Кәмілетке толмағандардың құқық бұзушылығы

Кіріспе

Кәмелетке толмағандардың заңсыз мінез-құлқы

Кәмелетке толмағандардың қылмыстық әрекеттері, сондай-ақ жасөспірімдердің құқық бұзушылығы, заңмен белгіленген ересек болу жасына жетпеген адамның заңсыз әрекеттерге қатысуы болып табылады. Егер осы әрекеттерді жасаған адамдар ересек болғанда, олар қылмыс деп есептелер еді. "Құқық бұзушы" термині көбінесе жасөспірімдердің құқық бұзушылығын білдіреді, сонымен қатар дұрыс емес мінез-құлық танытқан жас адамды да білдіруі мүмкін. АҚШ-та құқық бұзушылық жасаған, белгілі бір жасқа толмаған адам жасөспірім деп есептеледі. Көптеген штаттарда 18 жасқа толмаған адамдар кәмелетке толмаған құқық бұзушылар деп саналады, ал кейбір штаттар ең жоғары жасты сәл өзгеше белгілейді. "Жасөспірім құқық бұзушы" термині 18-шы және 19-шы ғасырлардың соңында пайда болды, сол кезде кәмелетке толмаған және ересектер қылмыскерлеріне қатысты қарастырылатын шаралар ұқсас болды және жаза қылмыстың ауырлығына пропорционал болды. 18-шы ғасырға дейін 7 жастан асқан жасөспірімдер ересектермен бірдей қылмыстық сотта сотталды және кінәлі деп танылса, өлім жазасына кесілуі мүмкін еді. Иллинойс штатында алғашқы жасөспірімдер соты құрылды. Бұл жасөспірімдер соты жазалаудың орнына түзету мақсаттарына баса назар аударды, жасөспірімдер құқық бұзушыларымен байланысты тиісті терминологияны анықтады және жасөспірімдер туралы мәліметтерді құпия ұстады. 2021 жылы Мичиган, Нью-Йорк және Вермонт штаттары ең жоғары жасты 19 жасқа дейін көтерді, ал Вермонт заңы 2022 жылы 20 жасқа дейінгі адамдарды қамту үшін жаңартылды. Қазіргі таңдағы үш штат – Джорджия, Техас және Висконсин, кәмелетке толмаған құқық бұзушының жасын 17 жасқа дейін сақтап отыр. Жасөспірімдердің құқық бұзушылығының ең жоғары жасы штаттар арасында әртүрлі болғандай, баланың құқық бұзушылық жасауға қабілетті деп есептелуінің ең төменгі жасы немесе қылмыстық жауапкершілік жасы да айтарлықтай өзгешеліктерді көрсетеді. Жасөспірімдер құқық бұзушылары немесе құқық бұзушылық жасағандар мектептен қашу, комендант сағатын бұзу, кәмелетке толмағандардың ішімдік ішу және темекі шегу сияқты мәртебелік қылмыстардан бастап, мүліктік қылмыстар, зорлық-зомбылық қылмыстар, жыныстық қылмыстар және киберқылмыстар сияқты ауыр қылмыстарға дейін түрлі қылмыстар жасайды. Кейбір ғалымдар жастардың тұтқындалуының өскенін байқады және бұл жастардың мінез-құлқындағы өзгерістерден гөрі, қылмыстық әділет жүйесінің және "нөлдік төзімділік" саясатының күшеюіне байланысты болуы мүмкін деген қорытындыға келді. АҚШ-тағы жасөспірімдер арасындағы зорлық-зомбылық деңгейі 1993 жылғы ең жоғары көрсеткіштің шамамен 12%-ына дейін төмендеді, бұл АҚШ үкіметінің ресми статистикасына сәйкес, жасөспірімдердің көптеген құқық бұзушылықтары зорлық-зомбылық сипатында емес екенін көрсетеді. Көптеген құқық бұзушылық әрекеттер отбасылық мінез-құлық немесе құрбылардың ықпалы сияқты қоршаған орта факторларымен байланысты болуы мүмкін. Қылмыстың түрі мен ауырлығына байланысты 18 жасқа дейінгі адамдар айыпталып, ересектер сияқты қаралуы мүмкін. Қазіргі уақытта бүкіл әлем бойынша жасөспірімдердің құқық бұзушылығын қадағалайтын арнайы агенттік жоқ, бірақ ЮНИСЕФ-тің бағалауынша, әлемде бір миллионнан астам бала түрлі жазадан өтеді. Көптеген елдер құқық бұзушылық жасаған немесе қамауға алынған кәмелетке толмағандардың санын есепке алмайды, бірақ есепке алатындардың арасында АҚШ-та жасөспірімдердің құқық бұзушылығының ең көп саны тіркелген. АҚШ-та Жастар арасындағы құқық бұзушылықты алдын алу және жасөспірімдердің құқық бұзушылығының дамуына қатысты мәліметтерді жинақтайтын Жастар әділеті және құқық бұзушылығы жөніндегі кеңсе жұмыс істейді. Олардың соңғы жарияланымдарына сәйкес, 2016 жылы АҚШ-та 1000 жасөспірімнің 7-і ауыр қылмыс жасады. АҚШ Әділет департаменті ауыр қылмысты келесі сегіз қылмыстың бірі ретінде анықтайды: кісі өлтіру және абайсызда адам өлтіру, зорлау (ескі және жаңартылған), тонау, ауыр зорлық-зомбылық, ұрлық, автокөлік ұрлығы, ұрлық және өрт сөндіру. 2009 жылы Джеймс Хауэлл жинаған зерттеулерге сәйкес, жасөспірімдерді тұтқындау көрсеткіші 1994 жылы ең жоғары деңгейге жеткеннен бері тұрақты түрде төмендеп келеді. Жасөспірімдердің құқық бұзушылығына қатысты сот жүйесіне түскен істердің ең көп тараған салдары – бас бостандықтан уақытша айыру, ал ерлер істердің 70%-дан астамын құрайды. Жасөспірім шақта пайда болатын құқық бұзушылардың екі түрі бар. Біріншісі – жасқа байланысты құқық бұзушы, оны жасөспірімдік құқық бұзушы деп атайды, оның құқық бұзушылығы жасөспірімдік кезеңінде басталып, аяқталады. Моффит көптеген жасөспірімдердің жасөспірім шақта әлдебір антиәлеуметтік немесе құқық бұзушылық мінез-құлық танытатынын айтады, сондықтан олар жасөспірімдік құқық бұзушылар ма, әлде ұзақ мерзімді құқық бұзушылар ма, екенін анықтау үшін бала кезіндегі осы мінез-құлықты ескеру маңызды. Екінші түрі – қайталап құқық бұзушылық жасайтын, өмір бойы құқық бұзушылыққа бейім адам, ол жасөспірім шағында (немесе тіпті бала кезінде) құқық бұзушылық жасауды немесе антиәлеуметтік/агрессивті мінез-құлық танытуды бастап, ересек күніне дейін жалғастырады.

