Кіріспе

Адамға жасалған крокодил шабуылдары ірі крокодилдердің туған жерлерінде және адамдар тұратын аймақтарда кең таралған. Жыл сайын крокодилдерден шамамен 1000 адам қаза табады деген есеп бар.

Шабуылға қатысатын түрлер

Адамдарды аулауға ең белгілі және құжатталған репутациясы бар екі түр – Нил крокодилы мен тұзды су крокодилы, және олар крокодилдердің шабуылдарының басым көпшілігіне, соның ішінде өлімге әкелген және әкелмеген шабуылдарға жауапты. Крокодилдер өздерін ғана емес, сонымен қатар ұяларын және балаларын кез келген қауіп деп санаған нәрседен қорғайды. Американдық крокодил (тек бірнеше құжатталған өлім-жітім жағдайы бар), Морелет крокодилы (әдетте қауіпті емес деп есептеледі, бірақ бірнеше өлімге әкелген шабуылдар тіркелген), Ориноко крокодилы (1930 жылдар мен одан бұрынғы кезеңде, түр көп болған кезде өлім-жітімдер тіркелген, бірақ қазір өте сирек), Куба крокодилы (көбінесе агрессивті деп саналады, бірақ бір ғана өлім-жітім расталған), қара кайман (Бразилияда өлімге әкелген шабуылдар расталған, бірақ оның шалқары орналасқан аймағына байланысты жарияланбаған болуы мүмкін) және гариал (бір ғана белгілі өлім-жітім, бірақ жемеген). Бұлардан басқа, тұщы су крокодилы, Филиппин крокодилы, Сиам крокодилы, кең мұрынды кайман, көзілдірік кайман және якаре кайман өлімге әкелмейтін шабуылдарға қатысқан. Олардың төртеуі – Сиам крокодилы, кең мұрынды кайман, көзілдірік кайман және якаре кайман, балаға (кішкентай болғандықтан ересектерге қарағанда шабуылға көбірек ұшырауы мүмкін) бір рет шабуыл жасаған болуы мүмкін, бірақ осы жағдайлардың әрқайсысы үшін түрді анық айту қиын.

Өмірбаян

Жыл сайынғы крокодилдердің адамға шабуылдау санын дәл есептеу қиын. Адамдар мен ірі крокодилдер кездесетін көптеген аймақтар қашық, кедей немесе саяси тұрақсыздық аймақтарында орналасқан. Крокодилдердің шабуылдары туралы жергілікті билік органдарына әрдайым хабарланбайды, ал кейбір хабарларды тексеру қиын. Дегенмен, белгілі бір ақпарат бар: мысалы, Зимбабведегі CAMPFIRE 2005 жылдың алғашқы он айында крокодилдердің жануарларға байланысты адам өлімінің басты себебі болғанын хабарлады – олардың саны 13 деп көрсетілді. Басқа "адам жейтін" крокодилдерден, мысалы, тұз сулы крокодилдерден айырмашылығы, Нил крокодилі адамдармен жақын жерде тіршілік етеді, сондықтан кездесу жиілеу болады. Көптеген шабуылдар туралы хабарланбаса да, Нил крокодилінің жыл сайын жүздеген (мүмкін, мыңдаған) адамды өлтіретіні есептеледі, бұл барлық басқа крокодил түрлерінен көп. Бір зерттеуде Нил крокодилінің жылына 275-ден 745-ке дейін шабуыл жасайтыны болжалды, олардың 63%-ы өлімге әкеледі, ал тұз сулы крокодилдердің жылына шамамен 30 шабуылының 50%-ы өліммен аяқталады. Екі түрдің де өлімге әкелмейтін шабуылдарына қатысқан крокодилдердің орташа мөлшері, өлімге әкелген шабуылдарға жауапты крокодилдердің өлшемдерімен салыстырғанда шамамен бірдей болды. Көптеген өлімге әкелген шабуылдардың жыртқыштық сипатта болғандықтан, Нил крокодилін жабайы жануарлар арасында адамдарға ең көп зиян келтіретін жыртқыш деп санауға болады. Бір крокодил шабуылынан ең көп адам қазасы 1945 жылдың 19 ақпанында қазіргі Мьянмадағы Рамри аралы шайқасында болған болуы мүмкін. Жапон императорлық армиясының тоғыз жүз сарбазы, Корольдік теңіз күштерінен қашу үшін және жапон жаяу әскерінің үлкен бөліміне қосылу мақсатында, тұз сулы крокодилдер мекендейтін 16 шақырымдық мангр тоғайларын кесіп өтті. Ағылшындар 20 жапон сарбазын тірідей тұтқынға алды, ал шамамен 500-ге жуық сарбаз Рамриден қашып кеткені белгілі. Қалғандарының көп бөлігі крокодилдер жеген болуы мүмкін, бірақ бұл оқиға әскери қақтығыс кезінде болғандықтан, қанша адамның өліміне крокодилдердің әсері тигенін анықтау мүмкін емес.

Атақты шабуылдан аман қалғандар

1985 жылы Какаду ұлттық паркіне жалғыз каноэмен саяхатқа шыққан австралиялық философ Вал Пламвуд тұзды судағы крокодилдің ұзаққа созылған шабуылынан аман қалды. Пламвуд 1996 жылы жарияланған "Жанатқы болу" эссесінде шабуыл мен қашудың егжей-тегжейін баяндады. Шабуылдан кейін ол Дарвин ауруханасының жансақтау бөлімінде бір ай жатып, терісіне көптеген трансплантация жасалды. 2014 жылдың 24 тамызында 26 жасар Алехандро Хименес пен оның досы 23 жастағы Лисет Рендон Флорида штатының Корал Гейблс қаласындағы көлде кешкі кеште болу үшін жүзуге барды. 9 футтық (3 метрлік) американдық крокодил Хименестің денесі мен қолына шапты, ал Рендонды иығынан шақты; Хименес пен Рендон келесі күні ауруханаға түсті. 2019 жылдың 20 тамызында 79 жастағы Лассе Лидегрен Швециядағы Скансен аквариумындағы джентльмендер клубының кешінде крокодилдің шабуылына ұшырады. Ол крокодилдердің қоршауының алдында тұрды, сол қолымен әйнек тосқауылдан өте бергенде крокодил шабуыл жасады. Кейіннен шабуылдың салдарынан сол қолы ампутацияланды. 2021 жылдың 30 қарашасында 18 жасар Амели Осборн Смит Замбиядағы Замбези өзенінде Ніл крокодилінің шабуылына ұшырады. Осборн Смит пен оның достары крокодилдің оны суға сүйреп әкетуіне жол бермеді, бірақ ол көп қан жоғалтып, жамбасының, төменгі аяғының және оң аяғының ауыр жарақаттарын алды. Осборн Смит SkyNews телеарнасына берген сұхбатында болашақта Замбияға оралып, жергілікті балаларға арналған мектеп ашуды ниеттеніп отырғанын айтты.