Кіріспе

Сиалкот (Пенджаби, ) – Пәкістанның Пенджаб провинциясында орналасқан қала. Бұл Сиалкот ауданының орталығы және Пәкістанның халқы бойынша 13-ші ірі қаласы. 6-шы ғасырда ол Таанк патшалығының астанасы болды, ол келесі екі ғасыр бойы Пенджабты басқарды. Сиалкот бірінші мыңжылдық аяғына дейін маңызды саяси орталық болып қала берді, содан кейін Лахордың ықпалы артып, одан көлеңкеде қалды. Британдық кезеңде қала қайтадан дамыды және қазір Пәкістанның маңызды өнеркәсіптік орталықтарының біріне айналды. Бұл қала сонымен қатар Аллама Мұхаммед Иқбалдың (Пәкістанның ұлттық ақыны) және Файз Ахмет Файздың туған жері. Сиалкот кәсіпкерлік рухымен және өнімді бизнес-ортасымен белгілі, бұл оны "әлемдік деңгейдегі өндіріс орталығына" айналған шағын пәкістан қаласының үлгісіне айналдырды. 2017 жылы қала шамамен 2,5 миллиард долларлық тауар экспорттады, бұл Пәкістанның жалпы экспортының шамамен 10% құрайды. Сиалкот әлемдегі футбол өндірісінің астанасы деп есептеледі, өйткені әлемде шығарылатын футболдың 70% астамын осы қала өндіреді. Сиалкотта сондай-ақ Сиалкот халықаралық әуежайы орналасқан – Пәкістанның алғашқы жеке меншік мемлекеттік әуежайы. Экспорт арқылы Сиалкоттағы өнеркәсіптер жыл сайын 2,5 миллиард доллардан астам шетел валютасын түсіріп, мемлекеттік қазынаны нығайтуға көмектеседі. Сиалкоттың номиналды ЖІӨ-сі 13 миллиард долларды құрайды, бұл оны Пәкістандағы төртінші ірі экономикаға айналдырады.

Негізін қалау

Сиалкот, әлдебір Мадра патшалығының астанасы Сагала, Сакала немесе Сангала (Σάγγαλα) ежелгі Үндістанның санскрит дастаны Махабхаратада грек деректемелеріндегі Сагаламен ұқсас аумақты қамтыған болуы мүмкін. Бұл қалада Орта Азиядан көшіп келген сактар немесе скифтер тұрған болуы керек. Аймақ Махабхаратада сол жердегі орманды жерлерде өмір сүрген "еркін және той-қуанышқа берілген" әйелдерімен танымал. Қала Сакалдипа аймағында, қазіргі Речна Доаб деп аталатын Ченаб және Рави өзендері арасында орналасқан делінеді.

Алхон гунндары

460 жыл шамамен Алхон ғұндары Орталық Азиядан бұл аймаққа шапқындап кірді, соның салдарынан жақын орналасқан Таксиланың билеуші әулеті Сиалкотта пана табуға мәжбүр болды. Сиалкот та көп ұзамай жаулап алынды және 515 жылы Торамана билік еткен кезде Алхон ғұндарының маңызды орталығына айналды. Оның ұлы Михиракула тұсында империя өркендеу шыңына жетті. Алхон ғұндары 528 жылы ханзада Яшодхарман бастаған князьдер коалициясымен жеңіліске ұшырады, ол қаланың атын Ше киэ ло деп жазды. Сюаньцзянның мәліметінше, қала Александр Ұлының қиратқан қаласынан шамамен 15 ли, яғни 2,5 миль қашықтықта қайта салынды. Осы кезеңде Сиалкот Солтүстік Пәнджаб аймағының саяси орталығы болды. 643 жылы қалаға Джамму князьдері шапқындап кірді және орта ғасырларда мұсылман басқыншылығы басталарша қаланы өз бақылауларында ұстады.

