Кіріспе
Көптеген құрылғыларды пайдалана отырып, өрт немесе басқа да төтенше жағдайлар туралы ескертуге арналған жүйе.
Өрт дабылы жүйесі – ғимаратта өртті, түтінді, көмірқышқыл газын немесе өртке байланысты басқа да төтенше жағдайларды анықтау, ғимараттағы адамдарды ескерту және төтенше жағдайларға жауап беретін күштерге хабар беру үшін арналған жүйе. Көптеген коммерциялық ғимараттарда өрт дабылы жүйесі міндетті. Оларға түтін детекторлары, жылу детекторлары және қолмен өрт дабылын іске қосу құрылғылары (қосымша станциялар) кіруі мүмкін. Өрт дабылы жүйесінің барлық компоненттері өрт дабылын басқару тірегіне қосылады. Өрт дабылын басқару тіректері әдетте электр немесе тірек бөлмесінде орналасқан. Өрт дабылы жүйелері ғимараттағы адамдарды ескерту үшін көру және естілу сигнализациясын пайдаланады. Кейбір өрт дабылы жүйелері лифттерді де тоқтатуы мүмкін, өрт кезінде оларды пайдалану көбінесе қауіпті.
Бастауыш құрылғылар
Өрт туралы хабарлау жүйесін іске қосуға арналған іске қосу құрылғылары қолмен немесе автоматты түрде іске қосылатын болып бөлінеді. Қолмен іске қосылатын құрылғылар, сондай-ақ өрт сигнализациясы қораптары, қолмен тарту станциялары, немесе жай ғана тарту станциялары, шыны сындыру станциялары және (Еуропада) шақыру нүктелері, оңай таба алу, анықтау және қолдану үшін орнатылады (әдетте қабаттың немесе ғимараттың шығуларының жанында). Олар көбінесе физикалық әрекет арқылы іске қосылады, мысалы, тұтқаны тарту немесе шыныны сындыру. Автоматты түрде іске қосылатын құрылғылар түрлі болуы мүмкін және өртке байланысты кез келген байқалатын физикалық өзгеріске жауап беруге арналған: жылу детекторы үшін конвекциялық жылу энергиясы, түтін детекторы үшін жану өнімдері, жалын детекторы үшін сәулелену энергиясы, өрт газы детекторы үшін жану газдары және су ағыны детекторы үшін спринклерлердің жұмысы. Автоматты іске қосу құрылғылары камералар мен компьютерлік алгоритмдерді пайдаланып, өрттің және қозғалыстың көрінетін әсерлерін талдап, басқа анықтау әдістеріне қолайсыз немесе оларға қауіпті жағдайларда жауап бере алады.
Хабарлау құрылғылары
Дабылдар түрлі болуы мүмкін, бірақ көбінесе моторланған қоңыраулар немесе қабырғаға орнатылатын дыбыс шығару құрылғылары немесе дабыл мүйіздері болып табылады. Олар сондай-ақ дабыл дыбысын шығарып, содан кейін не істеу керектігі туралы анық нұсқаулар беретін дауыстық эвакуациялық хабарды шығаратын динамик-стробтар да болуы мүмкін. Өрт дабылының дыбыс шығару құрылғыларын құрылғының өндірушісіне және елге байланысты белгілі бір жиіліктермен және әртүрлі тонмен – төмен, орта немесе жоғары етіп орнатуға болады. Еуропадағы көптеген өрт дабылы жүйелері жиілігі ауыспалы сирена сияқты дыбыс шығарады. Өрт дабылының электрондық құрылғылары АҚШ және Канадада «мүйіз» деп аталады және оларды үздіксіз немесе әртүрлі кодтарға орнатуға болады. Өрт дабылының ескерту құрылғыларын да әртүрлі дыбыс деңгейлеріне орнатуға болады. Хабарлама құрылғылары өрт немесе басқа да төтенше жағдай кезінде эвакуациялау немесе шаралар қабылдау қажеттігі туралы хабарлау үшін дыбыстық, көрінетін, сезімдік, мәтіндік немесе тіпті иіс сезу стимулдарын (иіс таратқыштарды) пайдаланады. Эвакуациялық сигналдар қарапайым құрылғылардан – кодталмаған ақпаратты беретін, кодталған құрылғылардан – алдын ала белгіленген үлгіні беретін, және/немесе тікелей немесе жазылған нұсқаулар мен жарықтандырылған хабарлама дисплейлері сияқты дыбыстық және көрінетін ақпаратты беретін құрылғылардан тұруы мүмкін. Кейбір хабарлама құрылғылары өрт дабылы және жалпы төтенше жағдай туралы хабарлама құрылғыларының комбинациясы болып табылады, бұл бір құрылғыдан екі түрлі төтенше жағдай туралы хабарлама беруге мүмкіндік береді.
