Кіріспе
Лимбург ан дер Лан (ресми түрде қысқартылған Лимбург а. д. Лан) – Германияның Гессен жеріндегі Лимбург-Вейлбург округінің орталығы.
Орналасқан жері
Лимбург Батыс Гессенде Таунус пен Вестервальдтың арасында Лан өзенінің жағасында жатыр. Қала Рейн таулы аймағының ішіндегі ойпаңда шамамен орталықта орналасқан, айналасында Таунус және Вестервальдтың төменгі сілемдерімен қоршалған және Лимбург алабы (Лимбург Бекен) деп аталады. Қолайлы топырақ пен климатқа байланысты Лимбург алабы Гессеннің ең өнімді ауыл шаруашылығы аймақтарының бірі болып табылады, сонымен қатар, Лан өзеніндегі қолайлы арқалықтарының арқасында Орта ғасырдан бері көліктік маңызы зор. Алабының ішінде Лан өзенінің тар төменгі аңғары айқын кеңейеді, нәтижесінде Лимбургтің теңіз деңгейінен орташа биіктігі 117 метрді құрайды.
Көршілес қауымдастықтар
Лимбург, Диц қаласымен бірге, орталық орталықты құрайды (Орталық орын теориясы бойынша), бірақ батыс Орта Гессен үшін ішінара жоғарғы орталық ретінде де қызмет етеді. Лимбургтің тұрғын үй аудандары қала шегінен асып түседі; көршілес Елц және Диц орталықтары бірігіп жатыр. Айналасындағы қалалар мен қауымдастықтар: солтүстікте Эльц қауымдастығы мен Хадамар қаласы, солтүстік-шығыста Безелих қауымдастығы, шығыста Рункель қаласы, оңтүстік-шығыста Виллмар және Брехен қауымдастықтары, оңтүстікте Хюнфелден қауымдастығы (барлығы Лимбург-Вейльбург округінде), оңтүстік-батыста Холцхайм қауымдастығы, батыста Диц қаласы және Ауль мен Гюкинген қауымдастықтары (барлығы Рейнланд-Пфальц жеріндегі Рейн-Лан округінде). Ең жақын ірі қалалар – солтүстік-шығыста Ветцлар және Гийсен, оңтүстікте Висбаден мен Франкфурт, батыста Кобленц.
Этимология
"Лимбург" атауының шығу тегі толыққанды анық емес және бұл атау жергілікті қамалдан (Бург неміс тілінде "қамал" дегенді білдіреді) шыққан болуы мүмкін. 910 жылы қала алғаш рет Линтпурк деп тілге алынды. Екі танымал теория бар:
Атау Линтер Бах өзеніне жақын орналасқандықтан қойылған, ол бұрын Линтерде ағып, қазір құрғап қалған және Домфелсен (қая) тұсында Лан өзеніне құйып келген. "Линда" сөзі галл тілінде "су" деген мағынаны білдіреді. Бұл теория ақылға сыймас болғанымен, кеңінен таралған. Тағы бір теория – бұл атау айдаһар туралы аңызбен (Линдворм қараңыз) және Лимбургте құрылған "Айдаһарды өлтіруші" Әулие Георгий монастырымен байланысты. Дегенмен, монастырь қамал салынғаннан кейін, атаудың алғашқы жазбада кездескен шағына құрылған.
The name was chosen because of the close proximity to the Linterer Bach, a former stream in Linter that has now run dry and that emptied into the Lahn at the Domfelsen (crag). Linda is the Gaulish word for water. Rather unlikely but very popular is the connection to a dragon saga (see Lindworm) and the connection with the Stift of Saint George the "Dragon Slayer" founded in Limburg. However, the monastery was built after the castle and founded around the time of the first written mention of the name.
