Кіріспе

1556 жылы Георгиус Агриколаның тау-кен және металлургия туралы кітабы «De re metallica» (лат. «Металдардың (Кендердің) табиғаты туралы») – тау-кен өндіру, металдарды тазарту және қорыту саласындағы соңғы жетістіктерді тізімдеген латын тіліндегі кітап. Кітаптағы ағаш кескіндерін дайындау кешіккендіктен, ол авторы қайтыс болғаннан кейін 1556 жылы жарық көрді. Авторы – Георг Бауэр, латын тілінде Георгиус Агрикола деген псевдониммен жазған («Бауэр» және «Агрикола» сөздері неміс және латын тілдерінде «шаруа» деген мағынаны білдіреді). Кітап жарық көргеннен кейін 180 жыл бойы тау-кен өнерін зерттеудегі басты нұсқаулық болып келді. Бұл кезең үшін маңызды химиялық мәтін болып табылады және химия тарихында маңызды орын алады. Тау-кен өндірісі әдетте өз білімдерін бөлісуге құштар емес кәсіпқойлардың, шеберлердің және сарапшылардың қолында болды. Уақыт өте келе көптеген тәжірибелік білім жинақталды. Бұл білім техникалық мамандар мен кен жұмысына бақылау жасаушылардан тұратын шағын топқа ауызша беріліп келді. Орта ғасырларда бұл адамдар үлкен соборларды салған шеберлер немесе, мүмкін, алхимиктер сияқты жетекші рөл атқарды. Бұл – азаматтық элита болды, олардың арасында бар білім беріліп, одан әрі дамытылды, бірақ сыртқы әлеммен бөліспеді. Сол кездегі жазушылардың тек азы ғана тау-кен өндірісі туралы жазды. Бұл білімге қол жеткізу қиын болды. Көптеген жазушылар осы тақында жазудың қажеті жоқ деп ойлады. Тек Ренессанс дәуірінде ғана бұл көзқарас өзгерді. Көлік құралдарының жақсаруы және баспа машинасының пайда болуы білімді бұрынғыдан әлдеқайда оңай және жылдам таратуға мүмкіндік берді. 1500 жылы Ульрих Рулейн фон Калвтің «Nützlich Bergbüchleyn» («Қолайлы кішкентай тау-кен кітабы») деп аталатын тау-кен инженерлік саласына арналған алғашқы баспа кітабы жарық көрді. Алайда, осы жанрдағы ең маңызды еңбек – 1556 жылы жарық көрген Георгиус Агриколаның «De Re Metallica» атты он екі кітабы. Агрикола Богемияның Иоахимсталь (қазіргі Чехияның Ячимов) қаласында тоғыз жыл тұрды. Иоахимстальдан кейін ол өмірінің қалған бөлігін Саксониядағы Кемницте, кен тауларында орналасқан тағы бір танымал кен қалашығында өткізді. Кітаптың ықпалы зор болды, және жарық көргеннен кейін бір ғасырдан астам уақыт бойы «De Re Metallica» бүкіл Еуропада қолданылатын стандартты оқулық болып қалды. Ол кездегі Германияның тау-кен технологиясы ең озық деп танылды, ал Германияның тау-кен аудандарында өндірілген металл байлығы көптеген еуропалық елдердің қызғанышын тудырды. Кітап бірнеше рет латын тілінде, сондай-ақ неміс және итальян тілдерінде қайта басылды. Латын тілінде жарық көргендіктен, оны сол кездегі білімді еуропалықтардың барлығы оқи алатын. 292 ағаш кескіндемелері бар суреттер мен машиналардың егжей-тегжейлі сипаттамалары тау-кен технологиясының соңғы жетістіктерін қайталауға ұмтылатын адамдар үшін практикалық нұсқаулық болды. Ағаш кескіндеріне арналған суреттерді Иоахимстальдағы суретші Бласиус Вефринг немесе Базилиус Вефринг салған. Ағаш кескіндерін Фробен баспасында Ханс Рудольф Мануэль Дойч пен Захария Спеклин дайындады. 1912 жылы «De Re Metallica» кітабының алғашқы ағылшын тіліне аудармасы Лондон қаласында жеке жазылым арқылы басылды. Аудармашылар – тау-кен инженері Герберт Гувер (кейін АҚШ президенті) және оның әйелі, геолог және латын тілінің маманы Лу Генри Гувер. Аударма тілінің анықтығымен ғана емес, сонымен қатар тау-кен және металлдарға қатысты классикалық сілтемелерді егжей-тегжейлі көрсететін кең аудармалық жазбаларымен де ерекшеленеді. Кейінгі аудармалар, соның ішінде неміс тіліне жасалған аудармалар, Гувердің аудармаларына көп қарыз, өйткені олардың төменгі жазбаларында Агриколаның ортағасырлық неміс тау-кен және ұнтақтау терминдерін білдіру үшін бірнеше жүздеген латын сөздерін ойлап тапқан қиындықтары егжей-тегжейлі баяндалған. Ағылшын тілінен тыс ең маңызды аударма – Мюнхендегі Неміс мұражайы шығарған аударма.

