Кіріспе
Уәде – Хайм Потоктың 1969 жылы жарық көрген романы. Бұл оның «Таңдалғандар» романының жалғасы. Оқиға 1950 жылдардағы Нью-Йорк қаласында өрбітеді және екі дос – раввин болуға дайындалып оқитын қазіргі православиелік яһуди Реувен Малтер мен психолог болу үшін әкесінің орнына отбасылық дәстүрді жалғастырудан бас тарған, гениалды хасид яһуди Дэнни Сондерстің тағдырын көрсетеді. «Таңдалғандар» романындағы дәстүрлі және қазіргі православие яһудилігі арасындағы қайшылықтар тақырыбы, екі роман арасындағы кезеңде Реувен мен Дэннидің өмірінде болған өзгерістер аясында одан әрі дамытылады: Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Холокосттан аман қалған еуропалықтар Америкаға келіп, өмірін жаңадан бастап, көбінесе өздерінің қатал дәстүрлі діни көзқарастарын халқына ұсынуға тырысты.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
“Уәде” “Таңдалғандар” тоқтағаннан кейін бір жыл өткен соң басталады, Дэнни психология бойынша магистратураға түсіп, Реувен раввиндік мектепке қабылданған. Роман 1950 жылдың жазында Реувен Рейчел Гордон атты колледж студентімен танысқанда басталады. Рейчел мен Реувен Рейчелдің туысы Майкл Гордонды карнавалға алып барады, онда Майкл карнавал ойынынан әсері шегініп, психикалық күйзеліске ұшырайды. Келесі күндері Майклдың әкесі, діни қызметкер және мұғалім Абрахам Гордон, Майклдың бұрын психикалық ауруға шалдыққандығын және оған психологиялық бақылаумен емдеу орталығында тұру қажеттігін хабарлайды. Реувеннің әкесімен дос болған Абрахам Гордон даулы тұлға; Гордонның Құдайдың бар екендігіне күмән келтіретін, бірақ осы сұрақтарды яһуди дәстүрімен үйлестіруге тырысатын кітаптары оны “херемге” (қауымнан шеттетуге) алып келді; Гордон баспасөз беттерінде өзіне шабуыл жасалған көптеген оқиғалардың кескінін сақтайды. Хирш университетінде Реувеннің Талмуд мұғалімі Рав Кальман – Реувеннің әкесінің Талмудты зерттеудің зайырлы әдісін қатаң сынаған, Холокосттан аман қалған діншіл адам. Ол Талмуд мәтіндерінде ортағасырлық түсіндірмелерді сыни оқу және әртүрлі нұсқаларды зерттеу арқылы анықтауға болатын жазу қателіктері бар деп санайды. Талмуд сабағы кезінде Реувен және оның сыныптастары Рав Калманның қазіргі заманның еврей өмірін жойға жатқаны туралы айтатын сөздерін тыңдайды. Бір күні ол өзінің сөзін Зәкәрия Франкель семинариясына бұрады, онда Абрахам Гордон профессор болып жұмыс істейді. Кейін ол Реувенге Захария Франкель семинариясына кіруге рұқсат етілмейтінін айтады, себебі Реувен сол жерде әкесінің кітабының әртүрлі нұсқаларын тексеріп отырған. Сол күзде Реувен мен Рейчел жақсы достар ғана екендеріне (романтикалық байланыста емес) келіседі, ал Майкл Дэннинің резидентурасын өтейтін емдеу орталығына жіберіледі. Дэнни Рейчелмен Майклдың емдеу жоспары жасалып жатқанда танысады және олар кездесе бастайды. Осы уақытта Реувеннің әкесінің кітабы жарық көреді, бұл Рав Калманның ашуын оятады. Ол Реувеннің көмегімен Талмудты зерттеу әдісін сынаған мақала жазады, бұл Реувенді қатты ашуландырады. Ортодоксалдық пен заманауилық арасындағы қақтығыс Реувеннің әкесі сабақ беретін мектепте шиеленіс тудырады, себебі мектептің жаңа оқытушылары (көптегені Холокосттан аман қалғандар) Реувеннің әкесінің идеяларымен келіспейді. Майклдың жағдайы нашарлағандықтан, Дэнни эксперимент жасау туралы ойға келеді: Майклды сыртқы әлеммен байланыссыз, үнсіз бөлмеде толығымен оқшаулау. Абрахам мен Рут (Майклдың анасы) Гордон Дэннидің экспериментіне келіседі, бұл Майклдың наразылығын тудырады. Рав Кальман Реувенге раввин қызметіне емтихан (смиха) жақындағанда, Реувенге таңдау жасау керектігін айтады: әкесінің әдісін қолданып сәтсіздікке ұшырау