Juvenile delinquency, also known as juvenile offending, is the act of participating in unlawful behavior as a minor or individual younger than the statutory age of majority. These acts would otherwise be considered crimes if the individuals committing them were older. The term delinquent usually refers to juvenile delinquency, and is also generalised to refer to a young person who behaves an unacceptable way. In the United States, a juvenile delinquent is a person who commits a crime and is under a specific age. Most states specify a juvenile delinquent, or young offender, as an individual under 18 years of age while a few states have set the maximum age slightly different. The term "juvenile delinquent" originated from the late 18th and early 19th centuries when treatment of juvenile and adult criminals was similar and punishment was over the seriousness of an offense. Before the 18th century, juveniles over age 7 were tried in the same criminal court as adults and, if convicted, could get the death penalty. Illinois established the first juvenile court. This juvenile court focused on treatment objectives instead of punishment, determined appropriate terminology associated with juvenile offenders, and made juvenile records confidential. In 2021, Michigan, New York, and Vermont raised the maximum age to under 19, and Vermont law was updated again in 2022 to include individuals under the age of 20. Only three states, Georgia, Texas, and Wisconsin, still appropriate the age of a juvenile delinquent as someone under the age of 17. Just as there are differences in the maximum age of a juvenile delinquent, the minimum age for a child to be considered capable of delinquency or the age of criminal responsibility varies considerably between the states. Juvenile delinquents or juvenile offenders commit crimes ranging from status offenses such as, truancy, violating a curfew or underage drinking and smoking to more serious offenses categorized as property crimes, violent crimes, sexual offenses, and cybercrimes. Some scholars have found an increase in arrests for youth and have concluded that this may reflect more aggressive criminal justice and zero tolerance policies rather than changes in youth behavior. Youth violence rates in the United States have dropped to approximately 12% of peak rates in 1993 according to official US government statistics, suggesting that most juvenile offending is non violent. Many delinquent acts can be attributed to the environmental factors such as family behavior or peer influence. Depending on the type and severity of the offense committed, it is possible for people under 18 to be charged and treated as adults. Currently, there is not an agency whose jurisdiction is tracking worldwide juvenile delinquency but UNICEF estimates that over one million children are in some type of detention globally. Many countries do not keep records of the amount of delinquent or detained minors but of the ones that do, the United States has the highest number of juvenile delinquency cases. In the United States, the Office of Juvenile Justice and Delinquency Prevention compiles data concerning trends in juvenile delinquency. According to their most recent publication, 7 in 1000 juveniles in the US committed a serious crime in 2016. A serious crime is defined by the US Department of Justice as one of the following eight offenses: murder and non negligent homicide, rape (legacy & revised), robbery, aggravated assault, burglary, motor vehicle theft, larceny theft, and arson. According to research compiled by James Howell in 2009, the arrest rate for juveniles has been dropping consistently since its peak in 1994. Of the cases for juvenile delinquency that make it through the court system, probation is the most common consequence and males account for over 70% of the caseloads. there are two different types of offenders that emerge in adolescence. The first is an age specific offender, referred to as the adolescence limited offender, for whom juvenile offending or delinquency begins and ends during their period of adolescence. Moffitt argues that most teenagers tend to show some form of antisocial or delinquent behavior during adolescence, it is therefore important to account for these behaviors in childhood in order to determine whether they will be adolescence limited offenders or something more long term. The other type of offender is the repeat offender, referred to as the life course persistent offender, who begins offending or showing antisocial/aggressive behavior in adolescence (or even in childhood) and continues into adulthood.

