді талап ететіндерді мазақтау, кез келген мүмкін пайданы қауіпке ұшыратуы мүмкін» деді. Ол 1950 жылдың қазанында Қорды «танымдық және консервативті негізде» басқара алмады. Дианетиканың баспашысы Арт Сеппос та осы уақытта орнынан кетті, бұл Қордың кітаптармен жабдықталуын тоқтатты; ол Дианетика туралы докторлық есеп: теория және терапия туралы Винтердің сын кітабын жариялады. Джон У. Кэмпбелл де қанағаттанбады, Хаббардты «догматизм мен авторитаризм» деп айыптады, өйткені соңғысы тек Хаббард бекіткен Дианетиканың «Стандартты процедурасын» қолдануды талап етті және басқа барлық әдістерді қауіпті «Қара Дианетика» деп айыптады. Бұл Хаббардтың Дианетиканы монополиялауға тырысқан кездегі либералды көзқарасынан өзгеше болды. Кэмпбелл 1951 жылдың наурыз айында басқармадан кетті; ол бірнеше жыл бойы Дианетикаға қызығушылық танытқанмен, ақырында басқа мақсаттарға көшті. Ең үлкен бұзушылық Хаббардтың әйелі Сарамен болды, ол Қордың кітапханашысы және бұрынғы жеке аудиторы және зерттеу нысаны болған. Оның қоғамдық қатынастар жөніндегі көмекшісі Барбара Клоуданның айтуынша, екеуінің де қарым-қатынасы болған - Сара Лос-Анджелестегі Дианетика оқытушысы Майлз Холлистермен, Хаббард Клоуданның өзімен. Сара Қордың директорлар кеңесінен және оның ресми қызметінен шеттетілді. Ол 1951 жылдың наурыз айында ажырасу туралы өтініш берді, ал Хаббардтың қолынан «сылқымдық азаптау» көргенін айтқандығы туралы мәлімдемесі бұқаралық ақпарат құралдарының кеңінен назар аударуына әкелді. Бірнеше аптадан кейін Хаббард ФБР-ге Сараның өзін өлтіргісі келгенін айтты: «Мен есінен танып, жүрекке «короналық тромбоз» тудыру үшін инемен іліндім және 110 вольт тогымен электр тогымен соққы бердім». Кейінірек Хаббард бұл істі «мен тіпті үйленбеген қыз мені ажырасу үшін сотқа берді» деп сипаттады. Хаббард өзінің ұйымы коммунистердің тұрақты шабуылдарына ұшырайды деп ойлаған көрінеді. 1951 жылдың 2 наурызынан бастап Дианетика қорының барлық қызметкерлері «АҚШ үкіметіне адалдыққа, коммунизмді жоққа шығаруға және олардың саусақ іздерін алып, ФБР-ге жіберуге» міндеттелді. Ұйымнан кеткендер, оның айтуынша, коммунистердің агенттері болған; ол Винтерді «АҚШ әскери медицина корпусынан шығарылған психоневротик» деп атады. Бір хатта ФБР-ге ол Сеппостың «коммунистермен байланысы бар» екенін және 16 мың адамнан тұратын Қордың пошта тізімін коммунистік әдебиет тарату үшін алуға тырысқанын айтты: тағы бір хатта ол Сара Хаббард пен Майлз Холлистерді «Коммунистік партия мүшелері немесе күдіктілер» деп айыптады, Холлистердің «жақсы кең маңлайы, жартылай славяндық» екенін айтты. Ол «Коммунистік партия немесе Коммунистік партия мүшелері өткен жылы мен үшін жарты миллион операцияны жойды, менің денсаулығыма зиян келтірді және АҚШ үкіметі үшін қызықты материалды айтарлықтай тежеді» деп шағымданады. Ғылым жазушысы Мартин Гарднер «дианетика қызығушылығы өте жылдам тұтанғандай, сондай-ақ тез өшті» деп байқады. 