немесе Талмудты зерттеудің дәстүрлі әдісін қолданып раввин болу. Сонымен қатар, университетте Талмудты зайырлы түрде оқытатын жаңа факультет ашылатыны туралы ақпарат таралады, бұл Рав Калманның ашуын тудырады. Реувеннің әкесі оған жоспарланған раввиндер факультетінде жұмыс істеу ұсынылуы мүмкін екенін хабарлайды. Айлар өте келе Майкл үндемейтін кататонияға түседі, бұл Реувенді, Гордон отбасын және Дэнниді (оның мансабы экспериментке байланысты) үрейлендіреді. Соңында Реувен өзінің смиха емтиханын тапсырады. Өзіне адал болуды шешкен Реувен Талмудтың күрделі жерлерін түсіндіру үшін әкесінің әдісін қолданады. Бұл тіпті деканды және прогрессивті Рав Гершенсонды (ол “Таңдалғандарда” Реувеннің мұғалімі болған) таң қалдырады, бірақ екеуі де Реувеннің білімі мен шығармашылығына таңғалады. Ал Рав Калманның ашуы мен наразылығы байқалады. Соңында Рав Кальман Реувенге смиха береді, оның әдістерімен келіспесе де, оның дауысында еврей мәтініне деген сүйіспеншілікті еститінін айтады, бұл оның шәкірттері Холокостта қаза тапқаннан бері естімеген нәрсе. Мектеп пен Рав Кальман арасындағы келісім бойынша, Реувеннің әкесі Хирштің раввиндер факультетінде сабақ бере алмайды, бірақ Реувенге факультетте лауазым беріледі, онда оған сын әдісін қолдануға рұқсат етіледі және Рав Кальман онымен күресуге уәде береді. Оның орнына Реувеннің әкесі Зәкәрия Франкель семинариясында жұмыс істейді. Реувеннің түлектер тойында Рав Кальман мен Реувеннің әкесі әдеппен қол алысып, Рав Кальман оған Реувендей батыл және құрметке лайық шәкірті болмағанын айтады. Бірнеше ай оқшауланғаннан кейін Майкл Реувен келгенде сөйлей бастайды және Рав Кальман оған смиха беретінін айтады – дәл сол Рав Кальман Реувеннің әкесін баспасөз беттерінде сынаған. Майкл өзінің ашуы мен басқа да проблемаларының себебі әкесінің дінсіз раввин екендігіне және оны жек көретініне байланысты екенін айтады, бұл оны бөтен және жайсыз сезіндірді; ол әкесі мен анасын жек көреді, бірақ оларды жақсы көреді және оның жек көруі оларға қайырсыздан зиян келтіретінінен қорқады. Майкл ескі Малтердің жұмысы Реувеннің смиха алуына кедері келтіретінін және содан кейін Реувен әкесін жек көріп, Майклмен ортақ нәрсесі болатынын тілейді. Өзінің шын сезімдерін білдіргеннен кейін, ол ата-анасын құшақтап, енді Дэннимен дәстүрлі терапиядан өтуге дайын. Рейчел мен Дэнни үйленеді, ал тойда Дэнни Реувенге Майклмен жасаған эксперименті туралы докторлық диссертация жазатынын айтады. Роман басталып кеткен жерде аяқталады, Малтерлер мен Гордондар елде демалысқа шығып жатыр.
Тақырыптар мен талдау
Романның орталық тақырыбы – Реувеннің Рав Калман сияқты адамдардың дәстүрлі оқулары мен оның әкесі және Авраам Гордон сияқтылар қолдайтын жаңашыл көзқарастар арасындағы қақтығысы. Соңында Реувен екі бағыттан да нәр алып, тепе-теңдік табады. Ол әкесінің Талмудты оқу әдісін пайдаланып, қазіргі заманға қадам басады, сондай-ақ мүмкін, Киелі кітаптың Пайғамбарлар мен Жазбалар бөлімінде де қолданар, бірақ Ескі өсиеттің бес кітабында емес. Осылайша ол өзінің интеллектуалдық қабілетін де, еврей дініне берген уәдесін де сақтайды. Реувен Самсон Рафаэль Хирш колледжі мен семинариясына қатысады; Самсон Рафаэль Хирш – жаңашыл православие қозғалысының зияткерлік негізін қалаушы. Романның тағы бір маңызды оқу орны – Захария Франкель семинариясы; Захария Франкель – жаңашыл консервативті қозғалыстың зияткерлік негізін қалаушы. Франкель семинариясының басшысы – Авраам Гордон, оның аты қазіргі реформа қозғалысының негізін қалаушы Авраам Гейгердің атына өте ұқсас. Бұл, әлдебір мақсатпен жасалған болуы мүмкін, себебі кітап түрлі діни ағымдар арасындағы күрес туралы айтады.