Жастар ықпалы

Балалық шақтағы құрбыларының қабылдамауы да жасөспірімдер арасындағы жасөспірімдердің қылмыстық мінез-құлқының маңызды көрсеткіші болып табылады. Құрбыларынан бас тартқан агрессивті жасөспірімдерде "қастыққа бейімділік" болуы мүмкін, бұл адамдарды басқалардың іс-әрекеттерін (олар қастық болсын болмасын) оларға қастынап, агрессиялық көзқараспен қарауға итермелейді. Бұл көбінесе импульстік және агрессивті реакцияға әкеледі. Адамның мінез-құлқына топтың қандай әсер ететінін анықтау үшін Соломон Аш (1956) жүргізген зерттеу экспериментіне назар аударайық. Эксперимент қатысушыдан 3 сызықтың қайсысы бастапқы сызықтың ұзындығымен сәйкес келетінін анықтауды сұрату арқылы жүзеге асырылды. Экспериментке қатысушылардың құпиясын сақтағандар эксперименттің мақсатын білді және эксперименттің белгілі бір кезеңдерінде сұрақтарға қасақана дұрыс жауап бермеуге бағытталды. Бұл құпия сақтаушылар қатысушыдан бұрын сұраққа жауап берді. Құпия сақтаушылар алғашқы бірнеше сұраққа дұрыс жауап берді, қатысушы да солай жасады. Бірақ, ақырында, барлық құпия сақтаушылар дұрыс емес жауап бере бастады. Эксперименттің мақсаты – топтың қатысушыға дұрыс емес жауап беруге ықпал ететінін тексеру болды. Аш зерттеуінің нәтижесінде, қатысушылардың 76 пайызы топтың ықпалына түсіп, дұрыс емес жауап бергенін анықтады. Жасөспірім топқа енгеннен кейін, топтық ойлауға бейім болады. Бір зерттеуге сәйкес, жоғары сынып оқушыларының 67 пайызы полиция қызметкерлері бар мектептерге барады. Полиция күштерінің артуы көбінесе "нөлдік төзімділік" саясатын енгізумен байланысты. Криминологияның "бұзылған терезелер" теориясы мен "Қарусыз мектептер туралы" заңға сүйенген нөлдік төзімділік саясаты мектептегі тәртіпсіздіктерге қатысты нақты, тұрақты және қатал жаза қолдануды қажет етеді. 2018 жылғы зерттеуде оқудан шеттетілген оқушылардың бітіруге мүмкіндігі азайғаны және тұтқындалу немесе бас бостандығы шектелу мүмкіндігінің жоғары болғаны анықталды. Мэтью Териоттың зерттеуінде айтылғандай, мектептерде полиция күштерінің күшеюі және қатаң жазалау әдістерін қолдану оқушылардың іс-әрекеттерін қылмыстық деп тануға және оларды кәмелетке толмағандардың сот жүйесіне жіберуге әкеледі. Сыныпты қайталау, әсіресе орта немесе жоғары сыныптарда, мектепті тастаудың ең күшті көрсеткіштерінің бірі болып табылады. АҚШ-тың Мемлекеттік Есеп беру кеңсесі жинаған деректерге сәйкес, 2013-2014 оқу жылында оқудан шеттетілген оқушылардың 39 пайызы афроамерикандықтар болды, ал афроамерикандық оқушылар мемлекеттік мектептердегі оқушылардың барлығының шамамен 15 пайызын құрады. Бұл көрсеткіш афроамерикандық ұлдар мен қыздарға да қатысты.