Орта ғасырлар

1000 жыл шамасында Сиалкоттың маңызы төмендеп, жақын орналасқан Лахор қаласының беделі арта бастады. 11 ғасырдың басында Лахор Ғазнавилер империясының билігіне өткеннен кейін, индуисттік Шахи империясының астанасы Лахордан Сиалкотқа көшірілді. Ғазнавилердің Солтүстік Пенджабтағы кеңеюі, жергілікті Хохар тайпаларын Джамму раджаларына төлейтін салықтан бас тартуға итермеледі. 1185 жылы Мұхаммед Гаури Пенджабты жаулап алғаннан кейін Сиалкот Ортағасырлық Дели сұлтандығының құрамына енді. Сиалкотқа Хохар тайпалары шабуыл жасап, қоршауға алды, ал Хусрау Малик… Гаури ханзадасы Йылдыз басып алған аймақ 1217 жылы Сұлтан Илтутмиш тарапынан қайта басып алынды, бірақ ол Илтутмиштің әскерлері тарапынан Уч Шарифке қарай ығыстырылды. 13 ғасырда Сиалкоттың ең құрметті суфи сопысы және батыры Имам Әли әл-Хақ Арабиядан келіп, аймақта миссионерлік қызметін бастады. Оның жұмысы нәтижесінде көптеген индуистер ислам дініне көшті, соның арқасында Сиалкот негізінен мұсылман қаласына айналды. Кейіннен қасиетті кісі шайқаста шейіт болып, қастерленеді. 15 ғасырдың басында Сиалкот Пәнджаб әскербасы және билеушісі Джасраттың патшалығының астанасы болды. Джасрат 1421 және 1442 жылдар аралығындағы бірнеше жорықтар арқылы Дели сұлтандығынан Пәнджабтың көп бөлігін жаулап алды. 1423 жылы ол Джаммуны да жаулап алды, оның билеушісі Бхим Девті жеңіп алды. 1520 жылы Бабур әскерлері Сиалкотты басып алды, осы кезде моғол қолбасшысы Усман Гани Раза Бабурдың алғашқы жаулау кезінде Делиге қарай жылжыды. Бабур Сиалкотқа шабуыл жасаған Гужжар шабуылшыларымен болған шайқасты жазды және олардың қала тұрғындарын жамандыққа ұшыратқанын айтты. 1525-1526 жылдары Сұлтан Ибрахим Лодидің туысы Алам хан Ауғанстаннан басып кірді және моңғол әскерлерінің көмегімен Сиалкотты басып алды.

Моғолдар

Моғол дәуірінің басында Сиалкот Лахордың субасының, яғни "облысының" құрамына енді. Бұл шамамен 16 ғасырдың басында болды. Ол Сиалкотта тұратын белгілі суфи мистикасы Хамза Гауспен қазір қаланың Гурдуара Бери Сахибімен есте қалған жерде кездескен деседі. Акбар дәуірінде Сиалкоттың паргана аймағы Раджа Ман Сингхтің жагирлік қамқорлығына берілді, ол қаланың бекінісін жөндеп, халқын көбейтуге және экономикасын дамытуға тырысты. 1580 жылы Кашмирдің Юсуф Шах Чаки Кашмир аңғарынан қуылғанда қалада пана тапты. Ақбар кезеңінде Кашмирден қағаз жасаушылар қалаға қоныс аударды, содан кейін Сиалкот жарқын ақтығымен және беріктігімен танымал Моғол Харири қағазының басты көзі ретінде мәшһүр болды. Жахангир тұсында бұл қызмет Сафдар Ханға берілді, ол қаланың бекінісін қайта жаңартып, Сиалкоттың гүлденуін қадағалады. Шах-Жахан дәуірінде қала Әли Мардан Ханның билігіне бағынды. Кейін Рахмат Хан қала басшылығына тағайындалып, қалада мешіт салды. Аурангзебтің тұсында Сиалкот исламдық ой-пікір мен ғылымның ірі орталығы ретінде танылып, қалада қағаздың көптеп таралғандығының арқасында ғалымдарды қызықтырды.