1952 жылы кредиторлар Уичита қорын банкротқа мәжбүр етті. Хаббард өзінің үлесін Пурселге номиналды сомаға сатты және Уичитаның екінші жағында «Хаббард колледжін» құрды, Пурселге банкроттық рәсімдерін реттеуді қалдырды. Қордың барлық таспалардың, кітаптардың, техникалардың, процестердің және Дианетиканың құрал-жабдықтарының авторлық құқығын, соның ішінде атауын қамтитын қалған активтері аукционға шығарылды; Пурсел оларды толығымен сатып алды, бірақ Хаббардтың қаржылық жағдайы жақсармады. Оның қызметкерлерінің бірі, Джеймс Эллиот, оның атынан үндеу таратты: «Кез келген жолмен мырза Хаббард Дианетиканың барлық жерде жабылуын болдырмау үшін қаражат табуы керек. Ол ақшасыз қалды», және Хаббардтың Фениксте аудиторларды қайта оқытуға арналған «тегін мектеп» құру ниеті туралы жазды. Бұл мектеп 1952 жылдың сәуір айында Хаббард Саентологтар қауымдастығы ретінде іске қосылды; ол «Дианетика» атауын пайдалана алмады, өйткені енді оның иесі емес еді. 1952 жылдың мамырында Пурселдің қоры мүшелеріне 141 821 доллар табыс тапқанын, бірақ 63 222 долларға артық жұмсағанын көрсететін есептерді жіберді. Хаббард ашуланып, Американдық медицина қауымдастығы Пурселге Дианетиканы жою үшін 500 000 доллар төлегенін мәлімдеді. Кейінірек ол Коммунистік партия Пурселге «Орталық Ұйымды жою үшін» төлегенін айтты. 1952 жылдың 16 желтоқсанында Хаббард Уичита қорынан алынған 9000 долларды қайтармағандық үшін лекция оқып жатқанда тұтқындалды. Ақырында ол 1000 доллар төлеп, Пурселден қарыз алған көлігін қайтарды. Пурсел ақырында Хаббардты банкроттық мәселесімен айналысудан шаршап, 1954 жылы Дианетика авторлық құқығын қайтарды.

Саентология тарихы

Дианетика Саентологияның философиялық негізін қалыптастырған тұқым болды. Саентологтар «Дианетика: психикалық денсаулықтың заманауи ғылымы» кітабын «Бірінші кітап» деп атайды. Хаббард өзінің күнтізбесін Дианетика басылған күніне негіздеген; «А.Д. 13» күні «Дианетикадан кейінгі 13 жыл» немесе 1963 жылды білдіреді. 1952 жылы Хаббард «Саентология, діни философия» деп аталатын жаңа ілімдер жинағын жариялады. Саентология Дианетиканы алмастырмады, бірақ оны жаңа салаларды қамтуға кеңейтті, Дианетика аксиомаларын жаңа, қосымша Саентология аксиомаларымен толықтырды. Дианетиканың мақсаты – адамның реактивті санасының энграмдарынан арылу болса, Саентологияның мақсаты – адамның рухани мәнін жаңарту, осылайша ол өзінің толық потенциалын іске асыра алады. 1975 жылы 1000-нан астам беттен тұратын «Дианетика бүгін» жарық көрді. Кітапта Дианетиканы қолдану үшін E-метр, бастапқы бағалау немесе стандартталған әңгіме және жаттығу реті ("R3R" деп аталады) енгізілді. Бұл Стандартты Дианетика деп аталды. 1978 жылы Хаббард New Era Dianetics (NED) –ті шығарды, ол E-метр аудитінің нұсқасы және «Толық бостандыққа көпірдегі» Клир деңгейіне жетуге арналған ресми қадам болды.