Peer rejection in childhood is also a large predictor of juvenile delinquency. Aggressive adolescents who have been rejected by peers are also more likely to have a "hostile attribution bias", which leads people to interpret the actions of others (whether they be hostile or not) as purposefully hostile and aggressive towards them. This often leads to an impulsive and aggressive reaction. point to the research experiment conducted by Solomon Asch (1956), to ascertain whether a group could influence an individual's behavior. The experiment was executed by asking a participant determine which line in the set of 3 lines matched the length of an original line. Confederates knew the purpose of the experiment and were directed to answer the questions incorrectly during certain phases of the experiment. These confederates answered the question before the participant. The confederates answered the first few questions correctly, as did the participant. Eventually, all of the confederates started to answer incorrectly. The purpose of the experiment was to see if the group would influence the participant to answer incorrectly. Asch found that seventy six percent of the participants conformed and answered incorrectly when influenced by the group. Once the adolescent becomes part of the group, they will be susceptible to groupthink. According to one study, 67% of high school students attend schools with police officers. This rise in police presence is often attributed to the implementation of zero tolerance policies. Based on the "broken windows" theory of criminology and the Gun Free Schools Act, zero tolerance policies stress the use of specific, consistent, and harsh punishment to deal with in school infractions. It was found in a 2018 study that students who received a suspension were less likely to graduate and more likely to be arrested or on probation. As stated in research by Matthew Theriot, the increased police presence in school and use of tougher punishment methods leads student actions to be criminalized and in turn referred to juvenile justice systems. Being retained a grade, especially while in middle or high school, is one of the strongest predictors of dropping out. According to data compiled by the United States Government Accountability Office, 39% of students who received a suspension in the 2013–14 school year were Black, even though Black students accounted for only about 15% of public school students. This over representation applied to both boys and girls of African descent.

Тұлға факторлары

Жасөспірімдердің құқық бұзушылығы – жасөспірім және оған дейінгі жастағы балалардың заңға қайшы келетін әрекеттері. Оған төрт негізгі қауіп-қатер факторлары әсер етеді: жеке тұлға, отбасылық жағдай, психологиялық жағдай және есірткілер.

Жынысы

Жыныс – делквенттік мінез-құлыққа ықпал ететін тағы бір қауіп факторы. Әртүрлі себептерге байланысты әйелдер мен еркектер арасындағы делквенттіктің түрлерінің болжамдары әртүрлі, бірақ мұның жалпы түпкі себебі – әлеуметтену. Жыныс бойынша делквенттіктің түрлерін талдағанда, делквенттіктің әртүрлі болжамдары пайда болады, бірақ жалпы алғанда, еркектер әйелдерге қарағанда көбірек қылмыс жасайтыны анық. Барлық қылмыстар бойынша әйелдер еркектерге қарағанда делквенттік әрекеттерге аз қатысады. Әлеуметтік ортамен қатысу дәрежесі еркектердің зорлық-зомбылыққа байланысты делквенттігінің маңызды болжамы болып табылады, бірақ әйелдер үшін маңызды емес. Еркектер көбінесе өздерінің құрбыларымен байланыста болады, бұл олардың мінез-құлқына күштірек әсер етеді. Делквенттік құрбылармен байланыс – жасөспірімдер арасындағы делквенттіктің ең күшті корреляты, және жыныстық айырмашылықтың көп бөлігін еркектердің делквенттік мінез-құлықты қолдайтын достарының болуымен түсіндіруге болады. Делквенттік құрбылар еркектерде делквенттікпен оң және маңызды байланысқа ие, ал әйелдерде делквенттікпен теріс және маңызды емес байланысқа ие. Мектепте үлгерімі нашар балалар сабақтан қашуға бейім, ал сабақтан қашу – бұдан әрі құқық бұзушылыққа әкеп соқтыратын құқықбұзушылық. Мінез-құлық бұзылысы балалық шақта дами алады және жасөспірім шақта көрініс береді. Қылмыстық сот жүйесімен үнемі кездесетін, яғни өмір бойы делквенттікпен айналысатын жасөспірімдерге кейде мінез-құлық бұзылысы диагнозы қойылады, себебі олар өздерінің және басқалардың қауіпсіздігіне және/немесе мүлігіне үнемі немқұрайлылық танытады. Егер жасөспірімдер осы мінез-құлық үлгілерін жалғастыра берсе және 18 жасқа толғанда, оларға антиәлеуметтік жеке тұлғалық бұзылысы диагнозы қойылуы мүмкін және олардың ауыр қылмыскерге айналу қаупі артады. Антиәлеуметтік жеке тұлғалық бұзылысын диагностикалаудағы негізгі компоненттердің бірі – 15 жасқа дейінгі мінез-құлық бұзылысының құжатталған тарихын ұсыну. Бұл екі жеке тұлғалық бұзылыс өршіл және агрессивті мінез-құлқында ұқсас. Сондықтан мінез-құлық бұзылысымен ауыратын жасөспірімдер өмірінің басында және кейіннен ересек күндері антиәлеуметтік жеке тұлғалық бұзылысының белгілерін көрсетуі мүмкін. Кейде бұл жасөспірімдер жетіліп, кәсіби қылмыскерлерге немесе өмір бойы делквенттікпен айналысатын қылмыскерлерге айналады. "Кәсіби қылмыскерлер мектепке дейін қоғамға қарсы мінез-құлық көрсетуді бастайды және олардың мінез-құлқы әртүрлі, олар өте жоғары деңгейде қылмыс жасайды және жасы ұлғайған сайын қылмысты тоқтату ықтималдығы төмен". Ұзындығына қарай туған когортаны пайдаланып, қылмыстық белсенділіктің ең көп бөлігін құрайтын кәсіби қылмыскерлердің шағын пайызындағы тенденция зерттелді. Жасөспірімдер арасындағы әдеттегі қылмыстық мінез-құлық ересектердегіге ұқсас. Бұрын айтқандай, өмір бойы делквенттікпен айналысатын көптеген қылмыскерлер жасөспірім шаққа дейін антиәлеуметтік, зорлық-зомбылық және/немесе делквенттік мінез-құлық көрсетеді. Сондықтан, жасөспірімдер арасында делквенттіктің жоғары деңгейі болғанымен, зорлық-зомбылық қылмыстарының көп бөлігіне өмір бойы делквенттікпен айналысатын қылмыскерлердің шағын пайызы жауапты.

