Кіріспе

Америкалық әділет жүйесінің бір қыры – Американың кәмелетке толмағандарға қатысты сот жүйесі, қылмыстық құқық бұзушылықтар жасаған жасөспірімдермен айналысу үшін негізгі жүйе болып табылады. Бұл жүйе федералдық және көптеген жеке штаттардың, аумақтық және жергілікті соттарынан тұрады, ал штаттар мен федералдық үкімет АҚШ Конституциясының жалпы билігі шегінде егеменді полициялық өкілеттіктерді бөліседі. Кәмелетке толмағандарға қатысты сот жүйесі полиция, сот және түзету органдарының араласуы арқылы құқық бұзушылыққа қарсы шаралар қолданады, мақсаты – оларды қайта тәрбиелеу. Жастар мен олардың қамқоршылары бас бостандығы шектеу, қоғамдық жұмыс, жастар соты, жастар түрмесі және баламалы білім беру сияқты түрлі жазаларға тартылуы мүмкін. Ересектерге арналған сот жүйесі сияқты, кәмелетке толмағандарға қатысты сот жүйесі де құқық бұзушылықтың бастапқы кезеңінде араласудың жасөспірімдерді ересек болғанда қылмыстық жолға түсуден тоқтатуға көмектеседі деген сенімге негізделген.

1900 жылға дейінгі

Жасөспірімдердің құқық бұзушылығына байланысты жазалар тарихы Орта ғасырларға дейін жетеді, сол кезде қылмыскерлер шіркеу тарапынан қатаң жазаланды. 17-ші және 18-ші ғасырларда балалар мен ересектер арасында заңдық айырмашылықтар көбінесе болған жоқ. Алты және жеті жастағы балалар отбасының еңбекке қабілетті мүшелері саналды және олардың еңбегі отбасының табысына үлес қосты. Сотта жеті жастағы балалар ересектермен тең қаралып, тіпті өлім жазасына да кесілуі мүмкін еді. 19-шы ғасырдағы демографиялық, әлеуметтік және экономикалық өзгерістер, көбінесе индустрияландырудың нәтижесінде, "балалық шақты тәуелділік пен ересектер әлемінен шеттету кезеңі ретінде әлеуметтік құрылымдау" институционалдық деңгейге көтерілді. Осы ғасырда жасөспірімдердің құқық бұзушылығына қарсы алғашқы бағдарламалар ашылды. Барри Крисберг пен Джеймс Ф. Остин жасөспірімдердің құқық бұзушылығымен айналысатын алғашқы мекеме 1825 жылы Нью-Йорктегі "Баспана үйі" болғанын атап өтеді. Финли сипаттаған басқа бағдарламаларға мыналар кірді: моральдық түзетуге баса назар аударған "баспана үйлері"; онда тұратын балаларға қатысты зәбір-зияратқа ұшырағандығы үшін жаман танылған "реформа мектептері"; және кедей және құқық бұзушы балаларды түзетуге арналған әлеуметтік қайырымдылық ұйымдары – "балаларды құтқару ұйымдары". Бұл шешімдер "баланың мүддесі үшін" қабылданғандықтан, ересектерге берілетін процессуалдық құқықтар кәмелетке толмағандарға қолданылмады.

