Пешауар – Пәкістанның Хайбер-Пахтунва провинциясының астанасы, 4.7 млн халқы бар ежелгі қала. Тарихы б.з.д. 539 ж. дейін жетеді. Паштар тіршілік етеді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Пәкістанның Хайбер-Пахтунхва провинциясының астанасы, Пәкістандағы қала.
Capital city of Khyber Pakhtunkhwa, Pakistan
the city in Pakistan
Пешавар (Peshawar) – 2023 жылғы халық санауы бойынша 4,7 миллионнан астам халқы бар Пәкістанның ең көп халқы бар алтыншы қаласы. Бұл Хайбер-Пахтунхва провинциясының астанасы және ең ірі қаласы. Қала елдің солтүстік-батысында, Пешавар аңғарында орналасқан. Пешавардың негізгі халқы – паштундар, олар елдегі екінші ірі этникалық топты құрайды. Тарихи Хайбер жолының шығысында, кең жатқан Пешавар аңғарында орналасқан Пешавардың жазбадағы тарихы кем дегенде б.з.д. 539 жылға дейін жетеді, бұл оны Оңтүстік Азиядағы ең көне қалалардың біріне айналдырады. Қазіргі Пешавар аймағы Ведалық жазбаларда айтылады; ол ежелгі Гандхараның маңызды қалаларының бірі болған. Пешавар Канишка билігі тұсында Кушан империясының астанасы болды және ежелгі әлемдегі ең биік құрылыстардың бірі – Канишка ступасына ие болды. Кейін қала Хефталиттер, одан кейін индуист Шахилер тарапынан басқарылды, содан соң түрлі мұсылман империялары келді. 1747 жылы Дуррани империясының құрамына кіргенге дейін қала Моғол империясының маңызды сауда орталығы болды, содан кейін 1776 жылдан бастап 1823 жылы Сик империясы қаланы басып алғанға дейін Дурранидің қысқы астанасы қызметін атқарды. 1849 жылы қаланы Британдық Ост-Индия компаниясы басып алды, одан кейін ол Британдық Радждың құрамына кірді және 1947 жылы Британдық Үндістанның бөлінуі мен Пәкістанның тәуелсіздігіне дейін осы үкімде болды.
Peshawar (/p//@//'//S//ɑː//w//ər/; ; ; ; ) is the sixth most populous city of Pakistan, with a population of over 4.7 million in the 2023 census. It is the capital of the province of Khyber Pakhtunkhwa, where it is the largest city. It is situated in the north west of the country, lying in the Valley of Peshawar. Peshawar is primarily populated by Pashtuns, who comprise the second largest ethnic group in the country. Situated in the Valley of Peshawar, a broad area situated east of the historic Khyber Pass, Peshawar's recorded history dates back to at least 539 BCE, making it one of the oldest cities in South Asia. The area encompassing modern day Peshawar is mentioned in the Vedic scriptures; it was one of the principal cities of the ancient Gāndhāra. Peshawar served as the capital of the Kushan Empire during the rule of Kanishka and was home to the Kanishka Stupa, which was among the tallest buildings in the ancient world. Peshawar was then ruled by the Hephthalites, followed by the Hindu Shahis, before the arrival of a variety of Muslim empires. The city was an important trading centre of the Mughal Empire before becoming part of the Durrani Empire in 1747, after which it served as the Durrani winter capital from 1776 until the capture of the city by the Sikh Empire in 1823. In 1849, the city was captured by the East India Company and subsequently became part of British Raj, under whose rule it remained until the Partition of British India and subsequent independence of Pakistan in 1947.
Этимология
Қаланың қазіргі атауы "Пешавар" санскрит тіліндегі "Пурушапура" (Пурушапура, "Адамдар қаласы" немесе "Пуруша қаласы") сөзінен туындаған болуы мүмкін. Мұғал императоры Акбар оны бұрынғы аты Парашавардан атаған, бірақ оның мағынасын түсінбеген. Қаланың негізін қалаушы Пурш есімді индус раджасы (патшасы) болған деседі; "пур" сөзі санскрит тілінде "қала" дегенді білдіреді. Қаланың аты санскрит тіліндегі "Гүлдер қаласы" деген мағынадағы "Пошапура" атауынан да шыққан болуы мүмкін, бұл ескі Харошти жазуында кездеседі және Пешаварға қатысты болуы мүмкін. Қытай буддалық монах Сюаньцзян жетінші ғасырда Гандарадағы қала туралы жазғанда оны По ла ша пу ло (қытайша: 布路沙布邏, bùlùshābùló) деп атады, ал бесінші ғасырдағы Фа Хьеннің бұрынғы жазбасында қаланың аты Фу лу ша (қытайша: 弗樓沙, fùlóshā) деп тіркелген. Бұл қаланың санскриттегі аты Пуршапураның қытайша баламасы. Шапур дәуірінен қалған көне жазуда Гандара аңғарындағы қала pskbvr деп аталған, бұл Пешаварға сілтеме болуы мүмкін. Араб тарихшысы және географы Әл-Масуди Х ғасырдың ортасына қарай қаланың Парашавар деп белгілі болғанын айтады. Ал Бируни осы атауларды Пуршавар және Пуршавар деп көрсеткен. Қала император Акбар тұсында Пешавар деп аталды. Яғни, тура мағынасында "алға бағытталған қала", бірақ транскрипция қателіктері мен тілдік өзгерістер қаланың жаңа атын түсіндіруі мүмкін. Бір теория бойынша, қаланың аты парсы тіліндегі "Pesh Awardan" деген сөзден шыққан, яғни "алғашқы келген орын" немесе "шекаралық қала", себебі Пешавар Хайбер өткелін басып өткеннен кейін Үндістан субконтинентіндегі алғашқы қала болған. Акбардың кітапханашысы Әбу'л Фазл ибн Мұбарак қаланың атын Паршавар деп те, парсы тілінде пəрəшавəр (پَرَشَاوَر) деп те жазған.
