Кіріспе

Танымал ірі піл, тарихи піл.

Өлім

Жумбо 1885 жылдың 15 қыркүйегінде Канаданың Онтарио штатындағы Сент-Томас қаласындағы теміржол вагондарымен жұмыс істейтін аулада қайтыс болды. Сол кезде цирк Солтүстік Американы пойызбен аралап саяхаттайтын. Сент-Томас цирк үшін өте ыңғайлы орын болды, себебі көптеген теміржол бағыттары сол жерде қиылысты. Жумбо мен басқа жануарлар сол түні өнер көрсетулерін аяқтағаннан кейін, оларды жүк вагонына алып бара жатқанда, пойыз келіп шапты. Жумбоға соққы тиіп, қаза болды, бірнеше минуттан кейін көз жұмды. Барнум Том Тімб, жас цирк пилі теміржол жолында жүргенде, оны қауіпсіз жерге алып кетуге тырысқандағы оқиғаны айтты. Барнум локомотив Том Тімбты соққыға ұшыратып, өлтірген соң, жолдан шығып, Жумбоға шапқан деді, ал басқа куәгерлер Барнумның айтқанын қолдады. Газеттерде хабарланғандай, жүк пойызы Жумбоға тікелей соғып, оны өлтірді, ал Том Тімбтің аяғы сынды. Пілдің ішінен көптеген металл заттар табылды, оның ішінде ағылшын тиындары, кілттер, бұрандалар және полицияның үскірігі болды. Барнум әрқашан шоумен болғандықтан, өзінің танымал аттракционының бөліктерін бөліп, көптеген қызығушылық танытқан көрермендерді тартатын орындар құрды. Барнум циркімен гастрольде болғаннан кейін, қаңқасы Нью-Йорктегі Америка табиғи тарих мұражайына сыйға берілді, ол мұражайда бүгінге дейін сақтаулы. Пілдің жүрегі Корнелл университетінің Берт Грин Уайлдерге сатылды және 1940 жылдары жоғалып кетті. Жумбоның терісін Уордтың Табиғи ғылымдарының Уильям Дж. Критчли мен Карл Акели толтырып, орнату кезінде созды; орнатылған үлгі Барнум циркімен екі жыл бойы саяхаттады.

Мұра

Ұлыбританияда Джомбоның мүсіндері мен басқа да естеліктері сақталған. Табиғи тарих мұражайындағы фил – немесе оның мүсіні – Ричард Лидеккер ұсынған шығыс Сахель аймағының ірі филдерінің (Loxodonta africana rothschildi) түр таңбасы (голотипі) ретінде танылды. Қазіргі заманғы ғалымдар бұл түрді (немесе Африка бұталық филінің басқа да түрлерін) мойындамайды, оның ерекше үлкен мөлшері мен есімді құлақтары жеке ерекшеліктер деп санайды. Джомбоның терісі Тафтс университетінің П.Т. Барнум залында сақталғанда, оның мұрын тесігіне монета тастау емтихан немесе спорт жарысында сәттілік әкеледі деген сенім болған. Джомбо Тафтс университетінің талисманы болып қала береді, ал филдің суреттері кампустың барлық жерінде кеңінен қолданылады. Сент-Томас қаласындағы теміржол сыра зауыты "Dead Elephant" деп аталатын IPA сырасын сатады. Бұл атау 19 ғасырда Англияның Эссекс графтығындағы Колчестер қаласындағы "Джомбо" су мұнарасының құрметіне берілген. Джомбо есімі Ұлыбританияның Кредитон қаласындағы бұрынғы Либералды залдың алдындағы тақтада көрсетілген. Нью-Джерси штатының Маргейт қаласындағы алты қабатты "Люси-слон" құрылысы Джомбоның үлгісі бойынша салынған. 1881 жылы Джеймс В. Лафферти салған Люси Америкадағы ең көне сақталған жол бойындағы туристік орын және Ұлттық тарихи ескерткіш. Лафферти Кони аралында басқа да Джомбо пішіндес құрылыстарды, соның ішінде "Элефантин Колоссін" жасаған. Джомбо шамамен 1882-83 жылдардағы ноталардың көптеген обложкаларында бейнеленген. Джомбоның төрт түсті литографиясын Англиядан Альфред Конканен жасаған, ал музыкалық шығарманың атауы "Why Part With Jumbo" – Виктория дәуіріндегі британдық музыкалық залдарының арыстан комигі Г.Х. Макдермоттың әні. Онда балалардың зообаққа саяхаттап, Джомбоның арқасында қауіпті жағдайда отырғаны бейнеленген. J.H. Bufford's Sons сияқты бірнеше американдық литографиялық музыкалық обложкалар жасалған. Канадалық халық әншісі Джеймс Гордон "Джомбоның соңғы саяхаты" әнін жазды, ол Джомбоның өмірі мен өлімі туралы айтады. Бұл ән 1999 жылы шыққан "Pipe Street Dreams" альбомында бар. Канадалық кәсіби хоккейші Джо Торнтон (1979 ж.т.), Онтарио штатының Сент-Томас қаласынан шыққан, Джомбоның құрметіне "Джомбо Джо" деген лақап атымен танымал. 1941 жылы Walt Disney Animation Studios шығарған "Дамбо" анимациялық фильмі Джомбоның оқиғасынан шабыттандырылған және барлық уақыттағы ең ұлы анимациялық фильмдердің бірі саналады. Фильм ойдан шығарылған болғамен, көптеген адамдар Дамбоның кейіпкерінің әкесі Джомбо болуы мүмкін деп болжайды.

Жумбоның сүйегін тексеру

Жембо, Аттенборо және алып пил туралы телебағдарлама, табиғатты зерттеуші және диктор Дэвид Аттенборо ұсынды, ол Ұлыбританияда BBC One телеарнасында 2017 жылдың 10 желтоқсанында көрсетілді. Халықаралық ғалымдар тобы қаңқаны зерттеп, мынаны анықтады: Жембоның азу тістері бұрыс қалыптасқан және ұзақ мерзімді жұмсақ диета салдарынан жеткілікті тозбаған, бұл келесі азу тісінің алға қарай өсуіне кедеріс келтірген. Жембоның түнгі ашушаңдығы, сол кездегі қараушысы ойлағандай, муст емес, тіс ауруынан туындаған болуы мүмкін. Жембоның өлімінен кейін түсірілген суретінде, оның жолаушы вагонына алып бара жатқанда, жүк пойзының арт жағынан жамбасына тигенін көрсететін, терідегі сызаттар байқалды, және жарақаттарынан ішкі қан кету өлімнің ең ықтимал себебі болды делінген. Жембоның аяқ сүйектерін зерттеу, оның жұмысындағы үлкен жүктеме салдарынан кеңейген шеміршек тіркеліс орындарын көрсетті. Жембо өліміне дейін де өсіп келе жатқан, оның жасындағы Африкалық еркек пілдері үшін бұл қалыпты жағдай, және ол Барнум айтқандай мөлшерге жеткен болуы мүмкін.