Дианетика және Саентологияның бастауы: 19501954

1940-жылдардың аяғында Хаббард терапиялық жүйені әзірлеуді бастады, 1948 жылы осы тақырыпта жарияланбаған қолжазбаны шығарды. Кейіннен ол өзінің идеяларын 1950 жылдың мамыр айында "Астаундинг" журналында "Дианетика: ғылымның эволюциясы" мақаласы ретінде жариялады. Журнал редакторы Джон У. Кэмпбелл осы идеяны қолдады. Сол жылы Хаббард өзінің идеяларын "Дианетика: психикалық денсаулықтың қазіргі заманғы ғылымы" атты кітап ретінде жариялады. Hermitage House баспасында жарық көрген алғашқы басылымда медицина ғылымдарының докторы Джозеф А. Уинтердің және философ Уилл Дюранның алғы сөздері мен қосымшалары бар болды. "Дианетика" кітабы Нью-Йорк Таймс тізімінде 28 апта бойы бестселлер болып тұрды. Урбан Дианетиканы "өз бетінше психотерапияның алғашқы маңызды кітабы" деп атады. Дианетика "аудит" деп аталатын "кеңес беру" әдісін сипаттайды, онда аудитор адамға өзінің өткендегі жағымсыз оқиғаларын саналы түрде еске түсіруге көмектеседі. Бұл бастапқыда жаңа психотерапия ретінде қарастырылған. Мақсаты – адамдарды өткен травмалардың ықпалынан босату, жүйелі түрде оларды ашу және осы оқиғалар қалдырған энграммаларды (ауыр естеліктерді) жою, бұл процеске тазарту делінеді. 1950 жылдың сәуір айында Хаббард Нью-Джерси штатының Элизабет қаласында Хаббард Дианетика зерттеулер қорына (ХДЗҚ) негіз салды. Ол аудиторларға оқыту курстарын ұйымдастырып, ел бойынша лекциялар оқыды. Хаббардтың идеялары Дианетиканың жаңа қозғалысын тудырды, ол тез өсті, себебі ол психотерапиядан қолжетімдірек болды және жылдам нәтижелерді уәделеді. Дианетикамен айналысатын жеке адамдар мен шағын топтар АҚШ және Ұлыбританияның әртүрлі аймақтарында пайда болды. Хаббард Дианетика әдістерін жетілдіруге тырысты. 1951 жылы ол аудит процесіне E метрді енгізді. Хаббард 1940-жылдардың аяғы мен 1950-жылдардың басында насихаттаған "Бірінші кітаптың аудиті" E метрді қолданбады, ол аудитор мен клиент арасындағы сұрақ-жауап сессиясын ғана қамтыды. Хаббард Дианетиканы дін емес, "ғылым" деп атады. Оның дінге деген көзқарасы сол кезде көбінесе жағымсыз болды. Ол Америка Психиатриялық қауымдастығына және Америка Медициналық қауымдастығына жүгінді, бірақ екеуі де Дианетиканы қабылдаған жоқ. Доктор Уинтер Дианетиканы медициналық қауымдастықта қабылдауға үміттене отырып, 1949 жылы Америка Медициналық қауымдастығының журналына және Америка Психиатрия журналына Дианетика терапиясының принциптері мен әдістемесі туралы мақалалар ұсынды, бірақ олар қабылданбады. Медициналық мекемелердің көпшілігі және Тамақ және дәрі-дәрмек басқармасы (ТДДБ) Дианетикаға күмәнмен қарады және сынға алды; олар оның идеяларын псевдомедицина және псевдонауқа деп санады. 