ТЖ дауыстық дабылдық байланыс жүйелері
Кейбір өрт сигнализациясы жүйелері алдын ала жазылған және қолмен берілетін дауыстық хабарламаларды жеткізу үшін авариялық дауыстық дабыл байланыс жүйелерін (EVAC) пайдаланады. Дауыстық дабыл жүйелері әдетте жоғары қабатты ғимараттарда, ареналарда және ауруханалар, ұстау орындары сияқты толық эвакуациялау қиын болатын, үлкен "орында қалу және қорғану" нысандарында қолданылады. Дауыстық жүйелер жедел жауап беруші персоналға эвакуацияны ұйымдастырылған түрде жүргізуге және ғимараттағы адамдарға жағдайдың өзгеруі туралы хабарлауға мүмкіндік береді. EVAC мүмкіндіктері бар өрт сигнализациясы жүйесінің құрамы ретінде дыбыстық мәтіндік құрылғыларды қолдануға болады. Жоғары сенімді динамиктер өрт немесе басқа да төтенше жағдайлар кезінде әрекет ету қажеттілігі туралы ғимараттағы адамдарды хабардар етеді. Бұл динамиктер үлкен нысандарда қолданылады, онда жалпы бағытталмаған эвакуация тиімсіз немесе қажетсіз. Динамиктерден келетін сигналдар ғимараттағы адамдардың реакциясын басқару үшін пайдаланылады. Өрт сигнализациясы жүйесі өрт болған жағдайда динамиктерді автоматты түрде қосады. Алдын ала ескерту дыбысынан кейін, таңдалған динамиктер тобы қауіпсіздікке қатысты нұсқаулар беретін, алдын ала жазылған бір немесе бірнеше хабарламаларды жіберуі мүмкін. Бұл хабарламалар бір немесе бірнеше тілде қайталанылуы мүмкін. Жүйе ғимарат ішіндегі "өрт күзетші станциялары" деп аталатын бір немесе бірнеше орыннан немесе ғимараттың "өрт басқару орталығы" деп белгіленген бір орыннан басқарылуы мүмкін. Осы басқару орындарынан, арнайы микрофонға сөйлейтін және оқытылған персонал автоматты хабарламалардың ойналуын тоқтатып, нақты уақыт дауыстық нұсқауларды беруге немесе қайталауға мүмкіндік алады. Жоғары қабатты ғимараттарда өрттің орналасқан жеріне байланысты әр қабатта әртүрлі эвакуациялық хабарламалар ойнатылуы мүмкін. Өрт болған қабат пен жоғарыдағы қабаттар эвакуациялауға жіберілсе, төменгі қабаттардағылар күтіп тұруы мүмкін.