ХХ ғасырдың басында

Елдің алғашқы жасөспірімдер соты 1899 жылы Иллинойс штатында құрылды және жасөспірімдерді тастап кету мен қылмысты заңдық тұрғыдан ажыратуға мүмкіндік берді. Сотты құрған заң, 1899 жылғы Иллинойс жасөспірімдер соты туралы заң, негізінен Джейн Аддамс, Луиза ДеКовен Боуэн, Люси Фловер және Джулия Латроп сияқты әйелдердің ынтасының арқасында қабылданды. Олар ықпалды Чикаго әйелдер клубының мүшелері болды. Чикаго соты 1899 жылдың 1 шілдесінде судья Тутиллдің төрағалығымен ашылды, ал Чикаго әйелдер клубының бірнеше мүшелері жасөспірім қылмыскерлердің өмірі туралы кеңесшілер ретінде қатысты. Жасөспірімдер сотын құру «баланың ең жақсы мүддесі» деген ұғымды мәдени және құқықтық жағынан қайта қарауға көмектесті. Бастапқы жасөспірімдер жүйесінің негізгі қағидасы, және ол бүгінге дейін сақталып келеді, жасөспірімдер ересектерге қарағанда оңалтуға көбірек бейім. Parens patriae принципін жаңадан қолдану және жеке жасөспірімдер сотының құрылуы қазіргі жасөспірімдер әділет жүйесінің негізін қалады. XIX ғасырдың екінші жартысында штаттарда міндетті білім беру заңдары қабылдана бастағаннан кейін, мектептен жиі қашу оқушыларды мемлекеттік жасөспірімдер сотына жеткізуі мүмкін еді. Мектепке бармау туралы заңдарды орындау кезінде Прогрессивтік дәуірдегі судьялар мен педагогтар сотталушы оқушылардың мінез-құлқын бақылау үшін мұғалімдердің есеп карталарын пайдаланды. Есеп карталарында сабақтан қашқандар көбінесе тәртіпсіз және мойынсұнбайтын деп сипатталды. Чикагодағы жасөспірімдер әділет жүйесінің құрылуы оңтүстік қара нәсілді отбасылардың солтүске көшіп келуімен бірге жүрді. Ата-аналық бақылаудың жетіспеуі және өте кедейлік сияқты факторлардың салдарынан қара нәсілді балалар осал жағдайда қалды. Бір жағдайда Кентуккиден келген 13 жасар бала мектеп директоры тарапынан «жинақысыз сабақтан қашу» айыбымен айдалып, бұл міндетті білім беру заңдарын бұзуға әкелуі мүмкін еді, бірақ директордың өзі оның қатысуының үлгілі екенін және оның ата-анасы тиісті күтім көрсетпегендіктен, оны ата-аналар мектебіне жіберу үшін өтініш бергенін мойындады, сондай-ақ «оны көшеден және жаман серіктерден аулақ ұстау үшін бірдеңе жасау қажет» екенін айтты.

1960-1980 жылдар

1950 жылға дейін жасөспірімдер соттарының моральдық жағы мен тиімділігі талқыланды. 1960-1980 жылдары жасөспірімдердің құқық бұзушылығына қызығушылық артып, осы мәселе бойынша әртүрлі болжамдар жасалды, сонымен қатар сот жүйесі әлеуметтік проблема ретінде алаңдату тудырды. Бұл кезеңде жастарға қатысты айыптар ерекше қатал болды. "1970 жылдары қоғамдық бағдарламалар, құқық бұзушылықтан ауытқу және мекемелерді тарату жасөспірімдер әділеті саясатының негізгі бағыттары болды". Бірақ, бұл баламалы тәсілдер ұзаққа соқпады. 1960 жылдары қылмыс деңгейінің өсуі және 1970-80 жылдары бұқаралық ақпарат құралдарында осы қылмыстардың дұрыс емес бейнеленуі Рейганның есірткіге қарсы күресіне және одан кейінгі "қылмысқа қатысты қатал шаралар" саясатына жағдай жасады. "Жастар мәселесіне" деген үрейдің күшеюі "ақ, орта және жоғары таптардың әлеуметтік тәртіпсіздіктің өсуі және әлеуметтік-экономикалық теңсіздіктен туындаған жағдайдың тұрақсыз болуы туралы алаңдаушылықтарын көрсетті". 1999 жылғы жасөспірімдер сот отырысында Билл Макколлум "қарапайым және өкінішті түрде айту керек: бүгінгі Америкада қоғамдық қауіпсіздікке жасөспірімдерден артық қауіп төндіретін ешқандай топ жоқ" деп мәлімдеді. 1980 жылдардың соңында АҚШ-та қылмыс көрсеткіші күрт өсті, жасөспірімдердің жасаған қылмыстары көпшіліктің назарына түсті (АҚШ-тағы жасөспірімдердің құқық бұзушылығы). Америкалықтар "жасөспірімдердің қатыгез қылмыс жасаушы" деген қорқынышқа ұшырады, ал үкімет бұл қорқынышқа жауап ретінде жасөспірімдерге қатысты қылмыстарға қатысты қатаң саясатты қабылдады.