Қорытынды

Кітап алғы сөзден және он екі тараудан тұрады, олар I-ден XII-ге дейін нөмірленген, тақырыптары жоқ. Кітапта мәтінде сипатталған жабдықтар мен процестерді түсіндіретін көптеген ағаштан ойылған суреттер де бар.

Алдынғы сөз

Агрикола кітапты Германияның көрнекті аристократтарына арнады, олардың ең маңыздылары – оның басты демеушілері болған Саксонияның курфюрсті Маврикий және оның інісі Август. Одан кейін ол ежелгі және замандас жазушылардың кен өндіру және металлургия туралы еңбектерін сипаттайды, ал ең басты ежелгі дереккөз – Плиний Ескі. Агрикола өзінің замандас болған бірнеше кітаптарды атап өтеді, олардың ішіндегі ең маңыздысы – Фрайбергтік Кальбус жазған неміс тіліндегі кітапша. Содан кейін алхимиктердің еңбектері сипатталады. Агрикола алхимия идеясын жоққа шығармайды, бірақ алхимиялық жазбалар түсініксіз екенін және ешбір шебердің байығаны туралы естімегенін айтады. Одан кейін ол өлтіру жазасына лайық жалған алхимиктерді сипаттайды. Агрикола кіріспесін аяқтап, ешбір автор металл өнерін толыққанды сипаттамағанын түсіндіріп, осы еңбекті жазып, он екі кітаптан тұратын жоспарын ұсынады. Соңында ол неміс князьдарына, осы өнерден қандай байлық табуға болатынын қайтадан түсіндіреді.

І кітап: Осы өнердің жақтауы мен қарсылығы

Бұл кітапта өнерге қарсы келтірілген аргументтер мен Агриколаның оларға жауаптары келтірілген. Ол кен өндіру және іздеудің тек қана сәттілік пен қажырлы еңбекке байланысты емес екенін түсіндіреді; арнайы білімді меңгеру қажет. Кенші философия, медицина, астрономия, геодезия, арифметика, сәулет өнері, сурет салу және құқық тармақтарын білуі тиіс, бірақ олардың көбісі осы өнердің барлық саласын меңгермейді, көбінесе маманданып біледі. Бұл бөлім классикалық сілтемелерге толы және Агриколаның классикалық білімін толық көрсетеді. Аргументтер алтын мен күмістің ішкі құндылығы жоқ екендігінен бастап, кен өндірудің жұмысшыларына қауіпті екендігіне және оның жүргізілетін аймақтарды қиратуына дейін әртүрлі мәселелерді қамтиды. Ол металл болмаса, сәулет немесе егіншілік сияқты ешқандай басқа да іс-әрекет мүмкін емес екенін айтады. Кеншілерге қауіп төндіретін факторлар ескерілмейді, өйткені көптеген өлім мен жарақаттар абайсыздықтан туындайды, сондай-ақ басқа да мамандықтар қауіпті. Орманды ағаш үшін кесуге болады, себебі жерді егіс үшін пайдалануға болады. Кен орындары көбінесе тауларда және экономикалық құндылығы аз қараңғы аңғарларда орналасқан. Қиратылған орманнан жоғалған азық-түлік шығынын пайдадан сатып алу арқылы толықтыруға болады, ал металдарды Құдай жер астына жаратқан, ал адам оларды өндіруге және пайдалануға құқылы. Соңында, Агрикола кен өндіру – құрметті және пайдалы кәсіп екенін айтады.

