Кіріспе

Генетикалық рекомбинация ферменті

Cre рекомбиназасы – P1 бактериофагынан алынған тирозин рекомбиназа ферменті. Фермент топоизомераза I-ге ұқсас механизм арқылы сайтқа тән рекомбинациялық оқиғаларды жүзеге асырады. Энзим (38 кДа) – сайтқа тән рекомбиназалардың интегразалар тобының мүшесі және екі ДНК тану орнының (LoxP орны) арасындағы сайтқа тән рекомбинация оқиғасын катализдейтіні белгілі. Бұл 34 негіз жұбы (bp) loxP тану орны 8 bp аралық аймақты қоршап тұратын екі 13 bp палиндромдық тізбектен тұрады. Cre-мен катализделген loxP орнындағы рекомбинацияның нәтижелері loxP орнының орналасуына және салыстырмалы бағытына байланысты. Екі бөлек ДНК түрі, екеуі де loxP орнына ие, Cre-мен катализделген рекомбинация нәтижесінде бірігуге ұшырауы мүмкін. Екі loxP орны арасында табылған ДНК тізбектері «floxed» деп аталады. Бұл жағдайда Cre-мен катализделген рекомбинацияның нәтижелері loxP орнының бағытына байланысты. Бір бағытта орналасқан екі loxP орны арасында табылған ДНК ДНК-ның дөңгелек циклы ретінде кесіледі, ал қарама-қарсы бағытта орналасқан екі loxP орны арасындағы ДНК инверсияланады. Фермент өзінің функциясын орындау үшін қосымша кофакторларды (мысалы, АТФ) немесе қосымша ақуыздарды қажет етпейді. Фермент P1 бактериофагының тіршілік циклінде маңызды рөл атқарады, мысалы, сызықты геномды циклдеу және ДНК көшірмесінен кейін түзілген димерлі хромосомаларды бөлу. Cre рекомбиназасы молекулалық биология саласында кеңінен қолданылатын құрал. Ферменттің ерекше және нақты рекомбинациялық жүйесі гендер мен хромосомаларды зерттеудің кең ауқымында, мысалы, генді жою немесе енгізу зерттеулері үшін пайдаланылады. Ферменттің әртүрлі жасушалық ортада (сүтқоректілер, өсімдіктер, бактериялар және ашытқылар сияқты) тиімді жұмыс істеу қабілеті Cre Lox рекомбинациялық жүйесін көптеген организмдерде қолдануға мүмкіндік береді, бұл оны ғылыми зерттеулерде өте пайдалы құралға айналдырады.

Ашылу

1981 жылы Штернберг және Гамильтон жүргізген зерттеулер бактериофаг "P1"-дің ерекше, нақтылы орынға тәуелді рекомбинациялық жүйесі бар екенін көрсетті. P1 бактериофагы геномының EcoRI фрагменттері алынып, лямбда векторларына клондалды. 6,5 кб EcoRI фрагменті (7 фрагмент) тиімді рекомбинация оқиғаларын жүзеге асыруға мүмкіндік беретіні анықталды. Осы рекомбинация оқиғаларының механизмі бірегей екені белгілі болды, себебі олар бактериялық RecA және RecBCD ақуыздарының қатысуынсыз жүрді. Бұл рекомбинациялық жүйенің құрамы делециялық мутагенез зерттеулері арқылы анықталды. Аталған зерттеулер P1 генінің өнімі және рекомбинация орыны тиімді рекомбинация оқиғаларының болуы үшін қажет екенін көрсетті. P1 генінің өнімі Cre (рекомбинацияны тудыратын) деп, ал рекомбинация орыны loxP (P1-дің кроссинговер (x) локусы) деп аталды. Екі доменді құрылымның әсері нәтижесінде ДНК-ны қарама-қарсы жақтан қысып тұратын С тәрізді қысқыш пайда болады.

Ғылыми зерттеулердегі қолдану

Индукцияланатын Cre белсенділігі CreER (эстроген рецепторы) нұсқасын пайдалану арқылы қол жеткізіледі, ол тек тамаксифен енгізілгеннен кейін ғана белсендіріледі. Бұл эстроген рецепторының мутацияланған лиганд байланыстыру доменінің Cre рекомбиназасына біріктірілуі арқылы іске асырылады, нәтижесінде Cre тек тамаксифенмен ғана белсендіріледі. Тамаксифен болмаған жағдайда, CreER мутацияланған рекомбиназаны цитоплазмаға жылжытуға себеп болады. Белок тамаксифен енгізілгенге дейін осы жерде белсенді емес күйде қалады. Тамаксифен енгізілгеннен кейін, ол 4-гидрокситамоксифенге айналады, ол ER-мен байланысып, CreER-ді ядроға транслокациялайды, онда ол lox сайттарын кесе алады. Маңыздысы, кейде өте сезімтал репортерлердің болуына байланысты, бірнеше Cre рекомбиназа молекулаларының ядроға кездейсоқ өтуі нәтижесінде, тамаксифен болмаған жағдайда да флуоресцентті репортерлер белсендірілуі мүмкін, бұл қате жасушалардың белгіленуіне алып келеді. CreER(T2) тамаксифенге тәуелді емес рекомбинацияны азайту және тамаксифенге сезімталдықты арттыру үшін жасалған.

Жағдайдың жақсаруы

Соңғы жылдары Cre рекомбиназасы сүтқоректілерге тән қалаулы кодондарға түрлендіру, хабарланған жасырын тігілу орындарын жою, тоқтау кодонының өзгеруі және сүтқоректілерде эпигенетикалық үнсіздену қаупін азайту үшін CpG мазмұнының төмендетілуі арқылы жетілдірілді. Сондай-ақ, жақсартылған дәлдігі бар бірнеше мутанттар анықталды.