Gender is another risk factor in regards to influencing delinquent behavior. The predictors of different types of delinquency vary across females and males for various reasons, but a common underlying reason for this is socialization. Different predictors of delinquency emerge when analyzing distinct offending types across gender, but overall it is evident that males commit more crimes than females. Across all offenses, females are less likely to be involved in delinquent acts than males. The degree of involvement in social settings is a significant predictor of male's violent delinquency, but is not significant for females. Males tend to be more connected with their peer relationships which in effect has a stronger influence on their behavior. Association with delinquent peers is one of the strongest correlates of juvenile delinquency, and much of the gender gap can be accounted for by the fact that males are more likely to have friends that support delinquent behavior. Delinquent peers are positively and significantly related to delinquency in males but delinquent peers are negatively and insignificantly related to delinquency for females. Children who perform poorly at school are also more likely to be truant, and the status offense of truancy is linked to further offending. A conduct disorder can develop during childhood and then manifest itself during adolescence. Juvenile delinquents who have recurring encounters with the criminal justice system, or in other words those who are life course persistent offenders, are sometimes diagnosed with conduct disorders because they show a continuous disregard for their own and others safety and/or property. Once the juvenile continues to exhibit the same behavioral patterns and turns eighteen he is then at risk of being diagnosed with antisocial personality disorder and much more prone to become a serious criminal offender. One of the main components used in diagnosing an adult with antisocial personality disorder consists of presenting documented history of conduct disorder before the age of 15. These two personality disorders are analogous in their erratic and aggressive behavior. This is why habitual juvenile offenders diagnosed with conduct disorder are likely to exhibit signs of antisocial personality disorder early in life and then as they mature. Some times these juveniles reach maturation and they develop into career criminals, or life course persistent offenders. "Career criminals begin committing antisocial behavior before entering grade school and are versatile in that they engage in an array of destructive behaviors, offend at exceedingly high rates, and are less likely to quit committing crime as they age." The longitudinal birth cohort was used to examine a trend among a small percentage of career criminals who accounted for the largest percentage of crime activity. The habitual crime behavior found among juveniles is similar to that of adults. As stated before most life course persistent offenders begin exhibiting antisocial, violent, and/or delinquent behavior, prior to adolescence. Therefore, while there is a high rate of juvenile delinquency, it is the small percentage of life course persistent, career criminals that are responsible for most of the violent crimes.

Криминология

Қылмыстың (криминология) себептері туралы көптеген түрлі теориялар бар, олардың көпшілігі, тіпті барлығы да, жасөспірімдердің қылмыстық әрекеттерінің себептерін түсіндіруге қолданылады.

Рационалды таңдау

Классикалық криминология қылмыстың себептері жеке қылмыскерлерде, сыртқы ортада емес деп баса назар аударады. Классицистер үшін қылмыскерлерді рационалды жеке мүдделер жетелейді, сондай-ақ ерік бостандығы мен жеке жауапкершіліктің маңыздылығына ерекше мән беріледі. Рационалды таңдау теориясы осы идеяның ең нақты мысалы. Жасөспрімдердің қылмыстық мінез-құлқының негізгі қозғаушы күштерінің бірі – рационалды таңдау болып табылады.

Әлеуметтік дезорганизация

Қазіргі позитивистік көзқарастар көбінесе мәдениетке назар аударады. Бұл криминологиялық теорияның бір түрі, ол қылмыс пен құқық бұзушылықтың уақыт өте келе және түрлі аймақтардағы өзгерісін қоғамдық институттардың (мысалы, отбасы, мектеп, шіркеу, әлеуметтік топтар) жоқтығына немесе ыдырауына, сондай-ақ дәстүрлі түрде адамдар арасындағы ынтымақтастық пен өзара көмекке негізделген қатынастардың әлсіреуіне байланысты түсіндіреді.