ІІ кітап: Шахташы және тамырлар туралы баяндама

Бұл кітап кеншілер мен кен тамырларын табу туралы айтады. Агрикола өз оқырмандарының шахта иесі немесе шахтаға инвестиция салған адамдар екенін ескереді. Ол иелеріне кен орнында тұруға және жақсы орынбасарлар тағайындауға кеңес береді. Тәуекелді азайту үшін, өндіріс бастамаған және жұмыс істеп тұрған кен орындарының акцияларын сатып алу ұсынылады. Кітаптың келесі бөлімінде кеншілердің іздеуі тиіс аймақтар сипатталады. Бұл әдетте отын үшін ағаш пен суға толы таулар. Отын тасымалдау үшін кеме жүретін өзенді пайдалануға болады, бірақ отын болмаса, тек алтын мен бағалы тастар ғана өндірілуі мүмкін. Жолдар жақсы болуы керек және аймақ денсаулыққа зиянсыз болуы тиіс. Агрикола тамырлардан шайылып келген металдар мен бағалы тастарды іздеу үшін өзендерді қарастыруды сипаттайды. Ол сондай-ақ, ашық тамырларды іздеуді және металдардың үстіндегі өсімдіктерге тигізетін әсерін айтады. Жер астындағы тамырларды зерттеу үшін траншеялар қазу ұсынылады. Ол екі тармақты бұтақшамен іздеу әдісін де сипаттайды, бірақ өзі бұл әдіске сенбейді. Бұл мәтін, іздеудің осы әдісі туралы жазылған алғашқы құжат. Соңында ол кен тамырлары мен шахталарға ат қою практикасы туралы пікір білдіреді.

III кітап: Тастардағы тамырлар мен жиектер және тігістер

Бұл кітапта кездесетін тамырлардың түрлі-түрлері сипатталған. Осы тамырлардың әртүрлі пішіндерінің 30 суреті бар, олар ІІІ кітаптың басым бөлігін құрайды. Агрикола сонымен қатар тамырлардың бағытын анықтауға арналған компасты сипаттайды және кейбір авторлардың белгілі бір бағыттағы тамырлар байырақ болатынын айтқанын атап өтеді, бірақ ол оған қарсы мысалдар келтіреді. Ол күн металдарды тамырлар арқылы жер бетіне тартады деген теорияны да айтады, бірақ өзі бұған күмәнданады. Соңында ол алтын өзендер мен ағыстардың төсенішінде пайда болмайтынын, ал шығыс-батыс ағыстардың өнімділігі басқаларынан жоғары емес екенін түсіндіреді. Алтын ағыстарда судың тамырлардан жұлып алуы нәтижесінде пайда болады.

IV кітап: Желілерді шектеу және тау-кен қызметкерлерінің функциялары

Бұл кітапта тау-кен өндірісіне жауапты Бергмейстердің қызметі сипатталады. Кен пайдалы қазбасы табылғанда ол жерді "меер" деп аталатын учаскелерге бөліп белгілейді. Кітаптың қалған бөлігі тау-кен өндірісі заңдарына арналған. Шахтаны үлестерге қалай бөлуге болатыны туралы бөлім де бар. Тау-кендерді реттеу және өндірістен салық алудағы басқа да лауазымды тұлғалардың міндеттері айтылған. Кеншілердің жұмыс кестесі бекітілген. Кен орындарындағы негізгі жұмыстар тізімделген және оларды Бергмейстер мен оның бригадирлері реттейді.