АҚШ-та
Америка Құрама Штаттарында өрт сигналинің эвакуация сигналдары көбінесе барлық қоғамдық және жалпы пайдалану аймақтарында визуалды хабарламамен бірге стандартталған дыбыстық сигналдан тұрады. Төтенше жағдай сигналдары басқа сигналдармен шатасуды болдырмау үшін анық және түсінікті болуы керек. NFPA 72, 18.4.2 (2010 жылғы басылым) бойынша, Уақытша код 3 – қазіргі заманғы жүйедегі стандартты дыбыстық хабарлама. Ол үш импульстік циклден тұрады (0,5 секунд қосылады, 0,5 секунд өшеді, 0,5 секунд қосылады, 0,5 секунд өшеді, 0,5 секунд қосылады, 1,5 секунд өшеді). Дауыстық эвакуация – қазіргі заманғы жүйелердегі екінші ең көп қолданылатын дыбыстық хабарлама. Көне мектептер мен ғимараттарда кездесетін ескі жүйелер басқа дыбыстық хабарламалармен қатар үздіксіз сигналдарды да пайдаланған.
Ұлыбританияда
Ұлыбританияда өрт сигнализациясының эвакуация сигналдары көбінесе барлық қоғамдық және жалпы пайдалану аймақтарында екі тонды сирена мен визуалды хабарламалардан тұрады. Кейбір өрт сигнализация құрылғылары ескерту сигналын бере алады, ол әдетте мектептерде сабақ алмасу, таңғы үзіліс басталуы, таңғы үзіліс аяқталуы, түскі үзіліс басталуы, түскі үзіліс аяқталуы және оқу күнінің соңында қолданылады.
Тұрғын үй жүйелері
Тұрғын үйлерде өрт дабылы жүйелері жиі кездеседі. Көбінесе, тұрғын үйлердегі өрт дабылы жүйелері қауіпсіздік дабылы жүйелерімен бірге орнатылады. АҚШ-та 12-ден астам түтін датчиктері қажет болған ғимараттарда өрт дабылы жүйесі міндетті. Тұрғын үй жүйелері әдетте коммерциялық жүйелерге қарағанда аз компоненттерден тұрады.
Жалған ескертулер
Дұрыс емес жобаланған жүйе қате дабылдарға әкелуі мүмкін. Жалған дабылдардың жиі қайталануы адамдарды өрт дабылының маңыздылығын төмендетуге итермелеуі мүмкін, соның салдарынан қауіпті жағдайлар туындауы ықтимал. Қауіптерді азайту үшін дабыл жүйелерін орнатуды сертификатталған техникалық мамандарға тапсыру қажет. Сонымен қатар, осы жүйелерге тұрақты түрде қызмет көрсету және сынақтан өткізу олардың тиімді жұмыс істеуі мен сенімділігі үшін маңызды. Жүйелі тексерулер тек ақауларды ертерек анықтауға ғана көмектеспейді, сонымен қатар қажет болған жағдайда жылдам және дұрыс жауап беруді қамтамасыз ете отырып, дабыл жүйесінің жалпы тиімділігін арттырады.
Аймақтарға бөлу
Өрт сигнализациясын жобалау кезінде маңызды мәселе – жеке "аймақтар". BS 5839 1-бөлімінде келесі ұсыныстар келтірілген:
Бір аймақтың еден алақаны белгілі бір мөлшерден аспауы тиіс. Егер адрестік жүйелер орнатылған болса, екі түрлі ақау бір аумақтан қорғанысты алып тастамауы керек. Егер еден алақаны белгілі бір мөлшерден кем болса, ғимаратты бір аймақ ретінде қарастыруға болады. Егер еден алақаны белгілі бір мөлшерден асып кетсе, барлық аймақтар бір қабатқа шектелуі керек. Бір өрт бөлімі ішіндегі баспалдақтар, лифт шахталары немесе басқа да тік шахталар (көтерілушілер) бір немесе бірнеше жеке аймақ ретінде қарастырылуы тиіс. Аймақ ішінде өртті табу үшін жүріп өтетін ең көп қашықтық белгілі бір мөлшерден аспауы керек. NFPA өрт сигнализациясының басқару тақтасының жанында әр аймақтағы құрылғылардың тізімін ұсынады.