Кіріспе

Моға ауданы – Үндістанның Пәнджаб штатындағы жиырма екі ауданның бірі. 1995 жылғы 24 қарашада Фаридкот ауданынан бөлініп, Пәнджаб штатының 17-ші ауданы болды. Моға ауданы Пәнджаб штатында бидай мен күріштің ірі өндірушілерінің қатарында. Моға қаласы және Моға ауданының халқы Малва мәдениетіне жатады. Аудан үндістандық пәнджаби эмигранттарының және олардың ұрпақтарының көп бөлігінің туған жері ретінде танымал, соның салдарынан "NRI ауданы" деген лақап аты берілді. Моға қаласы – аудан орталығы, Фэрозпур-Моға-Лудхиана тас жолында орналасқан. Тахтупура Сахиб – осы ауданның белгілі ауылдарының бірі. Тахтупура Сахиб – тарихи ауыл. Моға Nestlé зауытымен әйгілі.

Ежелгі дәуір

Мұғұл императоры Акбардың билік құрғанға дейінгі құрылыстар мен орындары ғасырлар бойы Сатледж өзенінің бағытын өзгерткеніне байланысты өте сирек кездеседі. Осының салдарынан Моғаның жергілікті аймағында көне заманға жататын қоршаулардың өте азы ғана табылған. Бұл әсер ауданның батыс бөлігінде одан да күшті байқалады. Көне ауылдар мен қалалардың орналасқан жерін қазып алынған топырақ, кірпіш және керамика үйінділерінен болжауға болады, оларды "теһ" деп атайды. Бұл үйінділер өзен жағалауында көне заманда адамдар тұрғандығын көрсетеді. Осы үйінділер орнынан бірнеше монеталар табылды.

Инд алқабы өркениетінің

Бұл аймақта Синд аңғары мәдениетіне жататын ескерткіштер табылды. Ғалымдар осы табыстарды Пәнджабтың Рупнагар аймағында қазылып алынған басқа да ескерткіштермен байланыстырды.

Веда дәуірі

Ригведаның құрамы шамамен б.з.д. 1500 және 1200 жылдары Пәнжабта жасалған деп ұсынылады.

Ведадан кейінгі кезең (б.з.д. 600 жылдан кейін)

Моға аймағы Малвай мәдени аймағына жатады, оның есімі ежелгі заманда осы аймақты мекендеген ежелгі Малава тайпасының атымен аталған. Біздің заманымыздан бұрынғы IV ғасырда Порус патшалық құрған кезде Пәнджабтың оңтүстік аймағын Кшудракалар мен Малавалар биледі. Кейбір ғалымдар солтүстікте болған әскери және әлеуметтік қысымға байланысты оларды оңтүстікке қарай ығыстырды деп санайды. Македониялық Александр патша бұл аймақты бақылау үшін Малавалармен соғысқан. Грек тарихшыларының жазбаларында бұл билік үшін күрес қатал және ащы болғандығы айтылады. Олардың штаб-пәтері Жанерде, Сатледж өзенінің ежелгі арнасында, қазіргі Моға қаласынан солтүстікке қарай алты шақырым жерде орналасқан. Кейіннен, Джайсалмерден келген Бхати руы бұл аймақта бекініп, аймақ билігі үшін бұрынғы Пунварларды ығыстырды. Көптеген жылдар бойы көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан Жат тайпалары осы кезеңде Моға аймағына тұрақты қоныстанды және отырықшы егіншілікпен айналыса бастады. Олардың алғашқысы – Моғаның оңтүстік-шығысында Кангарда бекінген Даливал руы. Олардың жоғары беделге ие болғандығын көрсетеді, себебі осы рудың әйелі, Чоудхари Михр Мита Даливалдың қызы Дхарма, Моғол императоры Акбарға үйленген. Батиндада негізделген Гилл руы осы уақытта Моға ауданының батыс бөліктеріне тарады. XVI ғасырдың соңында Жаттардың Сидху руы Раджастханнан солтүстікке қарай көшіп келді. Сидхулардың бір тармағы – Брарлар, Гилл аумағының оңтүстігіне қоныстанды, олардың бұрынғы тұрғындарын солтүстікке ығыстырып, олардың маңызды жерлерін бақылауға алды. Брарлар қазіргі Моғадан батысқа қарай 40 шақырым жерде орналасқан Кот Капурада басшылық құрды және Мандж губернаторы Наваб Исе Ханның үстемдігіне қарсы көтерілді. Ертедегі Моғол-Сик соғыстары кезінде 1634 жылы Гуру Харгобинд Моғолдық қуғын-сүргіннен қашу үшін Амритсардан кетіп, Моғаға жақын жерге, Моғол үкіметіне қарсы шабуылға дайындық үшін жаңадан жиналған әскермен келді. Моғаға жақын жерде ол отбасын Қатарпурға қауіпсіз жерге жіберді, ал өзі әскерімен Малва аймағында қалды. Оның осы аймақта болған уақытын еске алу үшін Гурдвара Тамбу Сахиб салынды. Сондай-ақ, ол осы жерден Аурангзебке "Зафарнама" хатын жазып жіберген де айтылады. Гурдвара, Зафарнама Гурдвара Лохгарх Сахиб Пинд Дина Патишахи Дасвин, Дина, Моға қаласындағы Гурудың болуын еске алады, ал ондағы жазуда Гуру 3 ай 13 күн сол жерде болғаны айтылады. Бханги Мислдің екінші басшысы болған Бхума Сингх Дхилон Моға ауданының Вадни парғанасында орналасқан Хунг ауылында дүниеге келген. Сик конфедерациясының Далевалия Мисласының мисльдары Тара Сингхтың әскерлері қазіргі Моға ауданына шабуыл жасап, Рамувала мен Мариге дейін жетті. Сикх мислінің күштері осы екі жерде де бекіністер (пунджаби тілінде кіла) салды. Моға аймағы Сатледж өзенінің оңтүстігіндегі 45 талуқаның (кіші ауданның) бірі болды, оны Махараджа Ранжит Сингх 1828 жылғы 17 наурызда капитан Уильям Мюррейдің тізімі бойынша Сада Каурға тиесілі немесе ол Сада Каур арқылы талап еткендігін мәлімдеді.