V кітап: Кен қазу және геодезиялық өнер

Бұл кітап жер асты тау-кен жұмыстары мен геодезияны қамтиды. Жер астындағы кен тамырын игеру үшін шахта ашылады және оның үстіне көтергішпен жабдықталған ағаш құрылыс орнатылады. Төмендегі туннель тамыр бойымен қазылады және бір адамның өтуіне жеткілікті ғана кең болады. Тамырдың барлығын алып тастау керек. Кейде туннель тау бетіндегі туннель аузымен қосылады. Егер кездессе, сырғанақтар мен қиылысқан тамырларды көлденең туннельдермен немесе шахталармен зерттеу керек. Агрикола алтын, күміс, мыс және сынапты табиғи металл түрінде кездестіруге болатынын, ал қалғандарын өте сирек кездесетінін айтады. Алтын мен күміс кендері егжей-тегжейлі сипатталған. Агрикола кен бай болмаса, басқа металдарды қазудың тиімді еместігін мәлімдейді. Кейбір кен орындарында бағалы тастар табылады, бірақ олардың өз тамырлары сирек кездеседі, темір кендерінде - магнитті тас, күміс кендерінде - шпат тасы кездеседі. Металл кендерінің болуын көрсету үшін әртүрлі минералдар мен топырақ түстерін пайдалануға болады. Кен қазу жұмысы тау жынысының қаттылығына байланысты өзгереді, ең жұмсағы пикемен қазылып, ағашпен бекітілуі қажет, ал ең қаттысы көбінесе отпен жарылады. Басқа тастарды бұзу үшін темір көмкергіштер, балғалар мен бұрғылар қолданылады. Зиянды газдар мен судың кіруі туралы мәлімет берілген. Туннельдер мен шахталарды ағашпен қаптау әдістері сипатталған. Кітап геодезияға арналған ұзақ зерттеумен аяқталады, онда тамырлар мен туннельдердің бағытын анықтау үшін қажетті құралдар мен техникалар көрсетілген. Геодезистер тамырларды қадағалауға көмектеседі, сонымен қатар кен орындарының басқа кен алаптарынан кен алып қоюына және кен жұмыстарының басқа жұмыс орындарына бұзылуына жол бермейді.

VI кітап: Тау-кеншілердің құрал-саймандары мен машиналары

Бұл кітапта кен өндіруге қатысты құралдар мен машиналар кеңінен суреттелген. Қол құралдары, әртүрлі түрдегі шұңғымалар, ағаш тіреулерде жүретін арбалар мен жүк көліктері сипатталған. Жүк тасу үшін атқа арналған қаптар мен шаналар қолданылады. Агрикола содан кейін салмақ көтеруге арналған түрлі машиналар туралы мәлімет береді. Олардың кейбіреулері адам күшімен, ал кейбіреулері төрт атқа немесе су дөңгелектерімен жұмыс істейді. Тоннельдердегі көлденең жетек білігі тікелей жер бетімен байланыспаған шахталарда көтеруге мүмкіндік береді. Егер мұндай мүмкін болмаса, жер астына жүгіру тетіктері орнатылады. Осындай машиналар салмақ көтермейді, олар су көтеру үшін шұңғымалар тізбегін пайдаланады. Агрикола сондай-ақ адам, жануар күшімен немесе су дөңгелектерімен жұмыс істейтін поршеньді сорғылардың бірнеше конструкциясын сипаттайды. Бұл сорғылар суды шамамен 24 футқа дейін ғана көтере алады, сондықтан ең терең шахталар үшін сорғылардың тізбегі қажет. Су құбырының конструкциясы да осы бөлімде қарастырылады. Шахталарды желдету үшін немесе желдеткіштерді немесе домбыраларды пайдалана отырып, күшпен ауа тарту үшін жел шашу құрылғыларының конструкциясы да сипатталған. Соңында шахтадағы жұмысшыларды көтеру және түсіру үшін баспалдақтар мен тоқыма қосқыштармен жабдықталған лифттер қолданылады.