Моғолдан кейінгі кезең

1707 жылы император Ауранзеб қайтыс болғаннан кейін Моғол империясының құлдырауынан соң Сиалкот және оның айналасындағы аудандар қорғаныссыз қалды және өздерін-өздері қорғауға мәжбүр болды. 1739 жылы қала Парсының Надир шаһы Моғол империясына жасаған жорығы кезінде басып алынды. Қала Лахордың моғол вице-падишасы Закария ханның басқаруына берілді, ол қала үшін Парсы тәжіне салық төлейтінін уәделеді. Мұхаммед шаһ Рао Бал Кишанның ерлігін құрметтеу үшін Карналда "Чхатри" тұрғызуды бұйырды, ол әлі күнге дейін сақталған. Парсылардың шапқынынан кейін Сиалкот Мултан мен Ауғанстаннан келген күшті паштун әулеттері – Қакайзайлар мен Шерванилердің бақылауына көшті. Сиалкотты Джаммудан Ранжит Део басып алды, ол Делидегі Моғол тәжіне номиналдық адалдық серт берді.

Британдықтар

Сиалкот, бүкіл Пәнджабпен бірге, 1849 жылғы ақпанда Гуджарат шайқасында сикхтерді жеңгеннен кейін британдықтар тарапынан басып алынды. Британдық кезеңде, Кашмир махаражасына теориялық тұрғыдан қысқы уақытта Сиалкотта тұрып кеңес беруге міндетті "Резидент" лауазымындағы шенеунік болды. 1857 жылғы Сепой көтерілісі кезінде Сиалкотта орналасқан екі Бенгал полкі Шығыс Үндістан компаниясына қарсы бүлік көтерді, ал олардың жергілікті қызметкерлері де британдықтарға қарсы қару қолға алды. 1877 жылы Пакистан қозғалысына үлкен үлес қосып, оның идеяларын қалыптастыруға көмектескен Сиалкот ақыны, Аллама Икбал, 1400-жылдардың басында индуизмнен ислам дініне өткен кашмирлік отбасында дүниеге келді. Британдық Үндістандағы алғашқы сыбызғы аспабын жасау шеберханасы Сиалкотта ашылды, және бүгінде қалада 20 сыбызғы оркестрі бар. Сиалкоттың қазіргі дамуы отаршылдық кезеңде басталды. Қала отаршылдық кезеңге дейін қағаз және темір өнімдерін өндірумен танымал болған.

Қаланың гүлденуінің нәтижесінде, жұмыс іздеп, Кашмир мен Джамму аймағының Джамму облысынан көптеген адамдар келді. Пакистанды жеке мемлекет ретінде құру туралы резолюция қабылданғаннан кейін бір күн өткен соң. Сиалкотта бірнеше ай бойы бейбітшілік сақталды, ал Лахор, Амритсар, Лудхиана және Равалпиндиде қақтығыстар болды. 1966 жылы Пәкістан Үкіметі 1965 жылғы Индо-Пакистан соғысында көрсеткен ерлігі үшін Сиалкотқа, Лахор мен Саргода қалаларымен бірге Хилал-е-Истиқлал арнайы туын табыс етті. Осы ту, жыл сайын Қорғаныс күнінде осы қалаларда осы қалалардың тұрғындарының ерік-жігерін, батылдығын және табандылығын мойындау белгісі ретінде көтеріледі. Сиалкот секторындағы бронетанкті шайқастар, мысалы Чавинда шайқасы, Екінші дүниежүзілік соғыстан бері ең қарқынды шайқастардың бірі болды.

Климат

Сиалкотта төрт маусымдық ылғалды субтропикалық климат (Cwa) басым, бұл Кёппен климаттық жіктелімі бойынша анықталады. Қыркүйектің ортасынан қарашаның ортасына дейінгі муссоннан кейінгі кезеңде күндіз ыстық болып қалады, бірақ түнде ылғалдылығы төмендеп, салқын болады. Қарашаның ортасынан наурызға дейінгі қыс айларында күндізгі температура жұмсақ немесе жылы болады, кейде күшті жаңбырлар жаууы мүмкін. Қыста температура 0 °C (32 °F) дейін төмендесе де, максималды температура сирек 15 °C (59 °F) төмен түседі.