Дифференциалдық қауымдастық

Дифференциалдық қауымдастық – жастарды топтық ортада қарастыратын және құрбы-құрдастарының қысымы мен бандалардың болуы оларды қылмысқа қалай итеретінін зерттейтін тағы бір теория. Оған сәйкес, жастар қылмыскер құрбыларының ықпалымен қылмысқа барады және олардан қылмыстық тәсілдерді үйренеді. Ер адамдардың үйленгеннен кейін құрбыларының ықпалының төмендеуі де қылмыстан бас тартуға себеп болатыны айтылады. Қылмыстық достары бар жастардың өзі де қылмыс жасау ықтималдығы жоғары екенін көрсететін мықты дәлелдер бар. Дегенмен, қылмыскерлер қылмыстық құрбыларының итермелеуінен гөрі, бір-бірімен қарым-қатынас жасауды ұнатады. Сонымен қатар, бұл топтың бастапқыда қалай қылмыскерлікке ұшырағаны туралы сұрақ туындайды.

Таңбалау

Таңбалау теориясы – криминологиядағы түсінік, ол адамның өзін емес, әлеуметтік контексттен ауытқушылықты түсіндіруді мақсат етеді. Бұл интеракционизм криминологиясының бір бөлігі, онда жастарды қылмыскер деп таңбалағаннан кейін, олардың қылмыс жасау ықтималдығы артады. Жастардың қылмыстық жауапкершілігіне қатысты қылмыстық-процессуалдық әдістердің бірі – жасөспірімдер соты жүйесі. Бұл соттар кәмелетке толмағандарды соттау үшін арналған. Кейде кәмелетке толмаған қылмыскерлер ересектер түрмесіне жіберіледі. АҚШ-та 8 жастағы балалар ересектер ретінде сотталып, айыптала алады. Сонымен қатар, АҚШ 13 жастағы балаларды өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасына кескен жалғыз ел болды, бұл түрмеде өлім жазасы ретінде де белгілі. 2012 жылы Жоғарғы Сот балаларға қатысты көптеген істерде түрмедегі өлім жазасын конституцияға қайшы деп жариялады. АҚШ Әділет министрлігінің мәліметінше, шамамен 3600 бала ересектер түрмелерінде қамауда отыр. Түрме саясаты жөніндегі бастаманың есебінде Америкада 48000-нан астам бала жасөспірімдерді ұстау орталықтарында немесе түрмелерде ұсталады. Әлемдік көрсеткіш белгісіз, бірақ ЮНИСЕФ-тің бағалауынша, әртүрлі елдерде 1 миллионнан астам бала қамауда отыр. Жастарды ұстау орталықтарындағы жасөспірімдер кейде ересектерге ұқсас жазаларға тартылады, мысалы, жалғыздыққа қамау, жасқа немесе мүмкіндіктер шектеулі болуына қарамастан. Мектептен түрмеге дейінгі құбыр арқылы ұстау орындарына кәмелетке толмағандардың көптеп келуіне байланысты білім беру мәселесі маңыздырақ болып келеді. Жастарды ұстау орындарындағы балалардың білімі нашар немесе мүлдем болмайды, бұл мектепті тастаудың және орта білімді аяқтамаудың жоғары деңгейіне әкеледі.

Алдын алу

Қылмыстың алдын алу – жастардың қылмыстық немесе басқа да қоғамға қарсы қызметке қатысуына жол бермеуге бағытталған барлық күш-жігердің жалпы атауы. Алдын алу қызметтеріне есірткіге тәуелділік туралы білім беру және емдеу, отбасылық кеңес беру, жастарға насаяттау, ата-аналарға білім беру, білім беруді қолдау және жастарға уақытша баспана беру сияқты шаралар кіруі мүмкін. Отбасылық жоспарлау қызметтерінің, соның ішінде білім беру мен контрацепция құралдарының қолжетімділігі мен пайдалануының артуы, жоспарланбаған жүктілік пен қаланбаған тууды азайтуға көмектеседі, бұл жағдайлар қылмысқа бейімделудің қауіп факторы болып табылады. Көбінесе, құрдастар тобы сияқты араласулар қауіпті жағдайдағы балалардың жағдайын нашарлатып жіберуі мүмкін, тіпті ешқандай араласу болмағанда олар жақсырақ болар еді.

Саясат

Білім беру экономикалық өсімді, ұлттық өнімділікті және инновацияны, сондай-ақ демократия мен әлеуметтік байланыс құндылықтарын дамытады. Білім беру арқылы алдын алу шаралары жасөспірімдердің құқық бұзушылығын болдырмауға және олардың арасындағы байланыс пен түсіністікті нығайтуға көмектеседі. Белгілі бір араласу тәсілі – «Қорқытып түзету» бағдарламасы. Скотт Лилиенфельдтің зерттеулеріне сәйкес, мұндай араласу көбінесе зиянды, себебі жас қылмыскерлердің қылмыстық үлгілерге тікелей тозуы және қарсыласушылық әрекеттерге жауап ретінде наразылықтың күшеюі мүмкін. Ең тиімді шаралар – тәуекелге ұшыраған жасөспірімдерді антиәлеуметтік достарынан бөліп, оларды жақсы әлеуметтік бейімделген жасөспірімдермен алмастыру ғана емес, сонымен қатар ата-аналарға дұрыс тәрбиелеу әдістерін үйрету арқылы үй жағдайын жақсарту болып табылады. Қайта құрушылық әділет көзқарасы қақтығыстарды шешуге және жазалау шараларын қолданбауға баса назар аударады. Кенесшілерді қауіпсіздік қызметкерлерінен артық тарту немесе мәселелерді талқылауға баса назар аудару сияқты шаралар осы көзқарасқа жатады.