The modern name of the city "Peshawar" is possibly derived from the [reconstructed] Sanskrit word "Purushapura" ( Puruṣapura, meaning "City of Men" or "City of Purusha"). It was named so by Mughal Emperor Akbar from its old name Parashawar, the meaning of which Akbar did not understand. The ruler of the city during its founding may have been a Hindu raja (king) named Purush; the word pur means "city" in Sanskrit. Sanskrit, written in the Kharosthi script, was the literary language employed by the Buddhist kingdoms which ruled over the area during its earliest recorded period. The city's name may also be derived from the Sanskrit name for "City of Flowers," Poshapura, a name found in an ancient Kharosthi inscription that may refer to Peshawar. Chinese Buddhist monk Xuanzang's seventh century account of a city in Gandhara called the city Po la sha pu lo (Chinese: 布路沙布邏, bùlùshābùló), and an earlier fifth century account by Fa Hien records the city's name as Fou lou sha (Chinese: 弗樓沙, fùlóshā), the Chinese equivalent of the Sanskrit name of the city, Purushapura. An ancient inscription from the Shapur era identifies a city in the Gandhara valley by the name pskbvr, which may be a reference to Peshawar. The Arab historian and geographer Al Masudi noted that by the mid tenth century, the city was known as Parashāwar. The name was noted to be Purshawar and Purushavar by Al Biruni. The city began to be known as Peshāwar by the era of Emperor Akbar. or, more literally, "forward city", though transcription errors and linguistic shifts may account for the city's new name. One theory suggests that the city's name is derived from the Persian name "Pesh Awardan", meaning "place of first arrival" or "frontier city", as Peshawar was the first city in the Indian subcontinent after crossing the Khyber Pass. Akbar's bibliographer, Abu'l Fazl ibn Mubarak, lists the city's name as both Parashāwar, transcribed in Persian as پَرَشَاوَر, and Peshāwar (پشاور).
Ежелгі тарих
Пешавар және қазіргі Гандара аймағы Веда жазбаларында Пушкалавати деп аталады.
Peshawar alongside the modern day Ghandara region were found in the Vedic Scripture as Pushkalavati.
Қор
Пешавар 100 жылы Гандара жазығында, Пешавардың кең алқабында Пурушпура қаласы ретінде негіленді. Ол Пурш есімді индус патшасының құрметіне аталған болуы мүмкін, ол бұл қаланы билеген. Бұл ежелгі Үндістан мәдени аймағының құрамында болды. Пурушпура қазіргі Шарсаддаға жақын орналасқан ежелгі Гандара астанасы Пушкалаватидің жанында, сондай-ақ жақын маңдағы Сват және Бунер аңғарларында салынды. Александрдың басып алуынан кейін Пешавар алқабы Селевкид империясын құрған Селевк I Никатордың билігіне бағынды. Пешаварда табылған жергілікті жасалған ваза фрагментінде Софоклдің "Антигона" пьесасының бір көрінісі бейнеленген.
Peshawar was founded as the city of Puruṣapura, on the Gandhara Plains in the broad Valley of Peshawar in 100 CE. It may have been named after a Hindu raja who ruled the city who was known as Purush. within the cultural sphere of ancient India. Puruṣapura was founded near the ancient Gandharan capital city of Pushkalavati, near present day Charsadda. as well as the nearby Swat and Buner valleys. Following Alexander's conquest, the Valley of Peshawar came under the suzerainty of Seleucus I Nicator, founder of the Seleucid Empire. A locally made vase fragment that was found in Peshawar depicts a scene from Sophocles' play Antigone.
Маурья империясы
Селевкидтер-Маурилер соғысынан кейін бұл аймақ біздің заманымызға дейінгі 303 жылы Маури империясына берілді. Б.з.д. 300 жылдары грек дипломаты және тарихшы Мегастенис Пуршапураның (көне Пешавар) қазіргі Үндістанның Бихар штатындағы Патна қаласының жанындағы Паталипутрадағы империяның астанасымен байланыстыратын Маури жолының батыс нүктесі екенін атап өтті. Маури билігінің әлсіреуімен, қазіргі Ауғанстанға негізделген Греко-Бактриялық патшалығы Селевкидтер империясынан тәуелсіздігін жариялады және б.з.д. 190 жылы көне Пешаварды жылдам басып алды. Кейін қаланы Индо-Партия патшалығының негізін қалаушы Гондофар басып алды. Гондофар 46 жылы жақын жердегі Тахт-и-Бахи монастырын салды. Қала империяның қысқы астанасы болды және империяның екінші астанасы ретінде қарастырылды. Көне Пешавардың халқы 120 000 адамға жететіні есептелді, бұл оны сол кездегі әлемдегі ең көп халқы бар жетінші қалаға айналдырды. Оның қайтысынан кейін Пешаварда будда реликвияларын сақтау үшін әсем Канишка ступасы салынды. Пешавардағы Кушан империясының алтын ғасыры біздің заманымыздың 232 жылы соңғы ұлы Кушан патшасы Васудева I-нің қайтысымен аяқталды. 260 жылы Сасанид императоры Шапур I Пешаварға шабуыл жасап, Пешавар аңғарындағы буддалық ескерткіштер мен монастырларға ауыр зақым келтірді, өйткені Сасанидтер қаладан батысқа қарайғы тиімді сауда жолдарын жапты.
Following the Seleucid–Mauryan war, the region was ceded to the Mauryan Empire in 303 BCE. Around 300 BCE, the Greek diplomat and historian Megasthenes noted that Purushapura (ancient Peshawar) was the western terminus of a Mauryan road that connected the city to the empire's capital at Pataliputra, near the city of Patna in the modern day Indian state of Bihar. As Mauryan power declined, the Greco Bactrian Kingdom based in modern Afghanistan declared its independence from the Seleucid Empire, and quickly seized ancient Peshawar around 190 BCE. The city was then captured by Gondophares, founder of the Indo Parthian Kingdom. Gondophares established the nearby Takht i Bahi monastery in 46 CE. The city was made the empire's winter capital. was seen as the secondary capital of the empire, Ancient Peshawar's population was estimated to be 120,000, which would make it the seventh most populous city in the world at the time. After his death, the magnificent Kanishka stupa was built in Peshawar to house Buddhist relics. The golden age of Kushan empire in Peshawar ended in 232 CE with the death of the last great Kushan king, Vasudeva I. Around 260 CE, the armies of the Sasanid Emperor Shapur I launched an attack against Peshawar, and severely damaged Buddhist monuments and monasteries throughout the Valley of Peshawar. as the Sasanids blocked lucrative trade routes westward out of the city.
