Кіріспе

1903 жылы электр тогымен соққан фил. Топси (шамамен 1875 – 1903 жылдың 4 қаңтары) – 1903 жылдың қаңтарында Нью-Йорктегі Кони-Айлендте электр тогымен өлтірілген азиялық ана фил. 1875 жыл шамасында Оңтүстік-Шығыс Азияда дүниеге келген Топси, көп ұзамай АҚШ-қа жасырын түрде әкелінді және Форпо циркіндегі өнер көрсететін филдер тобына қосылды. Олар оны АҚШ-та туған алғашқы фил деп жалған жарнамалады. Форподағы 25 жыл ішінде Топси «жаман» фил ретінде танымал болды. 1902 жылы бір көрерменді өлтіргеннен кейін ол Кони-Айлендтегі «Теңіз арыстандары» паркіне сатылды. «Теңіз арыстандары» 1902 жылдың соңында жалға берілді. Оның орнына салынған «Луна Парк» құрылысы кезінде Топси жарнамалық шараларда пайдаланылды және бірнеше резонансты оқиғаларға қатысты. Бұл оқиғалардың себебі, оның мас күйдегі бақташысы немесе парктің жаңа, жарнамаға құмар иелері – Фредерик Томпсон мен Элмер «Скип» Данди болды деп саналды. Томпсон мен Данди жыл соңында жаңа парктерін ашуды жарнамалау мақсатында Топсиді ашық түрде дарға асып, оны көруге билет сатуды жоспарлады. Бірақ АҚШ-тағы Жануарларға қатыгездіктің алдын алу қоғамы бұған кедергі келтірді. Іс-шара шақырылған қонақтар мен баспасөз өкілдеріне ғана шектелді. Томпсон мен Данди филді бумен жұмыс істейтін лебідкаға байланған үлкен арқандармен өлтіруге келісті. Олар у мен электр тогын қосымша шара ретінде пайдалануды жоспарлады, бұл шара ASPCA-ның қолдауына ие болды. 1903 жылдың 4 қаңтарында шақырылған журналистер мен қонақтардың алдында Топсиге 460 грамм калий цианиді қосылған сәбізбен тамақ берілді, содан кейін оған электр тогы беріліп, арқанмен байланды. Электр тогының соққысы өлімнің басты себебі болды. Сол күні баспасөз өкілдерінің арасында Эдисон студиясының операторлары да болды, олар осы оқиғаны түсірді. Олар түсірген фильм «Філді электр тогымен соғу» деген атпен монета салып көретін кинетоскоптарда көрсетілді. Бұл тарихта жануардың өлімін түсірген алғашқы фильм болуы мүмкін. Топси туралы әңгіме келесі 70 жыл бойы ұмытылған еді, бірақ қазіргі танымал мәдениетте кеңінен танымал болды, себебі оқиғаның түсірілген көшірмесі әлі де сақталған. Танымал мәдениетте Томпсон мен Дандидің Топсині өлтіруіне қатысты айтылатын әңгімелерде, бұл оқиғаны Томас Эдисон ағымдар соғысы кезінде ауыспалы токқа қарсы демонстрация ретінде ұйымдастырды деген пікірлер пайда болды. Бірақ Эдисон ешқашан «Луна Паркке» келген емес, ал Топсиге электр тогы берілген кезде ағымдар соғысы аяқталғанына он жыл болған еді.