1950-жылдардың басында бірнеше Дианетика шеберлері лицензиясыз медицинамен айналысқандықтан тұтқындалды. Хаббард Дианетиканы гипноздан ажыратып көрсетті, олардың мақсаттары мүлдем қарама-қайшы екенін айтты. Алайда, ол өзінің алғашқы зерттеулері кезінде гипноз қолданғанын мойындады, және түрлі таныстары оны гипнозбен айналысатынын, кейде ойын-сауық мақсатында екенін байқағанын хабарлады. Дианетика дамыған сайын, Хаббард аудит адамдардың өткен өмірлерін еске түсіре алатынын және осылайша ішкі жан немесе рухтың бар екенін көрсететінін мәлімдей бастады. Метафизикалық аймаққа ауысу Хаббардтың Дианетика туралы екінші маңызды кітабында, "Тіршілікке қатысты ғылым" (1951) көрініс тапты. Дианетика шеберлерінің кейбіреулері осы пікірлерден бас тартты, олардың табиғаттан тыс нәрселерге және Дианетиканың ғылыми сенімхаттарынан алыстағанын сенді. Хаббардтың бірнеше ізбасарлары, соның ішінде Кэмпбелл мен Уинтер, Хаббардтың догматизмі мен авторитарлығын атап, одан алыстады. 1951 жылдың сәуір айында Хаббардтың ХДЗҚ қаржылық қиындыққа тап болды және 1952 жылы өз еркімен банкротқа түсті. Банкроттықтан кейін Дианетика авторлық құқықтарының басқаруы Хаббардтан Дон Перселлге ауысты, ол ХДЗҚ-ға қаржылық қолдау көрсеткен. Перселл кейін Уичитада (Канзас штаты) Дианетика орталығын құрды. Хаббард Перселл тобынан алыстап, Феникске (Аризона штаты) көшіп барды, онда ол Саентологтардың Хаббард қауымдастығын құрды. Вестбрук Хаббардтың "Саентология" терминін әзірлеуі "жартылай заңды қажеттіліктен туған" деп түсіндірді, өйткені Перселл Дианетиканың авторлық құқығына ие болды, сонымен қатар "Хаббардтың жаңа философиялық және теологиялық тәжірибесін" көрсетті. Сол жылы жазылған алғашқы мәтіндерде Хаббард Саентологияны дін емес, жаңа "ғылым" ретінде ұсынды. 1952 жылы наурызда ол үшінші әйелі Мэри Сью Уиппке үйленді, ол оның жаңа Саентология қозғалысының маңызды бөлігіне айналды.

Саентология шіркеуін құру: 19511965

1950 жылдары Хаббард өзінің Саентология қозғалысын дін ретінде заңды түрде танудың артықшылықтарын байқады. Урбанның сөзіне қарағанда, Хаббардтың Саентологияны дін ретінде қайта анықтауға жасаған әрекеттері «бірқатар кезеңдермен, үзілістермен және көбінесе қозғалыстың осындай анықтамасын тиімді және қажетті ететін ішкі және сыртқы оқиғаларға жауап ретінде» жүрді. Бұл ықпалдарға Хаббардтың Дианетикадағы билігіне қарсылық, FDA және Американдық Медициналық Ассоциация сияқты сыртқы топтардың шабуылдары, сондай-ақ Хаббардтың Азия діндеріне және өткен өмірлер туралы естеліктерге қызығушылығының артуы жатты. Бірнеше ғылыми-фантастикалық жазушылар мен Хаббардтың ұлы Хаббардтың ақша табудың жолы – дін құру екенін айтқанын естігендерін мәлімдеді. Харлан Эллисон 1953 немесе 1954 жылы Гидра клубының басқосуында Хаббардты көргенін айтты. Хаббард ғылыми-фантастикалық жазушы ретінде алған жалақысына қанағаттанбай шағымданды. Эллисонның айтуынша, Лестер дель Рей Хаббардқа байыру үшін дін құру керектігін айтқан. Л. Рон Хаббард бастапқыда Саентологияны ғылым деп қарастыруды жоспарлаған, бұл туралы өзінің жазбаларында көрсеткен. 