Ақ ғұндар
460 жылдары ақ хунндар ежелгі Пешаварды қиратты және Гандара аймағының барлық бөлігін талқандады, оның көптеген монастырларын жойды. Канишка ступасы ақ хун дәуірінде тас негізге салынған биік ағаш құрылыспен қайта салынды. Қытай монахы және саяхатшысы Сюаньцзян 630 жылы Каписада жеңіске жеткеннен кейін ежелгі Пешаварға келді және қала мен оның ұлы буддалық ескерткіштерінің уақыт өте келе қирап бара жатқанына қайғырды. Бірақ, Теравада буддизмін оқыған бірнеше монахтар монастырь қираған жерінде оқуын жалғастырды. Сюаньцзянның есебуынша, бұрынғы ұлы астананың қираған жерлерінде шамамен 1000 отбасы ғана кішкентай ауданда тұрды. Олардың 11 ғасырға қарай Инд өзеніне дейінгі аймақтарға қоныстанған деп есептеледі. Пешавар аймағында Ғазнави империясының үстемдігі орнатылды. Ғазнавилер дәуірінде Пешавар Ауған үстарттары мен Ғазнавилердің Лахор гарнизондық қаласы арасындағы маңызды тоқтау орны болды. Горякель және Хаши-Кхель тайпалары 1515 жылы Мардан қаласының жанындағы шайқастан кейін Дилазак паштун тайпаларын Инд өзенінің шығысына ығыстырып жіберді. Мұғалдардың билігі бұл аймақта тұрақсыз болды, себебі Мұғалдардың билігі тек Пешавар аңғарында ғана берік болды, ал көршілес Сват аңғарында тек Акбардың тұсында ғана билік жүргізді. 1526 жылдың шілде айында император Бабур Даулат хан Лодиден Пешаварды басып алды. Бабурдың билігі кезінде қала Беграм деп аталды, және ол қаланың бекінісін қайта жаңартты. Бабур қаланы Паштунистанның басқа қалаларына жорықтар жасау үшін база ретінде пайдаланды. Мұғалдарға қарсы көтеріліс ұйымдастыруға тырысқан паштун әскерлерін біріктірген, теңдік пен әділдік қозғалысының негізін қалаушы. Рошанидің ізбасарлары 1587 жылға дейін қаланы қоршап алды. 17 ғасырда император Аурангзебтің Кабул губернаторы Мохаббат хан бин Али Мардан хан Пешаварды қысқы резиденциясы ретінде пайдаланды және 1630 жылы қалаға әйгілі Мохаббат хан мешітін сыйлады. Император Аурангзебтің басшылығымен мұғал әскерлері 1674 жылы бүкіл аймақты қайта бақылауға алды. 1738 жылдың 18 қарашасында Пешавар, Надир шахтың басшылығымен жасалған парсылардың Мұғал империясына шабуылы кезінде, Мұғал губернаторы Наваб Насыр ханнан басып алынды.
The White Huns devastated ancient Peshawar in the 460s CE, and ravaged the entire region of Gandhara, destroying its numerous monasteries. The Kanishka stupa was rebuilt during the White Hun era with the construction of a tall wooden superstructure, built atop a stone base, The Chinese monk and traveler Xuanzang visited ancient Peshawar around 630 CE, after Kapisa victory, and expressed lament that the city and its great Buddhist monuments had decayed to ruin—although some monks studying Theravada Buddhism continued to study at the monastery's ruins. Xuanzang estimated that only about 1,000 families continued in a small quarter among the ruins of the former grand capital. and are believed to have settled regions up to the Indus River by the 11th century. and established rule of the Ghaznavid Empire in the Peshawar region. During the Ghaznavid era, Peshawar served as an important stop between the Afghan plateau, and the Ghaznavid garrison city of Lahore. The Ghoryakhel and Khashi Khel tribe pushed the Dilazak Pashtun tribes east of the Indus River following a battle in 1515 near the city of Mardan. Mughal rule in the area was tenuous, as Mughal suzerainty was only firmly exercised in the Peshawar valley, while the neighbouring valley of Swat was under Mughal rule only during the reign of Akbar. In July 1526, Emperor Babur captured Peshawar from Daulat Khan Lodi. During Babur's rule, the city was known as Begram, and he rebuilt the city's fort. Babur used the city as a base for expeditions to other nearby towns in Pashtunistan. founder of the egalitarian Roshani movement, who assembled Pashtun armies in an attempted rebellion against the Mughals. The Roshani followers laid siege to the city until 1587. which no longer exist. Emperor Aurangzeb's Governor of Kabul, Mohabbat Khan bin Ali Mardan Khan used Peshawar as his winter capital during the 17th century, and bestowed the city with its famous Mohabbat Khan Mosque in 1630. Mughal armies led by Emperor Aurangzeb himself regained control of the entire area in 1674. On 18 November 1738, Peshawar was captured from the Mughal governor Nawab Nasir Khan by the Afsharid armies during the Persian invasion of the Mughal Empire under Nader Shah.
Дуррани империясы
1747 жылы Пешаварды Ауғанстан Дуррани империясын құрған Ахмад Шах Дуррани басып алды. Оның ұлы Тимур Шахтың билігі тұсында Кабул жазғы астана, ал Пешавар қысқы астана ретінде қолданылатын моғол дәстүрі қайта жаңғыртылды және сикх шапқыншылығына дейін сақталды. Пешавардың Бала-Хиссар бекінісі Ауған патшалары Пешаварда қыстағандағы резиденциясы болды. 1700 жылдардың соңында британдық саяхатшы Уильям Муркрофт оны Бухара мен Үндістан арасындағы сауданың маңызды орталығы деп атады. Пешавар Солтүстік Үндістанның кептірілген жемістерін көптеп өндіретін құнарлы ауыл шаруашылығы аймағының орталығында орналасқан. Маратха конфедерациясы сикхтермен бірігіп, Дуррани империясын жеңген кезде. Осыған дейін Пешавар бекінісін Тимур Шах Дуррани мен Жәхан ханның басқаруындағы Дуррани әскерлері күзетіп тұрды. Рагхунатрао, Малхар Рао Холкар және сикх альянсы – Шарат Сингх пен Джасса Сингх Ахлувалия Пешаварды тастап кеткен соң, Тукоджи Рао Холкар осы субконтинент аймағындағы өкіл ретіне тағайындалды.