Форпау циркі

Топси 1875 жылы Оңтүстік-Шығыс Азияда жабайы табиғатта дүниеге келді, көп ұзамай оны пил саудагерлері ұстады. Форпо циркінің иесі Адам Форпо филді Америка Құрама Штаттарында дүниеге келген тұңғыш фил ретінде жарнамалауды жоспарлап, оны жасырын түрде елге әкелдірді. Сол кезде Форпо циркі Барнум мен Бейли циркімен кімнің ең көп және ең үлкен филдері бар екендігі үшін бәсекелесіп жатты. "Топси" деген ат "Том ағаның қорасы" романындағы құл қыз кейіпкерінің есімінен алынған. 1877 жылдың ақпанында Форпо баспасөзге өз циркінде "Америка топырағында туған жалғыз пил баласы" бар екенін жариялады. Топсиді Форпоға сатқан пил саудагері П.Т. Барнумға да пилдерді сатқан және оған алдау туралы хабарлаған. Барнум бұл әрекеттің жалған екенін жария етті, ал Форпо Топси Америка Құрама Штаттарында туылған деген мәлімдемесінен бас тарды, оның орнына ол тропикалық аймақтан тыс жерде туған алғашқы фил екенін жарнамалады. Топси есейген кезде 3,05 метр биіктікте және 6,10 метр ұзындықта болды, салмағы 2 мен 3 тонна аралығында естілді. 1902 жылы тағы бір оқиға оны қайтадан танымал етті: Нью-Йорк штатының Бруклин қаласында, сол кезде Forepaugh & Sells Brothers' циркі болған жерде, көрермен Джеймс Филдинг Блоунттың қазасы. Оқиғаның мән-жайы әртүрлі айтылады, бірақ ең көп таралған нұсқасы бойынша 1902 жылдың 27 мамырында, мүмкін, мас болған Блоунт барлық филдер тізбектей байланған манажер шатырына кіріп, оларды кезекпен мазалап, оларға виски ұсынған. Ол Топсиге құм лақтырып, оның өте сезімтал түймешігін тұтандырылған сигарымен күйдірген. Топси Блоунтты түймешігімен жерге лақтырып, содан кейін басы, тізесі немесе аяғымен, немесе олардың комбинациясымен қысып өлтірген. Блоунттың өлімі туралы газеттерде Топсидің бұрынғы жасаған қылмыстары туралы шамадан тыс ақпараттар жарияланды, оның 12 адамға дейін өлтіргені айтылды, бірақ көбінесе 1900 жылғы маусымда ол Forepaugh & Sells Brothers' циркінің екі жұмысшысын өлтіргені, біреуі Техас штатының Париж қаласында, екіншісі Уэйко қаласында болғаны хабарланды. Журналист Майкл Дейли 2013 жылы Топси туралы кітабында Уэйкода филдің адам өлтіргені туралы ешқандай жазба таба алмады. Нью-Йорк штатының Албани қаласынан келген Мортимер Лаудетт есімді бақташы Париж, Техас қаласында Топсидің шабуылына ұшырап, жарақат алған, бірақ Дейли оның содан қайтыс болғаны туралы жазба таба алмады. Топсинің осы әрекеттері цирктің көп көрерменге толуына себеп болды. 1902 жылдың маусымында Топсиді Нью-Йорк штатының Кингстон қаласында пойызбен түсіріп жатқанда Луис Дондеро есімді көрермен оның құлағының артына таяқпен "қызықтыруға" тырысты. Топси Дондероны белінен түймешігімен ұстап, жоғары көтеріп, бақташы тоқтатқанға дейін жерге тастады.