1952 жылдың мамыр айында Саентология осы жоспарланған ғылымды іске асыру үшін құрылды, сондай-ақ сол жылы Хаббард Саентология ретінде жаңа ілімдерді жариялады. Марко Френшковски 1953 жылы жазылған хатында Хаббардтың бастапқы көзқарасы діни емес екенін ешқашан мойындамағанын көрсету үшін мысал келтіреді: «Саентологияның ең үлкен жаңалығы және адамзатқа ең күшті үлесі – 1951 жылдың шілдесінде Аризона штатының Финикс қаласында адам рухын оқшаулау, сипаттау және басқару болды. Мен адам, жеке тұлға болып табылатын нәрсенің дене мен санадан өз еркімен және денелік өлімге немесе бұзылуға себепсіз ажыратылатындығын діни немесе гуманитарлық емес, ғылыми тұрғыдан анықтадым (Хаббард 1983: 55)». Хаббардтың медицинаны лицензиясыз оқытқандығы үшін қудаланғаннан кейін, 1953 жылдың сәуір айында Хаббард Саентологияны дінге айналдыруды ұсынған хат жазды. Мүшелер саны төмендеп, қаржылық жағдай қиын болғанда, Хаббард Дианетикада дінге қарсы болған көзқарасын өзгертті. Мен дін мәселесіне қатысты сіздің пікіріңізді күтемін. Менің ойымша, біздің қазіргі қоғамдық пікірімізден нашаррақ жағдайға түсуіміз мүмкін емес, ал сатуға бар нәрсемізбен клиенттердің саны азайды. Пенсильванияда немесе Нью-Джерсиде діни жарғы қажет болар еді. Бірақ мен оны іске асыра аламын. 1953 жылдың желтоқсан айында Хаббард Нью-Джерси штатының Камден қаласында үш ұйымды біріктірді: «Америкалық ғылым шіркеуі», «Саентология шіркеуі» және «Рухани инженерия шіркеуі». 1954 жылдың 18 ақпанында Хаббардтың батасымен оның жақтастары алғашқы жергілікті Саентология шіркеуін, Калифорнияның Саентология шіркеуін құрды, «Л. Рон Хаббард құрған Америка ғылым шіркеуінің мақсаттары, қағидалары мен ілімін» қабылдады. Бұл топ Саентологияның Колумбия округінің Саентологияның негізін қалаушы шіркеуінің құрылтай куәлігінде жазылғандай, «Саентология» деп аталатын діни сенімнің бас шіркеуі ретінде әрекет етуі және сенімнің діни ғибадат етуі үшін шіркеу ретінде әрекет етуі керек» деп мәлімдеді. Осы кезеңде ұйым Австралия, Жаңа Зеландия, Франция, Ұлыбритания және басқа да елдерге тарады. 1959 жылы Хаббард Ұлыбританияның Сассекс штатындағы Ист-Гринстед қаласындағы Сент-Хилл сарайын сатып алды, ол Саентология шіркеуінің дүниежүзілік штаб-пәтері және оның жеке резиденциясы болды. Хаббардтың Сент-Хиллдегі жылдары ол саяхаттап, Австралияда, Оңтүстік Африкада және АҚШ-та дәріс оқыды және оқытуды өткізді, сондай-ақ ақырында Саентологияның «негізгі жүйелі теологиясы мен практикасы» болатын материалдарды жасады. FDA-ның E-метрлерге деген күмәні артып келе жатқандықтан, 1962 жылдың қазан айында Хаббард бұл құралдарды медициналық емес, діни құрал ретінде ұсыну керектігін атап өтті. 1963 жылдың қаңтар айында АҚШ Маршалдары FDA ордерімен ұйымның кеңселеріне рейд жасап, жүзден астам E метр және тонна кітаптар мен әдебиеттерді басып алды. FDA-ның әдебиеттер мен E-метрлерді айыптауға арналған алғашқы ісі сәтсіз аяқталды, бірақ сот ұйымға әр метрді таза діни артефакт екендігі туралы бас тарту белгісімен таңбалауға, 20 000 долларлық міндеттемелерді орындауға және FDA-ның заңдық шығыстарын төлеуге бұйрық берді. Саентологияны дамыту барысында Хаббард тез өзгеріп отыратын, кейбіреулер жиі қарама-қайшы деп санайтын ілімдерді ұсынды. Линдхолмның айтуынша, сол кездегі сайентологтардың ішкі құрамы үшін қатысу белгілі бір доктринаға сенуге емес, Хаббардқа сөзсіз сенуге байланысты болды. 