In 1747, Peshawar was taken by Ahmad Shah Durrani, founder of the Afghan Durrani Empire. Under the reign of his son Timur Shah, the Mughal practice of using Kabul as a summer capital and Peshawar as a winter capital was reintroduced, with the practice maintained until the Sikh invasion. Peshawar's Bala Hissar Fort served as the residence of Afghan kings during their winter stay in Peshawar, and it was noted to be the main centre of trade between Bukhara and India by British explorer William Moorcroft during the late 1700s. Peshawar was at the centre of a productive agricultural region that provided much of north India's dried fruit. when Maratha Confederacy in alliance with the Sikhs, defeated the Durrani Empire. Before that, the fort of Peshawar was being guarded by Durrani troops under Timur Shah Durrani and Jahan Khan. When Raghunathrao, Malhar Rao Holkar and Sikh alliance of Charat Singh and Jassa Singh Ahluwalia left Peshawar, Tukoji Rao Holkar was appointed as the representative in this area of the sub continent.
Сикх империясы
1818 жылы Ранджит Сингх Пешаварға шабуыл жасады, бірақ оның билігін Пешавар сардарларына вассал ретінде берді. 1823 жылғы наурыз айында Ноушера шайқасында Азим Ханға қарсы жеңіске жеткеннен кейін Ранджит Сингх Пешаварды қайта басып алып, Яр Мохаммедті губернатор қызметіне қайта тағайындады. Сикх империясы 1834 жылы Хари Сингх Налва әскерлерінің ілгерілеуінен кейін Пешаварды ресми түрде аннексиялады. Пенджабтан келген сикх қоныс аударушылары сикх билігі тұсында қалаға қоныстанды. Қаладағы жалғыз қалған Гурдваралар Хари Сингх Налва салған, олар жаңа қоныс аударған сикхтерді қабылдау үшін арналған. Сикхтар қаланы басып алған кезде Бала Хисар бекінісін қайта жаңартып, күшейтті.
Ranjit Singh invaded Peshawar in 1818, but handed its rule to Peshawar Sardars as vassals. Following the Sikh victory against Azim Khan at the Battle of Nowshera in March 1823, Ranjit Singh captured Peshawar again and reinstated Yar Mohammed as the governor. The Sikh Empire formally annexed Peshawar in 1834 following advances from the armies of Hari Singh Nalwa Sikh settlers from Punjab were settled in the city during Sikh rule. The city's only remaining Gurdwaras were built by Hari Singh Nalwa to accommodate the newly settle Sikhs. The Sikhs also rebuilt the Bala Hissar fort during their occupation of the city.
Британдық радж
1845-46 жылдардағы Бірінші ағылшын-сик соғысы мен 1849 жылғы Екінші ағылшын-сик соғысында сиктердің жеңіліске ұшырауынан кейін, олардың бір бөлігі аумақтары Британдық Шығыс Үндістан компаниясының бақылауына өтті. Британдықтар сиктердің қирату билігінен кейін тұрақтылықты қайта орнатты. 1868 жылы британдықтар қаланың батысында кең Пешавар гарнизонын салғаннан кейін, оны шекаралық бас штабы етіп белгіледі. Бұдан өзге, Пешаварда бірнеше жобалар іске қосылды, оның ішінде қаланы теміржол арқылы Британдық Үндістанның қалған бөлігімен байланыстыру және сиктердің ұйытқылық жасаған Мохаббат Хан мешітін қайта жаңарту. 1901 жылы Солтүстік-Батыс Шекаралық провинциясы Пәнджәп провинциясынан бөлініп, Пешавар жаңа провинцияның астанасы болды. Ал бір ай бұрын, 1910 жылдың ақпанында, көрнекті діни қайраткерлер шенеуніктермен кездесіп, Холи мерекесін қаланың басым түрде индуист тұратын аудандарында, атап айтқанда Андар Шехр және Карим Пурада ғана тойлауға келісті. 1910 жылдың 22 ақпанында Пешавардың вице-комиссары Муниципалдық залда жетекші мұсылман және индуист басшыларын шақырып, алдағы мерекелерге қатысты мәселелерді талқылады және екі тараптан да белгілі тұлғалардан тұратын комиссия құрылды. Кездесуде Холи мерекесін 25 наурызға дейін тыныш түрде тойлауға келісім берілді. Шерулер тек екі бағытта ғана болуы керек: Андар Шахрдан Каримпураға және керісінше. Қаланың мұсылмандары шеруге қатыспауы керек, ал әскерлер өз казармаларында Холи мерекесін тойлауы керек. Екі тараптан да белгілі бір тұлғалар Хастинг монументі мен сағат мұнарасындағы шараларды бақылайтын болады. Пешавар Махатма Гандидің шәкірті Ғаффар Хан басқарған бейбіт қарсылық қозғалысының орталығы болды. 1930 жылдың сәуір айында Хан көптеген ізбасарларымен бірге Кисса Хвани базарында колониялық үкімет қабылдаған кемсітуші заңдарға қарсы наразылық білдірді. Британдық Үнді армиясының жасағы наразылық білдірушілерге оқ атып, жүздеген адам қаза тапты.