Британдық кезең

Бірінші ағылшын-сик соғысы кезінде Сик империясының әскерлері 1845 жылдың 16 желтоқсанында Сатледж өзенін кешіп, Мудки, Фирозшах, Аливал және Сабраон шайқастарында шайқасты. Сик әскері британдықтардан жеңіліп, Сатледж өзенінен артқа шегінді. Соғыстан кейін британдықтар Лахор Дарбарының Сатледждің оңтүстігі мен шығысындағы барлық бұрынғы аумағын басып алды. 1846 жылдың соңында Сатледж науқаны аяқталғанда, Хай, Багувала, Амбархар, Зира және Мудки аумақтары, сондай-ақ Кот Капура, Гуру Хар Сахай, Джумба, Кот Бхай, Буччо және Махраждың бір бөлігі Фирозепур ауданына қосылды. Британдықтардың басқа да иеленген жерлері Бадхни және Лудхиана аудандары арасында бөлісті. 1847 жылы Бадхни ауданы таратылып, Малланвала, Маху, Дәрмкот, Кот Исе Хан, Бадхни, Чухар Чак, Мари және Садасингхвала аудандары Фирозепур ауданының құрамына енгізілді. 19 ғасырдың соңында Кука қозғалысы Мога аймағында кеңінен таралды, оның көптеген жақтастары ауданның қарапайым халқынан шықты. Кукалар – Еуропалық державалардан Үндістанның тәуелсіздігі үшін күрескен субконтиненттегі алғашқы қарсылық қозғалыстарының бірі деп саналады. Үндістанның тәуелсіздік қозғалысы кезінде Мога ауданынан көптеген революционерлер шықты. Олардың көптегені колониалдық үкіметке қарсы қызметтері үшін сотталып, өлім жазасына кесілді.

Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең

1968 жылы қыркүйек айында Могада Бүкіл Үндістан жұмысшылар конференциясы өтті, осы кезде 251 000 мүшелі "Бхаратия Кхет Маздур" одағы құрылды. Мога ауданының аймақтары 20-шы ғасырдың екінші жартысында коммунистік көтерілістердің салдарынан ауыр зардап шекті, бұл Пәнджаб штатының ең қиын жағдайға тап болған аймақтарының бірі болды. 1972 жылы Мога ауданында екі студент полиция атысынан қаза тауып, солтүстік-шығыс топтары басшылық еткен Мога қозғалысына әкеп соқты. 1989 жылдың 26 маусымында Пәнджаб көтерілісі кезінде "Мога қырқыны" деп танылған оқиға болды. Күдікпен қаралатын Халистандық жауынгерлер Мога қаласындағы Нехру паркінде таңертеңгі жаттығулар мен идеологиялық оқудан өтіп жатқан RSS мүшелеріне оқ атты. Осы шабуылдың салдарынан 24 адам қаза тауып, оны "Халистан Командо күштері" жасады деген күман бар. 2020-2021 жылдардағы Үндістан фермерлерінің наразылығы барысында үш шаруашылық заңына қарсы күреске қатысқандардың көп бөлігі Мога ауданынан шыққан.