Тарих
800 жылы Лимбург жартасында алғашқы қамалдар бой көтерді. Бұл, мүмкін, Лан өзені арқылы өтетін кешені қорғау мақсатымен салынған. Келесі онжылдықтарда қала қамалдың қорғауында дамыды. Лимбург алғаш рет 910 жылы Линтпурк атауымен деректерде кездеседі, осы кезде Людовик Бала Конрад Курцбольдқа қауымда шіркеу салуға жер берді. Конрад Курцбольд Георгий монастырь шіркеуінің іргетасын салды, сонда ол өзі де жерленді. Монастырь құрылғаннан кейін қауымның маңызы артты және Via Publica арқылы жүзеге асырылатын қарқынды тауар саудасынан пайда көріп, өркендеді. 1150 жылы Лахн өзенінен ағаштан жасалған көпүрe салынды. Кельннен Франкфурт-на-Майнеге дейінгі қашықтықтағы жол Лимбург арқылы өтті. 13 ғасырдың басында Лимбург қамалы қазіргі түрінде салынды. Біраз уақыттан кейін қала Исенбург иелерінің меншігіне көшті. 1214 жылы қауымға қала құқығы берілді. 1130, 1230 және 1340 жылдарға қатысты қамал қабырғаларының қалдықтары, шамамен мың метрге дейінгі ұзындығымен, орта ғасырларда қаланың қарқынды дамуын көрсетуде. 1180 жылы Лимбургте монета соғу ошағы болған. Исенбург иелерінің бір тармағы 1258 жылдан 1406 жылға дейін Лимбург қамалында тұрып, өздерінің есімдерін Лимбург қаласынан алды. Осы тармақтан Лимбург Стирм әулеті және Германия королі Адольфтың әйелі Иженбург Лимбургтің Имагинасы шықты. Орта ғасырлық қала тұрғындарының арасындағы үстемдік құрған топ – бай саудагер отбасылары болды, олардың үйлері қамал мұнарасының жанында орналасқан және қала қабырғасы салынғаннан кейін алғашқы қала қабырғасымен қоршалған. Бүгінгі Россмаркт ("Ат базары") ауданында көптеген қарапайым шеберлер тұрды, ол екінші қала қабырғасы салынғаннан кейін ғана бекініске енгізілді. Алайда, саудагерлер элитасынан айырмашылығы, қала тұрғындары қала ісіне қатысуға құқықсыз болды және қала кеңесіне өкілдер жіберуге рұқсат етілмеді. Дегенмен, олар қаланың басқару шығындарын көтеруге тиіс болды. Тек 1458 жылы оларға қалалық кеңеске екі өкілді жіберуге рұқсат берілді. Георг соборы (Санкт Георгс Дом), ежелгі монастырь шіркеуінің орнында салынған, 1235 жылы киеліленді. 1289 жылдың 14 мамырында болған өрт қаланың ішкі бөлігінің көп бөлігін қиратты, бірақ олар кейіннен қайта жаңартылды. Сол кезде салынған үйлердің бірі – Römer 2 4 6, бүгінде Германиядағы ең көне жартылай ағаштан жасалған үйлердің бірі болып саналады. 1337 жылы Лимбургтің яһудилері қаладан қуылды. Тек 1341 жылы патша жарлығымен олар қайтадан қалаға қоныстануға мүмкіндік алды. 1344 жылы қаланың жартысы Трир курфюрстігіне берілді, ал 1420 жылы қала толығымен Трирдің меншігіне өтті. Бұл оқиға, сондай-ақ 1342 жылы болған тағы бір қала өрті, 1349, 1356 және 1365 жылдардағы Қара өлім, бірақ ең бастысы – Аумақтық князьдердің күшеюі, қаланың біртіндеп құлдырауына әкелді. 1315 және 1346 жылдары ескі тас Лахн көпүрeсі салынды (деректерге сүйенсек, екі бөлімнен). 