Following the defeat of the Sikhs in the First Anglo Sikh War in 1845–46 and the Second Anglo Sikh War in 1849, some of their territories were captured by the British East India Company. The British re established stability in the wake of ruinous Sikh rule. The British laid out the vast Peshawar Cantonment to the west of the city in 1868, and made the city its frontier headquarters. Additionally, several projects were initiated in Peshawar, including linkage of the city by railway to the rest of British India and renovation of the Mohabbat Khan mosque that had been desecrated by the Sikhs. The North West Frontier Province was separated from Punjab Province in 1901, after which Peshawar became capital of the new province. A month prior, in February 1910, prominent community religious leaders met with officials and agreed that Holi would be solely celebrated in predominantly Hindu neighbourhoods of the city, notably in Andar Shehr and Karim Pura. efn|"On 22nd February 1910, a meeting of leading Muslims and Hindu leaders was called by deputy commissioner of Peshawar at the Municipal Hall in which arrangements regarding the upcoming festivals were discussed and a committee was established consisting of prominent leaders from both sides. It was decided in the meeting that the Holi should be celebrated quietly until the 25th March. There should be only two processions, namely from the Hindu quarter of Andar Shahr to that of Karimpura and vice versa. The Muslim of the city should not join the procession and the troops should celebrate Holi in their lines and some leading men from both sides will supervise the arrangement at Hasting Memorial and other at Clock Tower." Peshawar was also home to a non violent resistance movement led by Ghaffar Khan, a disciple of Mahatma Gandhi. In April 1930, Khan, leading a large group of his followers, protested in Qissa Khwani Bazaar against discriminatory laws that had been enacted by the colonial government; hundreds were killed when a detachment of the British Indian Army opened fire on the demonstrators.
Қазіргі заман
1947 жылы Пешавар жаңа құрылған Пәкістан мемлекетінің құрамына кірді және елдің солтүстік-батысындағы мәдени орталыққа айналды. Үндістанның бөлінуі Пешавар экономикасында маңызды лауазымдарды иеленген көптеген хиндко тілді индустар мен сикхтердің кетуіне себеп болды. Пешавар университеті 1950 жылы қалада құрылды және жақын жердегі британдық кезеңдегі оқу орындарының университетке біріктірілуі арқасында дамыды. 1950 жылдардың ортасына дейін Пешавар қала қабырғасымен және он алты қақпамен қоршалған болатын. 1960 жылдары Пешавар КСРО-ны тыңдау үшін ЦРУ операциясының базасы болды, 1960 жылғы U-2 оқиғасы нәтижесінде Пешавардан ұшқан советтік ұшақ атып түсірілді. 1960 жылдардан 1970 жылдардың соңына дейін Пешавар әйгілі хиппи жолындағы маңызды тоқтау орны болды. 1980 жылдардағы Кеңес-Ауған соғысы кезінде Пешавар ЦРУ және Әскери барлау қызметінің (ISI) саяси орталығы болды, олар Ауғанстаннан келген босқындар лагерьлерінде орналасқан моджахедтерді даярлады. Сонымен қатар, ол Ауғанстаннан келген көптеген босқындар үшін басты бағыт болды. 1980 жылға қарай, ай сайын провинцияға 100 000 босқын келіп түсті.
In 1947, Peshawar became part of the newly created state of Pakistan, and emerged as a cultural centre in the country's northwest. The partition of India saw the departure of many Hindko speaking Hindus and Sikhs who held key positions in the economy of Peshawar. The University of Peshawar was established in the city in 1950, and augmented by the amalgamation of nearby British era institutions into the university. Until the mid 1950s, Peshawar was enclosed within a city wall and sixteen gates. In the 1960s, Peshawar was a base for a CIA operation to spy on the Soviet Union, with the 1960 U 2 incident resulting in an aircraft shot down by the Soviets that flew from Peshawar. From the 1960s until the late 1970s, Peshawar was a major stop on the famous Hippie trail. During the Soviet–Afghan War in the 1980s, Peshawar served as a political centre for the CIA and the Inter Services Intelligence trained mujahideen groups based in the camps of Afghan refugees. It also served as the primary destination for large numbers of Afghan refugees. By 1980, 100,000 refugees a month were entering the province,
Солтүстік-батыс Пәкістанның көп бөлігі сияқты, Пешавар да «Техрик-и-Талибан» террористік тобының шабуылдарынан туындаған зорлық-зомбылықтан ауыр зардап шекті. Жергілікті ақындардың қабірлері пакистандық талибандардың шабуылына ұшырады, 2013 жылы тарихи All Saints шіркеуіне қатыгездікпен жанкешті шабуыл жасалды, ал ең ауыр оқиға – 2014 жылғы Пешавар мектебіндегі қырғын, онда талибандар 132 оқушыны өлтірді. 2010 жылы Пешаварда 111 террористік акт тіркелді.
Like much of northwest Pakistan, Peshawar has been severely affected by violence from the attacks by the terrorist group, Tehrik i Taliban. Local poets' shrines have been targeted by the Pakistani Taliban, a suicide bomb attack targeted the historic All Saints Church in 2013, and most notably the 2014 Peshawar school massacre in which Taliban militants killed 132 school children. Peshawar suffered 111 acts of terror in 2010,
Топография
Пешавар кең Пешавар аңғарында орналасқан, оны үш жағынан тау жоталары қоршап, төртіншісі Пәнджаб жазығына ашылады. Қала Гандара жазығы деп аталатын аңғардың негізінен тегіс бөлігінде орналасқан. 2010 жылдың шілдесінде ең көп жауын-шашын жауды; осы айда 29 шілдеде 24 сағат ішінде рекордтық жауын-шашын мөлшері тіркелді.