VII кітап: Кенді өлшеу туралы

Бұл кітап талдау техникаларымен айналысады. Әртүрлі конструкциядағы пештер егжей-тегжейлі сипатталған. Содан кейін купеляция, тигельдер, скарификаторлар және муфельдік пештер сипатталады. Купельдерді дайындаудың дұрыс әдісі егжей-тегжейлі қарастырылған, мұнда қайын күлі артық көріледі. Әртүрлі басқа қоспалар мен формулалар сипатталған, бірақ Агрикола олардың арасында шешім шығармайды. Үшбұрышты тигельдер мен скарификаторлар майлы сазdan, ұнтақталған тигельдер немесе кірпіштерден жасалады. Агрикола содан кейін балқыту немесе талдау үшін қандай заттарды ағын ретінде қосу керектігін, сондай-ақ қорғасынды егжей-тегжейлі сипаттайды. Кеннің қандай түспен күйіп жатқанына қарай таңдау жасалады, бұл металлдың болуын көрсетеді. Қорғасын күміссіз болуы керек немесе жеке талдаудан өткізілуі керек. Дайындалған кен қағазға оралып, скарификаторға қойылады, содан кейін пештегі жанған көмірмен жабылған муфельдің астына қойылады. Купельді бір уақытта қыздыру керек. Скарификатор алынып, металл купельге ауыстырылады. Балама ретінде, кенді үшбұрышты тигельде балқытып, содан кейін купельге қосылғанда қорғасын қосуға болады. Купель пешке қойылады және мыс қорғасынға бөлінеді, ол купельде литарж түзеді, ал асыл металл қалады. Алтын мен күміс, ықтималда азот қышқылы болатын, су арқылы бөлінеді. Агрикола қорғасын мөлшерінің дұрыс болуын қамтамасыз ету үшін қабылданатын шараларды, сондай-ақ алтынның сынаппен бірігуін сипаттайды. Қалайы сияқты базалық металдарды талдау техникалары, сондай-ақ күміс қалайы сияқты қорытпаларды талдау техникалары сипатталған. Алтын мен күмісті талдау үшін сынақ тасын қолдану талқыланады. Соңында, егжей-тегжейлі арифметикалық мысалдар талдаудан алынған өнімділікті есептеу үшін қажетті есептеулерді көрсетеді.

VIII кітап: Руданы қыздыру, ұсақтау және жуу

Бұл кітапта Агрикола әртүрлі кендерді байыту туралы толыққанды мәлімет береді. Ол кенді сұрыптау, қуыру және ұсақтау процестерін сипаттайды. Кендерді жуу үшін су қолдану мәселесі егжей-тегжейлі талқыланады, мысалы, су тасқыштары мен жуу үстелдерін пайдалану. Кенді ұсақтау және жууға арналған түрлі машиналар суреттері келтірілген, сондай-ақ әртүрлі металдар мен аймақтар үшін қолданылатын әртүрлі техникалар сипатталған.