Ұсынылған реформалар

Көптеген ғалымдар кәмелетке толмағандардың сот жүйесін реформалаудың маңыздылығын атап өтіп, оның тиімділігін арттырып, кемсітушілікті болдырмау керектігін айтады. Финли жасөспірімдер арасындағы құқық бұзушылыққа ерте араласуды жақтады және жазалаудың орнына оңалтуға көбірек бағытталған бағдарламаларды әзірлеуді қолдайды. Зимринг пен Танненхаус АҚШ-тағы кәмелетке толмағандардың сот жүйесінің болашағын да талқылайды. Олар білім беру бағдарламаларын әзірлеу және оқуды тастаудың алдын алу саясатымен қатар, оқуға қайта оралу бағдарламаларына үлкен мән беру қажет деп санайды. Қайта қабылдау бағдарламалары ұсталғаннан кейін кәмелетке толмағандарға күтім мен қолдау көрсетуге, сондай-ақ осы бейімделу кезеңінде жасөспірімдерге көмектесу үшін отбасылық қолдауды ынталандыруға бағытталған. Сонымен қатар, олар кәмелетке толмаған жыныстық қылмыскерлерді тіркеу талаптарын жоюды және кәмелетке толмағандар жасаған қылмыстар бойынша қылмыстық ақпаратты реформалауды ұсынады. Кәмелетке толмағандардың сот жүйесіне дамытуға бағытталған жастарға жағдай жасау (PYD) тәсілдерін кеңінен енгізу көптеген қиындықтарға толы. Дегенмен, философиялық тұрғыдан алғанда, PYD аясы алғашқы жасөспірімдер сотының құрылуына ықпал еткен прогрессивті дәуірдің идеалдарымен үндеседі. Баттс, Майер және Рутер сипаттағандай, "PYD негізіндегі ұғымдар американдық жасөспірімдер сот жүйесінің құрылуына себеп болған ұғымдарға бір ғасырдан астам уақыт бұрынғыдан бері ұқсас. [ ] Алғашқы жасөспірімдер сотының ұйымдастырушылары құқық бұзушылыққа қарсы жақсы мектептер, қоғамдық ұйымдар, денсаулық сақтау шаралары және отбасылық қолдаулар түрінде шешім тапты. Олар жақсартылған әлеуметтік ортаның жастарды қоғамдық нормаларды қабылдауға ынталандырады деп сенді". PYD-ті жасөспірімдердің сот жүйесіне енгізу әлеуметтік оқыту және әлеуметтік бақылау теорияларымен негізделген. Бұл теориялардың жиынтығы "жастар басқалармен байланыста болғанда, пайдалы дағдыларды үйренгенде, оларды қолданғаны үшін марапатталғанда, жақын қарым-қатынастар құрғанда және қоғамның құрметіне ие болғанда қылмыстық мінез-құлыққа аз бейім" деген тұжырымға келеді. Бұл қазіргі сот жүйесінде қолданылатын қорқыту және жазалау әділеттілігінің теорияларына қарама-қарсы келеді.

Жастар соты

Жастар соттары – жастардың өз құрбыларын ұсақ құқық бұзушылықтар мен жағдайлық құқық бұзушылықтар және басқа да проблемалық мінез-құлықтары үшін жазалайтын бағдарламалар. Бағдарламаның философиясы – жастарды проблемалық мінез-құлықтары үшін жауапкершілікке тарту, жастарды құқықтық және сот жүйелері туралы біліммен қаруландыру және өздерінің қоғамдарындағы проблемаларды шешуде белсенді болуға ынталандыру. Жастар соттарының міндеті – жасөспірім жауап берушіге қатысты әділ және қалпына келтіруші жазаларды немесе шешімдерді анықтау. Жастар соты бағдарламаларын жасөспірімдер соттары, жасөспірімдерге қатысты бақылау бөлімдері, құқық қорғау органдары, жеке коммерциялық емес ұйымдар және мектептер басқара алады. Жастар соты бағдарламалары төрт негізгі модель бойынша жұмыс істейді: ересек судья моделі, жастар судья моделі, теңдес қазылар алқасы моделі және жастар трибуналы моделі. Ересек судья моделінде ересек ерікті судья рөлін атқарады, ал жастар еріктілері прокурорлар мен қорғаушы адвокаттар, қазылар алқасы, кеңсе қызметкерлері және сот орындаушылары болып қызмет етеді. Жастар судья моделінде жастар еріктілері барлық рөлдерді, оның ішінде судья рөлін де атқарады. Теңдес қазылар алқасы моделінде жас қазылар алқасы жауап берушілерден сұрақ алып, үкім шығарады. Жастар трибуналы моделінде жастар прокурорлар мен қорғаушы адвокаттар рөлінде қызмет етеді және өз істерін жасөспірімдер судьяларының алқасына ұсынады, содан кейін олар үкімді шешеді. Бүгінгі күнгі таңда жастар соттары үшін толыққанды ұлттық ережелер жоқ, керісінше, соттар жергілікті құзыреттілік шегінде жұмыс істейді және оған бейімделеді. Қазіргі уақытта АҚШ-та 675-тен астам жастар соты бар. Шығыс Пало-Альто және Бостон қалаларында жастар соттары іске қосылған. Шығыс Пало-Альтодағы жастар соты қалпына келтіруші әділет принципіне негізделген. Жастардың іске қатысуы үшін, олар істің фактілерін мойындауы керек, содан кейін жастар адвокаттары жасөспірімдер алқасына істің фактілерін түсіндіреді. Бостонда жастар соты алғаш рет құқық бұзған, төменгі деңгейдегі қылмыскерлерге қолжетімді. Ол қалпына келтіруші әділет аясында жұмыс істейді.