Peshawar is located in the broad Valley of Peshawar, which is surrounded by mountain ranges on three sides, with the fourth opening to the Punjab plains. The city is located in the generally level base of the valley, known as the Gandhara Plains. while the highest summer rainfall of was recorded in July 2010; during this month, a record breaking rainfall level of fell within a 24 hour period on 29 July 2010
Тарихи тұрғыдан алғанда, Пешавардың ескі қаласы биік қабырғалардан тұратын қатаң күзетілген қамал болған. XXI ғасырда қабырғалардың қалдықтары ғана сақталған, бірақ үйлер мен хавелилер маңызды құрылымдар болып табылады. Көптеген үйлер күймеген кірпіштен салынған, жер сілкінісінен қорғану үшін ағаш конструкциялармен жабдықталған, олардың көпшілігі ағаш есіктер мен торы бар ағаш балконнан тұрады. Қаланың ескі сәулетінің көптеген мысалдары әлі күнге дейін Сети Мохалла сияқты аудандарда көрініп тұр. Ескі қалада, Пешавардың ішкі бөлігінде орналасқан, XXI ғасырда көптеген тарихи ескерткіштер мен базарлар бар, олардың ішінде Мохаббат хан мешіті, Котла Мохсин хан, Чок Ядгар және Кисса Хавани базары бар. Жылдам өсу мен даму салдарынан келтірілген зақымдарға байланысты, ескі қабырғалы қала шұғыл қалпына келтіруді және қорғауды қажет ететін аймақ ретінде анықталды. Қабырғалы қаланы бірнеше негізгі қақпалар қоршап тұрды, олар қалаға кірудің басты нүктелері болды. 2012 жылдың қаңтарында үкімет қақпалардың уақыт өте келе тозуына байланысты зақымдарды жою жоспарларын жариялады, барлық қақпаларды қалпына келтіру мақсатында.
Historically, the old city of Peshawar was a heavily guarded citadel that consisted of high walls. In the 21st century, only remnants of the walls remain, but the houses and havelis continue to be structures of significance. Most of the houses are constructed of unbaked bricks, with the incorporation of wooden structures for protection against earthquakes, with many composed of wooden doors and latticed wooden balconies. Numerous examples of the city's old architecture can still be seen in areas such as Sethi Mohallah. In the old city, located in inner Peshawar, many historic monuments and bazaars exist in the 21st century, including the Mohabbat Khan Mosque, Kotla Mohsin Khan, Chowk Yadgar and the Qissa Khawani Bazaar. Due to the damage caused by rapid growth and development, the old walled city has been identified as an area that urgently requires restoration and protection. The walled city was surrounded by several main gates that served as the main entry points into the city — in January 2012, an announcement was made that the government plans to address the damage that has left the gates largely non existent over time, with all of the gates targeted for restoration.
Демография
Пешавардағы негізгі ана тілі пашту тілі, ал хиндко – жергілікті азшылық тілі. Алайда, қаланың білім беру мекемелерінде ағылшын тілі қолданылады, ал урду тілі – елдің мемлекеттік тілі ретінде, қаланың барлық аймақтарында түсініледі. Пешавар ауданының көп бөлігі пашту тілінде сөйлейді, бірақ хиндко тілді азшылық Пешавардың ескі қаласында шоғырланған. Пешавардағы хиндко тілділердің арасында пашту және урду тілдерінен алынған сөздердің қолданылуы жиі кездеседі.
The primary native language spoken in Peshawar is Pashto, while Hindko is native minority language, though English is used in the city's educational institutions, while Urdu is understood throughout the city – as the national language of the country. The district of Peshawar is overwhelmingly Pashto speaking, though the Hindko speaking minority is concentrated in Peshawar's old city, Hindko speakers in Peshawar increasingly assimilate elements of Pashto and Urdu into their speech.
Дін
Пешавар халқының басым бөлігі мұсылман, 1998 жылғы халық санауы бойынша қала тұрғындарының 98,5% мұсылман. Христиандар екінші ірі діни топты құрайды, олардың саны шамамен 20 000 адам, ал Ахмадия қауымының 7 000-нан астам өкілі Пешаварда тұрады. 2008 жылы Пәкістандағы ең ірі сикх халқы Пешаварда шоғырланған. Пешавардағы сикхтер өздерін паштун деп есептейді және пашту тілін ана тілі ретінде қолданады. 1940 жылдардың соңына дейін қалада шағын, бірақ дамыған еврей қауымы болған. Израиль мемлекетінің құрылуымен және бөліністен кейін еврейлер Израильге көшіп кетті. 1881–1941: Пешавар қаласының толық деректері, оған Пешавар муниципалитеті және Пешавар гарнизоны кірді. 1891 1901 1911 1921 1931 1941 2017 Халық саны (%) Халық саны (%) Халық саны (%) Халық саны (%) Халық саны (%) Халық саны (%) Халық саны (%) Ислам 57 378 71,74 60 269 71,59 68 352 71,84 73 198 74,74 73 882 70,75 86 369 70,87 122 972 70,91 1 942 636 98,62 Хиндуизм 18 105 22,64 15 501 18,41 18 552 19,50 16 328 16,67 21 001 20,11 21 973 18,03 31 630 18,24 1 720 0,09 Сикхизм 1 465 1,83 4 755 5,65 5 144 5,41 5 026 5,13 6 152 5,89 8 630 7,08 14 245 8,21 Жаинизм 3 0,00 0 0,00 0 0,00 3 0,00 3 0,00 Христиандық 3 629 4,31 3 063 3,22 3 132 3,20 3 414 3,27 4 854 3,98 2 586 1,49 22 032 1,12 Зороастризм 33 0,04 34 0,04 47 0,05 20 0,02 29 0,02 14 0,01 Яһудизм 4 0,00 1 0,00 0 0,00 11 0,01 70 0,04 Буддизм 0 0,00 0 0,00 0 0,00 0 0,00 Ахмадия 924 0,05 Басқалары 3 031 3,79 0 0,00 2 0,00 0 0,00 0 0,00 0 0,00 1 903 1,10 2 511 0,13 Жалпы халық саны 79 982 100,00 84 191 100,00 95 147 100,00 97 935 100,00 104 432 100,00 121 866 100,00 173 420 100,00 1 969 823 100,00