Экономика

2010 жылы Капуртала ауданында 2850 микро және шағын кәсіпкерлік (МШК) бірлігі тіркелген, олар 21 218 адамды жұмыспен қамтыды. 5 тіркелген орташа және ірі өнеркәсіптік кәсіпорын 1699 адамға жұмыс орны ұсынды.

Саясат

Жоқ. Сайлау округі Әдепкілдің аты Партиясы Төбесі71 Нихал Сингх Вала (СК) Манжит Сингх Биласпур Үкіметі72 Баға Пурана Амритпал Сингх Сухананд Үкіметі73 Моға Доктор Амандип Каур Арора Үкіметі74 Дарамкот Девиндер Сингх Ладди Дхос Үкіметі

Флора

Қазіргі уақытта ауданның орманды аумағының үлесі төмен, бұл ішінара Жасыл революция кезінде болған орманды қырқудың салдарынан. Алайда, ағаш отырғызу және орманды қайта жаңарту шаралары ауданда көшеттер отырғызуға мүмкіндік берді. Дүниежүзілік экономикалық форумының бастамасын іске асыру мақсатында NITI Aayog 2026 жылға дейін ауданға 9 миллион ағаш көшетін отырғызуды жоспарлап отыр. Бұл Моға ауданының орманды аумағының үлесін қазіргі 1,25% (2,575 гектардан) 5% астамға (11,575 гектарға) жеткізуге бағытталған.

ТБ тізімі

#Аты, лауазымға кірген күні, қызметтен шыққан күні, мерзімі: 1. Пхулвант Сингх Сидху 5 желтоқсан 1995 4 желтоқсан 1996 0 жыл, 1 күн 2. Кап. Нариндер Сингх 4 желтоқсан 1996 18 ақпан 1997 0 жыл, 289 күн 3. Р. Венкатраман 18 ақпан 1997 28 сәуір 1998 1 жыл, 69 күн 4. К. С. Канг 28 сәуір 1998 3 маусым 1999 1 жыл, 36 күн 5. К. Б. С. Сидху 3 маусым 1999 4 наурыз 2002 2 жыл, 91 күн 6. Г. Раман Кумар 4 наурыз 2002 25 шілде 2004 2 жыл, 143 күн 7. Мандип Сингх 26 шілде 2004 6 сәуір 2006 1 жыл, 111 күн 8. В. К. Мина 7 сәуір 2006 9 қазан 2006 0 жыл, 185 күн 9. Арвиндер Сингх 9 қазан 2006 23 желтоқсан 2006 0 жыл, 75 күн 10. С. К. Шарма 23 желтоқсан 2006 12 наурыз 2007 0 жыл, 1 күн 11. Арвиндер Сингх 12 наурыз 2007 6 қараша 2007 0 жыл, 239 күн 12. Сатвант Сингх 7 қараша 2007 11 тамыз 2010 2 жыл, 88 күн 13. Виджай Н. Заде 11 тамыз 2010 28 шілде 2011 0 жыл, 14 күн 14. Ашок Кумар Сингла 28 шілде 2011 28 желтоқсан 2011 0 жыл, 153 күн 15. Б. Пүрүшерта 28 желтоқсан 2011 3 сәуір 2012 0 жыл, 269 күн 16. Аршдип Сингх Тхинд 3 сәуір 2012 30 мамыр 2014 2 жыл, 57 күн 17. Парминдер Сингх Гилл 2 маусым 2014 5 қаңтар 2016 1 жыл, 149 күн 18. Кулдип Сингх Ваид 3 ақпан 2016 30 қараша 2016 0 жыл, 301 күн 19. Парминдер Сингх Гилл 9 желтоқсан 2016 5 қаңтар 2017 0 жыл, 338 күн 20. Парвин Кумар Тхинд 6 қаңтар 2017 15 мамыр 2017 0 жыл, 129 күн 21. Дилрадж Сингх 16 мамыр 2017 29 тамыз 2018 1 жыл, 105 күн 22. Девпал Сингх Харбанда 29 тамыз 2018 2 қазан 2018 0 жыл, 34 күн 23. Сандип Ханс 3 қазан 2018 5 қазан 2021 3 жыл, 2 күн 24. Др. Хариш Найяр 5 қазан 2021 1 сәуір 2022 0 жыл, 187 күн 25. Кулвант Сингх 3 сәуір 2022 – қазіргі уақытқа дейін. Дерек көзі: Орынбасарлар тізімі.