Жасөспірімдер арасындағы жыныстық қылмыстар

Жыныстық қылмыс жасаған кәмелетке толмағандар – жыныстық қылмыс жасағаны үшін қылмыстық сотта қаралып, сотталған адамдар. Жыныстық қылмыстар – 18 жасқа толмаған адам жасаған, "құрбанның еркіне қарсы, оның келісімінсіз, сондай-ақ қатігездікпен, пайдаланушылықпен, манипуляциялықпен және/немесе қорқыту арқылы" жасалған жыныстық зорлық әрекеттері. Кәмелетке толмаған жыныстық қылмыскерлерге қатысты дұрыс терминологияны қолдану маңызды. "Педофил, бала зорлаушы, жыртқыш, қылмыскер және кішкентай қылмыскер" сияқты қатал және орынсыз атауларды қолданудан аулақ болу керек. Бұл атаулар жастың жасына, диагнозына, танымдық қабілеттеріне немесе даму деңгейіне қарамастан, осы топқа жиі жатқызылып келеді.

Ауру таралу көрсеткіші

Жасөспірім жыныстық қылмыскерлердің таралуы туралы деректерді және олардың ерекшеліктерін зерттеу осы әртүрлі топты дәл түсіну үшін негізгі құрамдас бөлік болып табылады. Міндетті түрде хабарлау заңдары қолданысқа енгеннен кейін, қызметкерлер үшін жарияланған жыныстық зорлаудың кез келген жағдайларын хабарлау қажеттілікке айналды. Лонго және Прескотт жасөспірімдердің барлық балаларға қатысты жыныстық зорлаудың шамамен 30-60% -ын жасағанын көрсетеді. Жыныстық қылмыскерлерді басқару орталығы барлық зорлаулардың шамамен бестен бірін және барлық балаларға қатысты жыныстық қанаудың жартысын жасөспірімдер жасағанын көрсетеді.

Ресми дерекқорлар деректері

Жасөспірімдер сот және қылмыстың алдын алу басқармасы 2006 жылы кәмелетке толмағандарды қамаудың 15% зорлау қылмысы үшін, ал 12% қамауға алу арқылы аяқталғанын (шешілгенін) көрсетеді. 2006 жылы зорлау үшін қамауға алынған кәмелетке толмағандардың жалпы саны 3610 болды, олардың 2% әйелдер, ал 36% 15 жасқа толмағандар. Сондай-ақ, 2006 жылы зорлаудан басқа жыныстық қылмыстар үшін қамауға алынған кәмелетке толмағандардың жалпы саны 15 900-ге жетті, олардың 10% әйелдер, ал 47% 15 жасқа толмағандар. Жасөспірімдер соттылығы және қылмыстың алдын алу басқармасы 2006 жылы кәмелетке толмағандарды қамау кезінде афроамерикалық еркек жастардың зорлау қылмысы үшін пропорционал емес түрде (34%) қамауға алынғанын хабарлады. Бір балалар үйінде 13 жасар ұл 9 жасар ұлды зорлап, мәжбүрлеу арқылы анальдық қатынас жасаған. Сот отырысында 9 жасар ұл мұны бірнеше рет жасағанын айтты. 13 жасар ұлға жыныстық шабуыл жасағаны үшін айып тағылды. 2009 жылы АҚШ конгрессмені Халықаралық жыныстық қылмыскерлер тізілімін құру туралы заң жобасын ұсынды. Бұл заң жобасының себебі – әртүрлі елдерде заңдардың өзгешелігіне байланысты, АҚШ-та жыныстық қылмыскерлер тізілімінде тіркелген және белгілі бір жерлерде тұруға және белгілі бір іс-әрекеттерге тыйым салынған адам, дамымаған елдерде еркін жүріп-тұру мүмкіндігіне ие. Бұл балаларға қатысты жыныстық туризмге алып келуі мүмкін, яғни жыныстық зорлық-зомбылық жасаушылар аз дамыған елдерге барып, жас ұлдар мен қыздарды іздейді. Карн Ньюберн "Халықаралық жыныстық қылмыскерлер тізілімінің перспективасы" атты мақаласында ұсынылған заң жобасының бірқатар кемшіліктерін атап өтті, мысалы, тізімге енгізілген жыныстық қылмыскерлер үшін қоғамда қауіпсіздік мәселелерін тудыру. Ньюберн АҚШ үлгісіндегі Халықаралық жыныстық қылмыскерлер тізілімін құрудың орнына, АҚШ-тың тиімді модельді жасау бойынша басқа елдермен диалогқа қосылуын ұсынды. Қазіргі таңда тізім жоқ. Дегенмен, халықаралық тізім құруға деген қызығушылық сақталып тұр.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда үш бөлек және ерекше қылмыстық сот жүйесі бар: Англия мен Уэльс, Солтүстік Ирландия және Шотландия. Жас қылмыскерлермен көбінесе Жастар қылмыскерлер тобы айналысады. Жас ересек қылмыскерлерге олардың қайтадан қылмыс жасауына жол бермеу үшін қажетті қолдау жетіспейді деген алаңдаушылық бар. Англия мен Уэльсте қылмыстық жауапкершілік жасы 10-ға белгіленген. 10-дан 17 жасқа дейінгі (яғни 18 жасқа толғанға дейін) жас қылмыскерлер кәмелетке толмаған қылмыскерлер деп саналады. 18-ден 20 жасқа дейінгі (яғни 21 жасқа толғанға дейін) жас адамдар жас қылмыскерлер деп саналады. 21 және одан жоғары жастағы қылмыскерлер ересек қылмыскерлер деп аталады. Шотландияда қылмыстық жауапкершілік жасы бұрын Еуропадағы ең төменгі жастардың бірі болып есептелген 8 жасқа белгіленген еді. 2010 жылғы 6 тамызда Корольдік мақұлдауы алған Қылмыстық сот және лицензиялау (Шотландия) заңымен ол 12 жасқа дейін көтерілді. Солтүстік Ирландияда қылмыстық жауапкершілік жасы 10-ға белгіленген.