1525 жылы Германия шаруалар соғысының аясында қала тұрғындары арасында да наразылықтар туды. Трир курфюрстігі қала тұрғындарынан лютерандық уағыздаушыны қаладан шығарып жіберуді талап еткеннен кейін, кеңес функцияларына жарамсыз болған қала тұрғындарынан құралған комиссия 24 мамырда кеңеске 30 тармақты талаптар тізімін ұсынды. Ол негізінен қаржылық қатысу, салық салу, сауда және құрылыс мәселелерінде саудагерлер класымен теңдікке қатысты. Келесі күндері кеңес пен комиссия арасындағы келіссөздерде бұл талаптар 16 тармаққа дейін қысқартылды, олар кейіннен курфюрстпен де талқыланды. Алайда, 5 тамызда архиепископ Ричард кеңеске қала тұрғындарына жасалған барлық жеңілдіктерді жоюды бұйырды. Сонымен қатар, жиналысқа тыйым салынды және кеңеске екі өкілді жіберу құқығынан жарамсыз қала тұрғындары айырылды. 1806 жылы Лимбург жаңадан құрылған Нассау герцогтігінің иелігіне өтті. 1818 жылы қала қабырғасы бұзылды. 1827 жылы қала католик епископтығының орнына көтерілді. 1866 жылы герцогтік және онымен бірге Лимбург Австрия-Пруссия соғысынан кейін Пруссияға өтті. 1862 жылдан бастап Лимбург теміржол торабына айналды, ал 1886 жылдан бастап округ орталығы болды. 1892 жылы Паллотиндер қалаға қоныс аударды, бірақ тек ерлер, ал әйелдер 1895 жылы келді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Лимбург ан дер Лан қаласында ірі әскери тұтқын лагері болды. Британ армиясының көптеген ирландтық мүшелері соғыс аяқталғанға дейін сонда тұтқындалды және бір кезде оларға ирландиялық республикашыл көшбасшысы Роджер Касмент келді. 1919 жылдан 1923 жылға дейін Лимбург "Тар шаға" деп аталған қысқа мерзімді мемлекеттің "астанасы" болды, өйткені Рейнландты одақтас әскерлер басып алған кезде ол Веймар Республикасынан бөлініп, тар мойын сияқты аймақта қалды.
Мэр
Қаланың қазіргі мэрі Мариус Хан (SPD).
Демеушілік
1956 жылы Чехияның Уницев қаласынан қуылып шығарылған судет немістеріне көмек көрсетілді.
Көлік
Лимбург – дәстүрлі көлік торабы. Орта ғасырларда Via Publica мұнда кеме жүретін Лахн өзенімен қиылысқан. Бүгінде А3 (Эммерих–Оберхаузен–Кельн–Франкфурт–Нюрнберг–Пассау) және Bundesstraße 8 тас жолдары қала арқылы өтеді. Bundesstraße 49 Лимбургті батысқа қарай Кобленцке, ал шығысқа қарай Ветцлар мен Гиесенге қосып тұрады. Қазіргі уақытта Лимбург пен Ветцлар арасындағы тас жолдың бөлігі төрт қатарлы болып кеңейтілуде. Бұл бөлік Обертифенбахқа дейін Die lange Meil ("Ұзын миль") деп те аталады. Bundesstraße 54 Лимбургті бір жағынан солтүстікке қарай Зигенмен, екінші жағынан Диц арқылы Висбаденмен байланыстырады, сондай-ақ Bundesstraße 417 (Hühnerstraße) арқылы да Висбаденге жетуге болады. 1248 жылы Лахн өзені үстінен ағаштан жасалған көпір салынған, бірақ 1306 жылғы су тасқынынан кейін оның орнына тас көпір, Alte Lahnbrücke салынды. Басқа көпірлер: A3 тас жолындағы Lahntalbrücke Limburg (1964) көпірі, Штаффель маңындағы Lahnbrücke және 1968 жылғы Neue Lahnbrücke. Осы көпірлер арқылы Bundesstraße тас жолдары өтеді, содан кейін қаланың ішкі бөлігінен Schiedetunnel туннелі арқылы өтеді. Lahntalbahn темір жолы салынғаннан кейін, Лимбург 1862 жылы темір жол желісіне қосылды. Лимбург темір жол станциясы көлік торабына айналды. Эшхофен станциясы да Лимбург қаласында орналасқан. Басқа темір жол желілері: Unterwesterwaldbahn, Oberwesterwaldbahn және Main Lahn Railway. Main Lahn Railway темір жолының Нидернхаузен станциясынан Лендшшбан арқылы Висбаденге ауысуға болады. Lahntalbahn