Теңіз арыстандары мен Луна паркі

Топси 1902 жылғы маусымда Пол Бойтонға, Кони-Айленд теңіз арыстандары паркінің иесіне сатылды және онда көрсетілімге қойылған жануарлардың қатарына қосылды. Форпоудан келген пилді күтуші Уильям "Уайти" Альт Топсимен бірге паркте жұмыс істеуге келді. Жаман жаз маусымы және жақын орналасқан Стиплечез паркімен бәсекелестік Бойтонды ойын-сауық паркі бизнесінен бас тартуға мәжбүр етті. Жыл соңында ол Теңіз арыстандары паркін Фредерик Томпсон мен Элмер Дандиге жалға берді, олар оны едәуір үлкенге айналдырып, Луна паркі деп атады. 1903 жылғы 1 қаңтарда Томпсон мен Данди 3 немесе 4 қаңтарда пилді аспанға тігіп қою жоспарларын жариялады және осы көріністі тамашалау үшін әр адамнан жиырма бес центтен кіру ақысы алуды көздеді. Олар таңдаған орын – лагунаның ортасындағы арал, онда олар жаңа парктің басты бөлігі – 200 футтық электр мұнарасын салып жатқан (құрылыс өлтіру кезінде 75 футқа жеткен). Пресс-агент Мюррей бұқаралық ақпарат құралдарында жариялап, парк пен уақытша дарға асылатын орынның төрт жағына «2 мамыр 1903 ЛУНА ПАРКІ АШЫЛАДЫ, $1,000,000 КӨРМЕСІ, КОНИ-АЙЛАНДТЫҢ ЖҮРЕГІ» деп жазылған баннерлер ілді. Томпсон мен Дандидің жоспарларын естігеннен кейін, Америка Құрама Штаттарындағы Жануарларға қатыгездіктің алдын алу қоғамының президенті Джон Питер Хейнс араласып, аспанға тігуді «Топсиді өлтірудің қажетсіз қатыгездік әдісі» деп таныды және Томпсон мен Дандиге қоғамдық көрініс өткізуге және кіру ақысын алуға тыйым салды. Томпсон мен Данди Хейнспен балама әдістерді талқылады, оның ішінде бұрын пилдерді өлтіруге қолданылған улану әдісін қарастырды, бірақ бұл, сондай-ақ екі жыл бұрын, 1901 жылы Нью-Йорктің Буффало қаласында Джомбо II атты пилді электр тогымен өлтіруге жасалған әрекет сәтсіз аяқталды. Ұзақ келіссөздерден кейін, Томпсон мен Данди пилді ASPCA-ға беруге тырысқаннан кейін, пилді бумен жұмыс істейтін жеңілдікке байланған үлкен арқандармен басу әдісіне келісті. Олар сондай-ақ у мен электр тогын да қолдануға келісті. Бұл жұмысты жергілікті электр компаниясы, Бруклиндегі Эдисон электр жарық компаниясының жұмысшылары бас электрик П. Д. Шаркидің қадағалауымен атқарды. Олар Топсиді қорасынан алып, аяқталмаған Луна паркіне көшіруге дайындық жасады. Жануарлар шоуымен айналысқан Карл Хагенбекке бұрын жұмыс істеген филдер жөніндегі сарапшы Карл Голиат бұл процеске қатысты. Газеттер Топсидің лагунадағы көпірден өтуден бас тартқанын, тіпті Голиаттың өтініштеріне де, қызанақ пен алмаға пара беруге де назар аудармағанын жазды. Луна паркінің иелері содан кейін Уильям Альтті көпірден өткізуге тырысты, бірақ ол өлтіруге куә болудан бас тарды және оны өлтіруге итермелеу үшін 25 доллар ұсынылғаннан кейін де келіспеді. Бас электрик Шарки барлық адамдар қауіпсіз екеніне көз жеткізді, содан кейін пресс-агент Чарльз Мюррей 460 грамм калий цианиді қосылған сәбізді Топсиге берді, ол кейін шегінді. Сағат 2:45-те Шарки сигнал берді, ал электрші телефон арқылы тоғыз блок қашықтықтағы Кони-Айленд станциясының инспекторына коммутаторды жабуды бұйырды, ал Луна паркінің бас электршісі Хью Томас парктегі тағы бір коммутаторды жапты, Бей Риджтен Топсиге 10 секунд бойы 6,600 вольт электр тогын жіберіп, оны жерге құлатты. Бір замандағы есептерге сәйкес, ол «дауыссыз және ағыссыз» қайтыс болды. Топси құлағаннан кейін, бумен жұмыс істейтін жеңілдік оның мойнына байланған екі арқанды 10 минут бойы тартып тұрды. Сағат 2:47-де Топсинің өлімі жарияланды. ASPCA өкілі және Томпсон мен Дандидің екі ветеринары Топсинің электр тогынан өлгенін анықтады. Оқиға кезінде Кони-Айленд станциясының бастығы Джозеф Йохансен паркке электр қуатын беру үшін қосқышты тастағанда «аппаратқа араласып», электр тогына шалдығып, есінен танып, денесінде шағын күйіктер қалды.

Өлім жазасының фильмі

Топсинің өлтірілген күні баспасөз құралында Эдисон кинокомпаниясынан түсірілім тобы болды, бұл түсірілімді Эдвин С. Портер немесе Джейкоб Блэр Смит жүзеге асырған болуы мүмкін. Түсірілім тобы Топсинің электр тогымен өлімінен 74 секундтық фильм түсірді. Бірнеше аптадан кейін ол "Пілінің электр тогымен өлімі" деген атаумен Эдисон кинетоскоптарында көрсетілетін фильмдердің қатарына қосылды. Эдисон компаниясы фильмді авторлық құқықтарды сақтау мақсатында Конгресс кітапханасына "қағаз баспа" (фильмнің әрбір кадрының фотосуреті) түрінде тапсырды. Бұл фильмді ұрпақтарға сақтап қалуға мүмкіндік берген болуы мүмкін, себебі осы кезеңнің көптеген фильмдері мен негативтері уақыт өте келе тозып немесе жойылды.