Peshawar is overwhelmingly Muslim, with Muslims making up 98.5% of the city's population in the 1998 census. Christians make up the second largest religious group with around 20,000 adherents, while over 7,000 members of the Ahmadiyya Community live in Peshawar. In 2008, the largest Sikh population in Pakistan was located in Peshawar. Sikhs in Peshawar self identify as Pashtuns and speak Pashto as their mother tongue. There was a small, but, thriving Jewish community until the late 1940s. After the partition and the emergence of the State of Israel, Jews left for Israel. 1881–1941: Data for the entirety of the town of Peshawar, which included Peshawar Municipality and Peshawar Cantonment.1891190119111921193119412017Pop. (Population)% (percentage)Pop. (Population)% (percentage)Pop. (Population)% (percentage)Pop. (Population)% (percentage)Pop. (Population)% (percentage)Pop. (Population)% (percentage)Pop. (Population)% (percentage)Pop. (Population)% (percentage) Islam 57,378 71.74 60,269 71.59 68,352 71.84 73,198 74.74 73,882 70.75 86,369 70.87 122,972 70.91 1,942,636 98.62 Hinduism 18,105 22.64 15,501 18.41 18,552 19.50 16,328 16.67 21,001 20.11 21,973 18.03 31,630 18.24 1,720 0.09 Sikhism 1,465 1.83 4,755 5.65 5,144 5.41 5,026 5.13 6,152 5.89 8,630 7.08 14,245 8.21 Jainism 3 0.00 0 0.00 0 0.00 3 0.00 3 0.00 Christianity 3,629 4.31 3,063 3.22 3,132 3.20 3,414 3.27 4,854 3.98 2,586 1.49 22,032 1.12 Zoroastrianism 33 0.04 34 0.04 47 0.05 20 0.02 29 0.02 14 0.01 Judaism 4 0.00 1 0.00 0 0.00 11 0.01 70 0.04 Buddhism 0 0.00 0 0.00 0 0.00 0 0.00 Ahmadiyya 924 0.05 Others 3,031 3.79 0 0.00 2 0.00 0 0.00 0 0.00 0 0.00 1,903 1.10 2,511 0.13 Total population 79,982 100.00 84,191 100.00 95,147 100.00 97,935 100.00 104,432 100.00 121,866 100.00 173,420 100.00 1,969,823 100.00
Өнеркәсіп
Пешавардың Жамруд жолындағы өнеркәсіптік аймағы – 1960 жылдары 868 акр жерге құрылған өнеркәсіптік аймақ. Аймақта жиһаз, мәрмәр және азық-түлік өңдеу өнеркәсіптері орналасқан, бірақ көптеген учаскелері толыққанды пайдаланылмайды. Хаятабад өнеркәсіптік аймағы Пешавардың батыс шетінде 646 өнеркәсіптік бірлікке ие, алайда олардың бірқатары қолданыстан шыққан. Қытай-Пакистан экономикалық дәлізі аясында провинцияда 4 арнайы экономикалық аймақ құрылатын болады, оларға жолдар, электр энергиясы, газ, су және қауіпсіздік мемлекет тарапынан қамтамасыз етіледі. Қала экономикасы нашар дамыған инфрақұрылымнан зардап шегеді. Электр энергиясы мен табиғи газдың жетіспеуі де қала экономикасына кері әсер етеді. 54 миллиард долларлық Қытай-Пакистан экономикалық дәлізі 2018 жылға қарай 10 000 МВт-тан астам қуат өндіруге мүмкіндік береді, бұл қазіргі шамамен 4500 МВт электр тапшылығынан әлдеқайда көп. Пешавар Карачидегі порттармен үздірілмейтін автожол арқылы байланысады, сондай-ақ Пешавар мен Карачи арасындағы жолаушылар мен жүк тасымалы үшін теміржол желісі жаңартылады. Нашар көлік жүйесінен Пәкістанның ЖІӨ-сінің 4-6% жоғалуы мүмкін деп есептеледі. Пешавар ондаған жылдар бойы хаостық, тиімсіз және жеткіліксіз қоғамдық көлік жүйесімен күресіп келеді, бұл қала экономикасына да зиян келтірді. Сондықтан үкімет бүкіл Пешаварды қамтитын жаңа жылдам автобус жүйесін – BRT Пешаварды іске қосты. BRT Пешавар қазіргі таңда Пәкістандағы ең жетілген BRT жүйелерінің бірі саналады.
Peshawar's Industrial Estate on Jamrud Road is an industrial zone established in the 1960s on 868 acres. The industrial estate hosts furniture, marble industries, and food processing industries, though many of its plots remain underutilized. The Hayatabad Industrial Estate hosts 646 industrial units in Peshawar's western suburbs, though several of the units are no longer in use. As part of the China Pakistan Economic Corridor, 4 special economic zones are to be established in the province, with roads, electricity, gas, water, and security to be provided by the government. The metropolitan economy suffers from poor infrastructure. The city's economy has also been adversely impacted by shortages of electricity and natural gas. The $54 billion China Pakistan Economic Corridor will generate over 10,000 MW by 2018 – greater than the current electricity deficit of approximately 4,500 MW. Peshawar will also be linked to ports in Karachi by uninterrupted motorway access, while passenger and freight railway tracks will be upgraded between Peshawar and Karachi. Poor transportation is estimated to cause a loss of 4–6% of the Pakistani GDP. Peshawar for decades has suffered from chaotic, mismanaged, and inadequate public transportation and the poor public transportation also has been detrimental to the city's economy. Therefore, the government has since a new rapid bus service called BRT Peshawar covering the entire Peshawar. BRT Peshawar is now believed to be one the most advanced BRT of Pakistan
Жол
Пешавардың шығыс-батыс бағытындағы өсу осі Пешаварды Исламбад пен Лахорға жалғастыратын тарихи Гранд-Транк-жолына ортасталған. Бұл жол Пешавар мен Исламбад арасындағы M1 тас жолымен шамамен параллель өтеді, ал M2 тас жолы Исламбадтан Лахорға балама маршрут ұсынады. Гранд-Транк-жолы Хайбер асуы арқылы Ауғанстан шекарасына да қол жеткізеді, ал одан әрі Саланг асуы арқылы Кабул мен Орталық Азияға қатынас бар. Пешавар қаласының тығырылған орталығынан көлік ағынын аудару мақсатында Пешавар айналма жолымен толығымен қоршалмақ. Қазіргі таңда жол құрылыс жұмыстары жүріп жатыр, және оның кейбір бөліктері көлік қозғалысына ашық. Қарақорм тас жолы Пешавар аймағы мен Батыс Қытай арасындағы және Қытайдың Синьцзян аймағындағы Кашгар арқылы Орталық Азияға баламалы жолмен байланыстырады. Индус тас жолы Пешавардың оңтүстігіндегі нүктелерге қол жеткізуді қамтамасыз етеді, оның соңғы станциясы Оңтүстік порты – Карачи қаласы, Дера Исмаил Хан және Солтүстік Синд арқылы өтеді. Пешавардың оңтүстігіндегі Кохат туннелі Индус тас жолы бойындағы Кохат қаласына жол ашады.