жолының жоғарғы бөлігінен және Кобленц пен Франкфуртқа бағытталған экспресс пойыздарынан басқа, барлық темір жол желілерін Vectus Verkehrsgesellschaft mbH басқарады, оның кеңсесі Лимбургте орналасқан. InterCityExpress Cologne–Frankfurt жоғары жылдамдықты темір жолы салынысымен Лимбург ICE стансасына ие болды. Бұл Германиядағы ICE пойыздары ғана тоқтайтын жалғыз темір жол станциясы. Жоғары жылдамдықты темір жолы Lahntalbrücke көпірі арқылы Лахн өзенін кесіп өтеді, содан кейін Limburger Tunnel туннеліне кіреді. Ең жақын әуежай – Франкфурт әуежайы, ол А3 тас жолы арқылы 63 км қашықтықта орналасқан. ICE пойызымен сол жерге жетуге шамамен 20 минут уақыт кетеді. Кельн-Бонн әуежайы 110 км қашықтықта орналасқан, ал ICE пойызымен 44 минутта жетуге болады. Лахнштейн мен Ветцлар арасындағы Лахн – Bundeswasserstraße ("Федералды су жолы"). Алайда, Lahntalbahn кеңейтілгеннен кейін су жолының маңызы азайды. Оны көбінесе шағын моторлы қайықтармен, каноэмен және ескек қайықтармен жүретін туристер пайдаланады. Лимбург – Wappen von Limburg туристік қайығының тоқтау орны.
Сент-Винценз ауруханасы
Шафсберг тауынан қадағалап тұрған аурухананың 433 төсегі мен 15 мамандандырылған бөлімі бар.
Лимбургтегі жастар кездесу орны
Евангелистік шіркеу өзінің Jugendfreizeitstätte Limburg (қысқаша JFS, яғни "Жастар демалыс орталығы") арқылы жастарға көптеген іс-шаралар ұйымдастырылатын кездесу орнын ұсынады. Үстел футболы, интернет-кафе және түрлі іс-шаралармен жабдықталған бұл мекеме тек шіркеуге ғана байланысты емес, сонымен қатар екі қызметкер мен Zivildienstleistender келушілерге түрлі мәселелерде көмектеседі.
Лимбургтегі аналар орталығы
Mütterzentrum Limburg – Hospitalstraße көшесінде баласы бар немесе жоқ отбасылардың кездесу орталығы. Клуб Лимбург қаласы және Гессен федералды жерінің қолдауымен жұмыс істейді және басқа нәрселермен қатар, балаларға күтім қызметін көрсететін ата-аналарға арналған қызмет, балалар мен ересектерге арналған курстардың кең спектрі, мини-балабақша және кафе ұсынады.
Орындаушылар
25 жылдан астам бұрын құрылған "Тинг" кабаре труппасы, қысқа мерзім ішінде Стаффельдің шеткі аймағындағы алғашқы орнынан Йозеф Кольмайер залына, қалалық іс-шаралар өткізілетін залға көшті, және қазір оның сахнасын осы залдың клубтық бөлмелерінде табуға болады. Труппаны тәуелсіз актерлер клубы басқарады. Репертуарда шансон, кабаре, әдебиет және джаз, сондай-ақ халық музыкасы, рок және авторлық өнер орындалады. Жас өнерпаздарды қолдауға ерекше мән беріледі. Әйіне үш-төрт шара ұйымдастырылады. "Тингтің" еңбегі 2003 жылғы 6 желтоқсанда "Орталық Гессен мәдениет сыйлығымен" (Kulturpreis Mittelhessen) марапатталуымен мойындалды. Лимбург соборында танымал ұлдар хоры – "Лимбург Домсингкнабен", ол Хадамардағы музыкалық пансионда тәрбиеленеді, және қыздардың керемет хоры – "Лимбургтің Мойнкенкаторейі" бар, екеуі де Лимбург соборында және халықаралық аренада өнер көрсетеді.
Романдар
Брахт, Хорст: Гальгенфрист. Лимбургтің тарихи детективі. Societäts Verlag, Франкфурт-на-Майне 2012, Брахт, Хорст: Монастырлық сыра қайнатқышы. Лимбург детективі. Societäts Verlag, Франкфурт-на-Майне 2014.