Кіріспе

Жойылып кеткен пахицефалозаврлар туысы

Sphaerotholus – Солтүстік Американың батыс бөлігіндегі жоғарғы креда кезеңінен табылған пахицефалозаврид динозаврының туысы. Бүгінгі күнге дейін бес түрі сипатталған: түпкі түрі S. goodwini, АҚШ, Нью-Мексико штатының Сан-Хуан округіндегі Кертленд формациясының (Кешік Кампан) Денназин мүшесінен; S. buchholtzae, АҚШ-тың Монтана штатының Картер округінің батысындағы Хелл Крик формациясынан (Кешік Мастрихт) және Канаданың Саскачеван провинциясының Френчмен формациясынан; S. edmontonensis, Канаданың Альберта провинциясының Horseshoe Canyon формациясынан; S. lyonsi, Канаданың Альберта провинциясының Динозаврлар паркі формациясынан (Кешік Кампан); және S. triregnum, АҚШ-тың Монтана штатының Гарфилд округіндегі Хелл Крик формациясынан.

Ашу тарихы

Sphaerotholus атауының этимологиясы грек тіліндегі "доп" мағынасын беретін sphaira және "күмбез" мағынасын беретін tholos сөздерінің қосындысы болып табылады және бұл пахицефалозаврлардың ерекше күмбез пішіндес бас сүйегіне сілтеме жасайды. Sphaerotholus-тың Нью-Мексиконың Кампан кезеңінен Монтананың Маастрихт кезеңінің соңына дейін тірі қалғандығы, бұл таксонның салыстырмалы түрде ұзаққа созылған (шамамен 7-8 миллион жыл) және кеңінен тараған екенін көрсетеді. 2002 жылы бұл туысты алғаш сипаттаған Уильямсон мен Карр оны былай анықтайды: "Қаудальдық көріністе қабырғалық-париеталдық жолақтың тереңдігі бүйірге қарай азаятыны және түйіндердің бір қатарымен және бір латеро ventral бұрыштық түйінімен шектелетінімен барлық басқа пахицефалозавридтерден ерекшеленеді". Sphaerotholus жоғары деңгейде дамыған пахицефалозавр саналады.

Sphaerotholus goodwini (Қырық көбелек)

Типтік түрдің голотипі (NMMNH P 27403, Нью-Мексико табиғи тарих мұражайы) беттік және таңдай сүйектері жоқ толық емес бас сүйегінен тұрады. Түрдің айырмашылық белгілері былай сипатталады: "Құйрықтан қарағанда, париетосквамостық жолағы S. buchholtzae-ге қарағанда бүйірлік жағынан азырақ тереңдейді және париеталь сквамозальдар арасындағы жұқа табақшаға дейін қысқарады". Түрдің атауы палеонтолог Марк Гудвиннің пахицефалозаврлармен жұмысының құрметіне берілген. Уильямсон мен Карр бұл түрді жарамсыз деп есептеді. Бұрын ол Stegoceras түрінің бір түрі саналған, оның дене ұзындығы және массасы шамамен бірдей болған.

Sphaerotholus buchholtzae (қазақша: "Сфаэротолус бухолтзае")

S. buchholtzae (TMP 87.113.3) голотипі толық емес бас сүйегінен тұрады, ол Hell Creek Formation қабаттарынан табылған. Бұл түрдің ерекшеліктері: сквамозальдар арасында кеңінен көрінетін және сквамозаль түйіндерін ұстауға жеткілікті кең, сквамозальдық сөредегі қаудальдық шеті тегіс, бүйірлік бұрыштық түйіннің мөлшері кішірейіп, сквамозальдық таяқшаның вентральдық шетінен жоғары орналасқан, ал сквамозальдық сөренің бүйірлік шетіндегі түйіндер сквамозальға дейін азайып, пост-орбитальда бірігіп жота құрайды. Дегенмен, Mallon және авторлар (2015) Канаданың Саскачеван провинциясының Frenchman Formation қабатынан алынған жаңа S. buchholtzae үлгісін сипаттағанда, S. edmontonensis салыстырмалы морфология және морфометрия негізінде S. buchholtzae-ден ерекшеленетінін көрсетті. Сонымен қатар, S. buchholtzae-нің қайта сипаттамасында геометриялық морфометрия екі түрді ажырату үшін қолданылды.

Sphaerotholus lyonsi (ағаш құрт)

Вудрафф, Шотт және Эванс 2023 жылы жас үлгіге негізделген сипаттама берді. Шамамен 76 миллион жыл бұрын Канададағы Динозаврлар паркі формациясында өмір сүрген. Бас сүйегінің артқы жағындағы кішкентай сүйек түйіндерінің екі қатарымен ерекшеленеді, ал S. goodwini, S. edmontonensis және S. buchholtzae түрлерінде үлкен түйіндер бір қатарға орналасқан.