1977 жылдың шілдесінде Вашингтон, округ Колумбия және Лос-Анджелестегі Шіркеу ғимараттарына полицияның рейдтері үкіметтік мекемелер мен басқа да топтарға GO-ның ену дәрежесін көрсетті. Он бір Шіркеудің лауазымды тұлғалары мен агенттері айыпталып, 1979 жылдың желтоқсанында әрқайсысы 4-тен 5 жылға кесілді және 10 000 доллар айып төледі. Кінәлі деп табылғандардың арасында Хаббардтың сол кездегі әйелі Мэри Сью Хаббард болды. GO-ның қызметінің жариялануы Шіркеуге кеңінен айыптау әкелді. Шіркеу GO-ны таратып, заңсыз қызметтерге кінәлі деп табылғандарды қуды. GO-ның орнына Арнайы істер жөніндегі жаңа кеңсе құрылды. 1979 жылдың мамырында Бақылау комитеті құрылды, ал қыркүйекте ол Шіркеудегі барлық басқарушылық қызметтерді бақылайтынын мәлімдеді. 1980 жылдардың басында Хаббард қоғамдық өмірден шығып, оны тек шамалы ғана жоғары дәрежелі сайентологтар көріп тұрды. 1980 және 1981 жылдары Шіркеу іерархиясының жоғары деңгейлерінде маңызды өзгерістер болды, көптеген жоғары лауазымды мүшелер төмендетілді немесе Шіркеуді тастап кетті. 1981 жылға қарай 21 жасар Дэвид Мискавидж, Sea Org-та Хаббардтың ең жақын көмекшілерінің бірі болған, маңызға ие болды. Сол жылы Хаббардтың міндеттерін өз мойнына алу үшін All Clear Unit (ACU) құрылды. 1981 жылы Саентология шіркеуі Халықаралық деңгейде ресми түрде құрылды, сондай-ақ Хаббардтың еңбектерін басып шығаруды бақылайтын Author Services Incorporated (ASI) пайдакөруші компаниясы құрылды. 1982 жылы барлық тауарлық белгілерді және қызметтік белгілерді бақылайтын Religious Technology Center құрылды. Шіркеу өсуін жалғастырды; 1980 жылы ол 52 елде орталықтарға ие болды, ал 1992 жылға қарай бұл көрсеткіш 74 елге жетті. Жоғары лауазымды мүшелердің кейбіреулері Мискавидждің билікке жоғарылауын төңкеріліс ретінде қарады, Хаббард енді Шіркеуді бақыламайды деп сенді. Өзгерістерге қарсылық білдірген жоғары лауазымды мүшелердің бірі – Sea Org-тың флагмандық кемесінің бұрынғы капитаны Билл Робертсон болды. 1983 жылдың қазан айында өткен басқосуда Робертсон ұйымға үкіметтік агенттер еніп, бұзылып бара жатқанын мәлімдеді. 1984 жылы ол қарсы Саентология тобын, Ron's Org құрды және Шіркеуден тыс барлық сайентологтарды қамтитын «Free Org» терминін енгізді. Робертсонның кетуі Саентологиядағы алғашқы маңызды айырылыс болды. Өзінің уақытша оңалып қалу кезеңінде Хаббард жазуын жалғастырды. Оның The Way to Happiness кітабы қоғамдық моральдың төмендеуіне жауап ретінде жазылған. Ол сонымен қатар ғылыми-фантастикалық эпикалық Battlefield Earth және 10 томдық Mission Earth сияқты көркем әдебиеттерге оралып келді. 1980 жылы Шіркеу мүшесі Джерри Армстронг Хаббардтың ресми өмірбаянын зерттеу үшін оның жеке архивіне қол жеткізді. Армстронг өзінің ашқан дәлелдері мен Шіркеудің Хаббардтың өмірі туралы мәлімдемелері арасындағы қарама-қайшылықтарды жеткізу үшін Messenger-лерге хабарласты, ол Шіркеуден кетіп, Шіркеу қағаздарын алып кетті, оларды сот арқылы қайтарып алды. Хаббард 1986 жылдың 24 қаңтарында Калифорния штатының Крестон қаласындағы ранчосында қайтыс болды.