Peshawar's east–west growth axis is centred on the historic Grand Trunk Road that connects Peshawar to Islamabad and Lahore. The road is roughly paralleled by the M 1 Motorway between Peshawar and Islamabad, while the M 2 Motorway provides an alternate route to Lahore from Islamabad. The Grand Trunk Road also provides access to the Afghan border via the Khyber Pass, with onwards connections to Kabul and Central Asia via the Salang Pass. Peshawar is to be completely encircled by the Peshawar Ring Road in order to divert traffic away from the city's congested centre. The road is currently under construction, with some portions open to traffic. The Karakoram Highway provides access between the Peshawar region and western China, and an alternate route to Central Asia via Kashgar in the Chinese region of Xinjiang. The Indus Highway provides access to points south of Peshawar, with a terminus in the southern port city of Karachi via Dera Ismail Khan and northern Sindh. The Kohat Tunnel south of Peshawar provides access to the city of Kohat along the Indus Highway.
Автомобиль жолдары
Пешавар 155 шақырымдық M1 тас жолы арқылы Исламабад пен Равалпиндиге қосылған. Бұл тас жол Пешаварды провинцияның ірі қалалары – Чарсада мен Марданға да байланыстырады. M1 тас жолы M2 тас жолының бір бөлігі ретінде Лахорға дейін жалғасады. Пәкістанның тас жол желісі Пешаварды M4 тас жолы арқылы Фейсалабадқа қосады, ал Қытай-Пәкістан экономикалық дәлізінің аясында Карачиге жаңа тас жол желісі салынуда. Хазара тас жолы да CPEC аясында салынып жатыр, ол M1 және Хазара тас жолдары арқылы Мансехра мен Такотқа дейін бақыланатын тас жолмен қатынас жасауға мүмкіндік береді.
Peshawar is connected to Islamabad and Rawalpindi by the 155 kilometre long M 1 Motorway. The motorway also links Peshawar to major cities in the province, such as Charsadda and Mardan. The M 1 motorway continues onwards to Lahore as part of the M 2 motorway. Pakistan's motorway network links Peshawar to Faisalabad by the M 4 Motorway, while a new motorway network to Karachi is being built as part of the China Pakistan Economic Corridor. The Hazara Motorway is being constructed as part of CPEC, and is providing control access motorway travel all the way to Mansehra and Thakot via the M 1 and Hazara Motorways.
Темір жол
Пешавар кантонмент теміржол станциясы Пакистанның ұзақ магистральдық 1-жолының соңғы станциясы болып табылады, ол қаланы Карачи портымен байланыстырады және Пешавар қалалық теміржол станциясы арқылы өтеді. Пешавардан Карачиге дейінгі бағытта "Авам экспресі", "Хушал Хан Хаттак экспресі" және "Хайбер поштасы" пойыздары жүзеді. Жобаның бірінші кезеңінде Карачи мен Пешавар арасындағы 1-негізгі магистральдық теміржолдың барлық учаскесі 3,65 миллиард долларға толықтай жаңартылады, жұмыстар 2021 жылға дейін аяқталады. Теміржол желісін жаңарту арқасында пойыздар қазіргі жолдардағы орташа жылдамдықтан гөрі сағатына 160 километр жылдамдықпен жүре алады. Бұрын Пешавар "Хайбер пойызы сафариінің" соңғы станциясы болған, бұл туристік бағытты пойыз Ланди Коталға теміржолмен қатынас жасауға мүмкіндік берген. Аймақтағы талибандық бүлікшілік күшейгеннен кейін, қауіпсіздік жағдайы нашарлағандықтан қызмет тоқтатылды.
Peshawar Cantonment railway station serves as the terminus for Pakistan's long Main Line 1 railway that connects the city to the port city of Karachi and passes through the Peshawar City railway station. The Peshawar to Karachi route is served by the Awam Express, Khushhal Khan Khattak Express, and the Khyber Mail services. The entire Main Line 1 railway track between Karachi and Peshawar is to be overhauled at a cost of $3.65 billion for the first phase of the project, with completion by 2021. Upgrading the railway line will permit train travel at speeds of 160 kilometres per hour, versus the average speed currently possible on existing tracks. Peshawar was also once the terminus of the Khyber train safari, a tourist oriented train that provided rail access to Landi Kotal. The service was discontinued as the security situation west of Peshawar deteriorated with the beginning of the region's Taliban insurgency.
Ауа
Пешавар қаласын Бача Хан халықаралық әуежайы қызмет көрсетеді, ол Пешавар гарнизонында орналасқан. Әуежай 2014-2015 жылдар аралығында 1,255,303 жолаушыға қызмет көрсетті, олардың көп бөлігі халықаралық саяхатшылар болды. Ол 32 стансадан және 220 автобустан тұрады, бұл Чамканиден Кархано базарына дейінгі аймақты қамтиды. BRT Пешавар қаласының ескі, дүрбелеңді, тозығы жеткен және жеткіліксіз көлік жүйесін алмастырды. Жүйеде 32 станса бар және көбінесе жер бетінде орналасқан, сонымен қатар төрт шақырымдық көтерілген учаскелері де бар. BRT Пешавар жүйесі қосымша 100 стансасы бар қоректендіру желілерімен де толықтырылған.
Peshawar is served by the Bacha Khan International Airport, located in the Peshawar Cantonment. The airport served 1,255,303 passengers between 2014 and 2015, the vast majority of whom were international travelers. It has 32 stations and 220 buses, which covers area from Chamkani to Karkhano Market. BRT Peshawar has replaced Peshawar's old, chaotic, dilapidated, and inadequate transportation system. The system has 32 stations and is mostly at grade, with four kilometres of elevated sections. BRT Peshawar is also complemented by a feeder system, with an additional 100 stations along those feeder lines.