БАҚ және мәдениет

"Electrocuting an Elephant" басқа Эдисон фильмдері сияқты кең таралмаған, және Луна Паркте көрсетілмеген, себебі аттракционда қажетті монетамен жұмыс істейтін кинетоскоптар болмаған. 1991 жылы деректі фильм жасаушы Рик Бернс "Кони Айленд" фильмін түсірді, онда Топсинің өлімі туралы айтылды, соның ішінде "Electrocuting an Elephant" фильмінің фрагменттері де көрсетілді. 1999 жылы Топси Кони Айленд теңіз қыздары шеруінде суретші Гэвин Хектің әсем безенділген көлігінде еске алынды. 2003 жылы Хек пен жергілікті өнер ұйымы Топсинің өлімінің 100 жылдығына арналған ескерткіштік өнер туындысын іріктеу үшін конкурс өткізді. Жаңа Орлеан суретшісі Ли Дигард жасаған, Кони Айленд АҚШ мұражайында қойылған туынды, көрермендерге қолмен айналдырылатын мутоскоп арқылы "Electrocuting an Elephant" фильмін, айналасы тізбектермен оралып, мыс тақтада тұрғанда тамашалауға мүмкіндік берді. Кейінгі жылдары "Electrocuting an Elephant" фильмінің бөліктері фильмдерде, музыкалық бейнеклиптерде, телешоуларда және бейне ойындарда пайда болды. Топсинің электр тогымен өлімі туралы тақырып әндерде, бірнеше романдағы сюжеттік желілерде және АҚШ ақыны лауреаты В. С. Мервиннің "Аяғына тізбек" сияқты өлеңдерінде де кездеседі.

Томас Эдисонмен байланысы

Поп-мәдениетте Топси көбінесе Томас Эдисонның токтар соғысы кезінде ауыспалы токтың қауіптілігін көрсету үшін ұйымдастырған қоғамдық демонстрацияда электр тогымен соққыға ұшыраған ретінде бейнеленеді. Бұл көзқарасқа 2008 жылы Wired журналында жарияланған «Эдисон өзінің ойын дәлелдеу үшін пілді қуырады» деген мақала және 2013 жылы Bob's Burgers анимациялық комедиялық сериалының «Topsy» атты эпизоды жатады. Топсиге қатысты оқиғалар «Соғыс» аяқталғаннан кейін он жыл өткен соң болды. Газеттерде әлі де оның есімі айтылып жүрген Бруклиндегі компания жеке меншік электр компаниясы болды және ол бұрынғы Edison Illuminating Company компаниясымен байланысты емес еді. Эдисонның өзі фильм түсірілген кезде Луна Паркте болған жоқ, және ол Топсидің өліміне немесе оның түсіріліміне қандай әсер еткені белгісіз, себебі Edison Manufacturing кинокомпаниясы сол кезеңде 1200-ден астам қысқа фильм түсірді. Журналист Майкл Дейли 2013 жылы Топси туралы кітабында мыс пластиналардың дұрыс орналасуына Эдисон қуанған болар еді және пилді Бей Ридждегі үлкен Westinghouse AC генераторлары өлтірген деп болжайды, бірақ ол Луна Парк иелері мен Эдисонның Топси туралы нақты байланысы немесе қарым-қатынасы туралы ешқандай дәлел көрсетпейді. Томас Эдисонды Топсидің өлімімен тығыз байланыстырған екі фактор – оқиғаны «Эдисон компаниясының электршілері» жасады деп сипаттаған негізгі газеттер (бұл адаммен байланысы жоқ электр компаниясын шатастыруға әкелді) және оқиғаның фильмі (сол кезеңдегі көптеген Edison фильмдері сияқты) «Томас А. Эдисонға» жатқызылды, бірақ Эдисонның өзі өндіріске ешқандай қатысы болмады.