Қалпына келтіру әділ-құқықтық жүйесі

Қалпына келтіру әділдігі – қылмыскерді жазалаудың орнына, құрбандардың, қылмыскерлердің және қатысы бар қоғамның қажеттіліктеріне баса назар аударатын әділдікке қатысты көзқарас. Құрбандар мен қылмыскерлер осы процесте белсенді түрде қатысады, сондай-ақ қылмыскерлер өз іс-әрекеттеріне жауапкершілік беруге ынталандырылады. Бұл – қылмыскердің келтірген зиянын өтеу әрекеті, сонымен қатар болашақта қылмыстың алдын алу мақсатында қылмыскерге көмек көрсету. Қалпына келтіру әділдігі, қылмысты жеке тұлғаға және/немесе қоғамға қарсы жасалған құқықбұзушылық деп қарастыратын әділдік теориясына негізделген. Құрбан мен қылмыскер арасындағы диалогты қолдаушы бағдарламалар құрбандардың қанағаттану деңгейі мен қылмыскердің жауапкершілігін арттыруда ең жоғары нәтижелерді көрсетеді. Қылмыстың және зорлық-зомбылықтың жоғары деңгейі тіркелген мектептерде қалпына келтіру әдістері қолданылады. Бұл жасөспірімдерді сот жүйесіне тартылмас бұрын тоқтатып, тәртіп шараларын оқу мүмкіндігіне айналдыруға мүмкіндік береді. Бұл жауапкершілікті, қолдау атмосферасын, құлақтандыру мен жауап беруді ынталандырады және қылмыскерге деген эмпатияны дамытуға көмектеседі. Оқушыларды мектептен шығару мен қалпына келтіру тәсілдерінің арасындағы айырмашылық тек рецидивтің төмендеуімен ғана емес, сонымен қатар мектеп климатында да байқалады. Қарым-қатынасқа бағытталған қалпына келтіру тәсілдері жалпы қоғамдық бірлестікті жақсартатын тұлғааралық байланыстарға басымдық береді. Қалпына келтіру практикасының негізгі тезисі: «Адамдар биліктегі адамдар олармен бірге жұмыс істегенде, олар үшін емес, олармен бірге жұмыс істегенде, бақытты, ынтымақтас, өнімді болады және өз мінез-құлқында оң өзгерістер жасауға бейім».

Жасты арттыру

Көптеген жақтастар жасөспірімдер жүйесіне 18 және одан үлкен жастағы жастарды қосу қажет деп санайды (көптеген жүйелерде шекті жас ретінде қолданылатын жас). Нейробиология және даму психологиясы саласындағы зерттеулер жастардың миы 20 жасқа дейін толық дамымайтынын көрсетіп тұр, бұл көптеген штаттардағы қылмыстық жауапкершілік жасынан әлдеқайда жоғары. Алкоголь ішу, темекі шегу сияқты мәселелердегі заңдармен басқа да қылмыстық емес жүйелер ересектер мен жастар арасындағы осы айырмашылықты мойындайды. Джорджия, Техас және Висконсин штаттары 17 жасқа толған кезде барлық жастарды ересектер ретінде қудалайтын жалғыз штаттар болып қала береді. Коннектикут штатының губернаторы Даннел Маллой 2016 жылы өз штатында осы жасты 20 жасқа көтеруді ұсынды.