Канада

Канадада YCJA жас қылмыскерлердің құқықтарын қорғайды. Оның төрт негізгі мақсаты бар: жастарға қоғамды ұзақ мерзімді қорғауға бағытталған мағыналы жазалар тағайындау, жастарды оңалту және қоғамға тікелей интеграциялау, сондай-ақ қылмыстың түпкі себептерін қарастыру арқылы оның алдын алу. YCJA 2003 жылы «Жас қылмыскерлер туралы заңға» жаңа балама ретінде қабылданды.

Солтүстік Еуропа

Швецияда 1902 жылдан бері қылмыстық жауапкершілік жасы 15-ке белгіленген.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та федералдық қылмыстар үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылатын жас 11-ге белгіленген. Бұл федералдық деңгейде белгіленгенімен, әр штат өзінің қылмыстық жауапкершілік жасын белгіуге жауапты. Отыз бір штаттың қылмыстық жауапкершілікке тартылатын ең төменгі жасы жоқ, ал қалған он тоғызы штаттың бар. Солтүстік Каролина штатында ең төменгі жауапкершілік жасы 6 жас, ал Массачусетс штатында ең жоғарысы 12 жас. АҚШ-та жас қылмыскерлердің мәртебелік немесе қылмыстық құқық бұзушылықтарын қарастыратын жылына 1,5 миллиондай іс тіркеледі. Дегенмен, 2010-2015 жылдар аралығында тек 52 кәмелетке толмағанға ғана толық мерзімге түрме жазасы берілді. Жас қылмыскерлердің арасында рецидив жиі кездеседі, олардың 67%-ы қайталап қылмыс жасайды.

Бразилия

Бразилияда қылмыстық жауапкершілік жасы 18-ге белгіленген. 18 жасқа дейін қылмыс жасағандарға қатысты сот үкімі түрме жазасынан гөрі басқа шаралар қолданылады. Мұнда 12 жасқа дейінгі балаларға қауіпсіз отбасы табу мақсатында тәрбиеге алу мүмкіндігі қарастырылады, ал 12 жастан асқан жас қылмыскерлерге ескертуден бастап, қоғамдық жұмыстарға дейін, тіпті арнайы мекемелерде ұстауға дейін әлеуметтік-педагогикалық шаралар қолданылады. Бұл мекемелерде негізгі білім беру және кәсіптік оқыту курстары бар, олардың мақсаты қылмыскерлердің өмір сүру үшін қылмысқа жүгінуіне жол бермеу болып табылады, алайда мұндай мекемелердегі жағдайлар көбінесе нашар болады. 2015 жылы жас қылмыскерлер арасындағы қылмыс деңгейінің өсуімен қатар, жасөспірім қылмыскерлерді ұстау көрсеткіші шамамен 40%-ға артты, нәтижесінде қылмыстық жауапкершілік жасын 16-ға төмендету туралы ұсыныс жасалды, бірақ ол қабылданбады.

Қытай

Қытайда жасөспірімдер жасаған қылмыстар жылына орташа есеппен 5%-ға артқан. 2021 жылы Қытай қылмыстық жауапкершілік жасын 14-тен 12-ге төмендетіп, қылмыстық қудалау Жоғарғы Халық Прокуратурасының бекітілуін талап ететін түзетулер енгізді.