Хаббардтан кейін: 1986 жылдан қазіргі уақытқа дейін

Мискевидж Хаббардтың орнын басып, шіркеудің басшысы болды. 1991 жылы "Тайм" журналы шіркеуді сынап, мақала жариялады. Шіркеу бұған сотқа шағымдану және кең ауқымды қоғамдық қатынастар науқанын бастау арқылы жауап берді. 1993 жылы Ішкі кірістер қызметі шіркеуге қарсы барлық сот процестерін тоқтатып, оны діни ұйым деп мойындады, ал 1996 жылы Ұлыбританияның ішкі істер министрлігі де оны діни ұйым ретінде таныды. Содан кейін шіркеу өзінің қарсылығын негізгі культқа қарсы ұйым – Cult Awareness Network (CAN) –ға бағыттады. Шіркеу CAN-ға қарсы сотқа шағымдануға қолдау көрсеткен топтар коалициясының бір бөлігі болды, ол 1996 жылы банкротқа ұшырап таратылды. 2008 жылы Anonymous онлайн белсенділер тобы шіркеуді жою мақсатымен Project Chanology жобасын іске қосты, бұл шіркеу веб-сайттарына қызмет көрсетуден бас тарту және оның ғимараттары алдында демонстрациялар ұйымдастыруды қамтыды. 2009 жылы "Сент-Петербург Таймс" газеті шіркеу мүшелеріне қатысты, әсіресе Калифорния штатының Гилман Хот-Спрингс қаласындағы Голд-Базадағы қайта тәрбиелеу лагерінде болған зорлық-зомбылық туралы жаңа материалдар жариялады. Бұл материалдар BBC-дің Panorama және CNN-нің AC360 бағдарламаларының тергеулеріне себеп болды, сондай-ақ шіркеуді сынайтын жаңа баспасөз материалдары мен кітаптар жарық көрді. 2009 жылы шіркеу Ислам Ұлысымен қарым-қатынас орнатты, одан кейін оның мыңдаған мүшелері Дианетиканың негіздерін оқыды. 2012 жылы Льюис шіркеу мүшелерінің азаюына қатысты пікір білдірді. Freezone-ға кеткендердің көп бөлігі жоғары деңгейдегі, ұзақ жылдар бойы шіркеуде болған сайентологтар болды, олардың ішінде Марк Ратбун мен Майк Риндер де бар еді.

Дианетика бүгінгі күні

Дианетика – Саентологияның бір бөлігі, ал Саентология шіркеуі Дианетиканың бастапқы техникаларын Саентологияға кіріспе ретінде қарастырады. Олар кітапты телеарналардағы жарнамаларда және көшеде, іс-шараларды өткізу және жаңа мүшелерді тарту кезінде Саентология мен Дианетиканы біріктіре отырып насихаттайды. Саентология шіркеуінің ғимараттары «Дианетика қоры» деп аталады, ал «Бірінші кітап» бойынша аудиторлық қызметтер жаңадан келгендерге сатылады. Ұйым «Дианетика және Саентология: Өмірді жақсарту орталықтары» деп аталатын филиалдар ашады, онда бастапқы кітаптар сатылады, фильмдер көрсетіледі және қарым-қатынас, отбасы және неке сияқты тақырыптар бойынша танысу курстары өткізіледі. 1990 жылдары DMSMH жапсасып жарнамаланды, себебі ол Саентологияның маргиналды имиджімен байланыстырылмады. 1991 жылы Time журналы шіркеу мүшелерінен кітапты New York Times бестселлер тізімінде ұстап тұру үшін өз қаражатымен немесе шіркеу ұсынған қаражатпен көп көлемде сатып алуды талап еткенін хабарлады.