Экономика

Сиалкот – Пәкістанның қалған аймақтарына қарағанда бай қала, оның ЖІӨ (номиналды) 13 миллиард долларға жетеді, ал 2021 жылы жан басына шаққандағы табысы 18500 доллар деп есептеледі. Бұл қала Британдық Үндістанның ең өнеркәсіптік дамыған қалаларының бірі саналды және қала көшелерін жаңартуға қосымша көмектесті.

Өнеркәсіп

Сиалкот – әлемде қолмен тігілген футболдың ең ірі өндірушісі. Жергілікті фабрикалар жылына 40–60 миллион футбол өндіреді, бұл әлемдік өндірістің шамамен 60% құрайды. 2014 жылғы ФИФА әлем чемпионатынан бері ресми матчтарға арналған футболдарды Сиалкотта орналасқан Forward Sports компаниясы жасап келеді. Спорттық тауарлар өндірісінің шоғырлануы Сиалкоттағы фирмаларға жоғары мамандануға және бірлескен әрекеттер мен сыртқы экономикадан пайда алуға мүмкіндік берді. 1997 жылғы шудан кейін өнеркәсіпте балалар еңбегіне тыйым салатын Атланта келісімі тиімді қолданылады, ал жергілікті өнеркәсіп қазір балалар еңбегіне тәуелсіз мониторингтік қауымдастықты қаржыландырады, ол фабрикаларды реттейді. Сиалкот 1890 жылдары алғаш рет металл өңдеу орталығы ретінде танылды, ал қаланың хирургиялық құралдармен байланысы жақын жердегі Миссия ауруханасы үшін хирургиялық құралдарды жөндеу және кейіннен өндіру қажеттілігінен туындады. 1920 жылдары хирургиялық құралдар бүкіл Британдық Үндістанда өндіріліп, Екінші дүниежүзілік соғыс одан әрі сұранысты арттырды. Өнеркәсіпті бірнеше жүз шағын және орта кәсіпорын құрайды, оларға мыңдаған қосалқы мердігерлер, жеткізушілер және басқа да қосымша қызметтер көрсететін ұйымдар көмектеседі. Экспорттың көп бөлігі АҚШ және Еуропалық Одаққа жөнелтіледі.

Мемлекеттік-жекеменшік әріптестік

Сиалкотта азаматтық басқару мен қала кәсіпкерлері арасындағы өнімді қарым-қатынас отарлық дәуірден бастау алады. Сиалкоттың инфрақұрылымы жергілікті өнеркәсіп салықтарымен төленген.

Автомобиль жолдары

Екі қатарлы тас жол Сиалкотты жақын орналасқан Вазирабад қаласына қосады, ал одан әрі N 5 ұлттық тас жолы арқылы Пәкістанның барлық аймақтарымен байланыс жасауға болады. Тағы бір екі қатарлы тас жол Сиалкотты Даскаға, содан әрі Гуджанвала мен Лахорға жалғастырады. Сиалкот пен Лахор сондай-ақ М11 тас жолы арқылы байланысқан.

Темір жол

Сиалкот қаласының басты теміржол станциясы – Сиалкот түйіспелі станциясы. Оған Пәкістан теміржолдарының Вазирабад-Наруал тармақ желісі қызмет көрсетеді. "Аллама Икбал" экспресі Лахор арқылы Сиалкоттан Карачиге күнделікті қатынайды, содан кейін Сиалкотқа қайта оралады.

Ауа

Саялкот халықаралық әуежайы Самбриалға жақын, қала орталығынан шамамен 20 км қашықтықта орналасқан. Ол 2007 жылы Сиалкот кәсіпкерлер қауымдастығының 4 миллиард рупия жұмсауымен салынды. Бұл Пакистанның жалғыз жеке меншік, бірақ мемлекеттік басқарудағы әуежайы. Әр жыл сайын Қорғаныс күні (6 қыркүйек) осы қалалардағы адамдардың ерік-жігері, батылдығы және төзімділігін құрметтеу мақсатында осы ту көтеріледі.