IX кітап: Кендерді балқыту әдістері

Бұл кітапта металл қорыту процесі сипатталған, Агрикола бұл процесті металды отпен жетілдіру деп атайды. Бірінші кезекте пештердің құрылысы түсіндіріледі. Олар әртүрлі металдарды қорыту үшін өте ұқсас, кірпіштен немесе жұмсақ тастан салынған, алдыңғы жағы кірпішпен қапталған, артқы жағында механикалық желдеткіш орнатылған. Алдыңғы бөлігінде металл қабылдауға арналған алдыңғы ошақ деп аталатын ойыс бар. Пеш байытылған кен және ұсақталған көмірмен толтырылып, жағылады. Алтын мен күміс қорытудың кейбір түрлерінде кеннің құрамындағы металл аз болғандықтан көп мөлшерде шлак түзіледі, сондықтан әртүрлі шлак түрлерін шығару үшін шлак тесігі әр түрлі уақытта ашылады. Пеш дайын болғаннан кейін, алдыңғы ошаққа балқытылған қорғасын құйылады, содан кейін пештен металл ағызылады. Кейбір пештерде қорыту үздіксіз жүргізіледі, егер кенде қорғасын болмаса, пешке қорғасын қосылады. Металл ағызылғанда, шлак металл бетінен ағызылып алынады. Алтынды қорғасыннан бөліп алу үшін купеляция қолданылады, ал металға бай шлактар қайтадан қорытылады. Басқа қорыту процестері де ұқсас, бірақ қорғасын қосылмайды. Агрикола осы кітапта балқымалы болат жасау және сынап пен висмутты дистилляциялау туралы да мәлімет береді.

X кітап: Күмісті алтыннан және қорғасынды алтыннан немесе күмістен ажырату

Агрикола бұл кітапта қышқылдарды қолдану арқылы күмісті алтыннан ажыратуды сипаттайды. Ол сондай-ақ антимон сульфидімен (стибий) қыздыруды да сипаттайды, бұл күміс сульфидін және алтын мен антимон қоспасын береді. Алтын мен күмісті кейін купелляция арқылы қайта алуға болады. Алтынды тұздар немесе сынап қолдану арқылы да ажыратуға болады. Бұл кітапта ірі көлемде купелляцияны, купелляциялық ошақты пайдалану арқылы жүргізу де қарастырылған.

ХІ кітап: Күмісті мыстан ажырату

Бұл кітап күмісті мыстан немесе темірден бөлу жолын сипаттайды. Бұл, қорғасынның балқу температурасынан сәл жоғары температурада көп мөлшерде қорғасын қосу арқылы жүзеге асырылады. Қорғасын күміспен бірге еріп шығады. Бұл процесті бірнеше рет қайталау қажет. Қорғасын мен күмісті купеляция әдісімен бөлуге болады.

XII кітап: Тұз, сода, алюмин, витриол, күкірт, битум және шыны өндірісі

Бұл Агрикола "шырындар" деп атаған нәрсенің дайындалуын сипаттайды: тұз, сода, нитр, алюмин, витриол, сольпетр, күкірт және битум. Соңында шыны жасау қарастырылады. Агрикола бұл процеске қатысты әлдеқандай сенімсіздік білдіреді. Ол шикізаттан шыны жасау туралы нақты айтпайды, бірақ заттар жасау үшін шыныны қайта балқыту туралы түсініктірек. Агриколаның досы, профессор Филипп Бехиус (1521–1560) «De re metallica libri XII» кітабын неміс тіліне аударды. Ол 1557 жылы «Vom Bergkwerck XII Bücher» деген неміс тілінде жарық көрді. Гуверлер бұл аударманы «ғылымнан білімі жоқ адамның нашар жұмысы» деп сипаттады, бірақ ол, латын тіліндегі түпнұсқа сияқты, кейіннен де басылып шықты. 1563 жылы Базельдегі Агриколаның баспагерлері Фробен мен Бишофф («Иероним Фробеньо және Николао Епископио») Микеланджело Флорио жасаған итальян тіліндегі аударманы да жариялады.

Жариялану тарихы

Агрикола 1555 жылы қайтыс болса да, жарияланым оның өлімінен бір жыл өткен соң, кең және егжей-тегжейлі ағаштан жасалған кескіндер аяқталғанға дейін кешіктірілді. 1557 жылы неміс тілінде, ал 1561 жылы екінші латын тілінде басылым жарық көрді. 1569 жылы Бернардо Перес де Варгас испан тілінде аударма жасады, бірақ ол жай ғана аударма емес еді. Бұл 1743 жылы француз тіліне Traité singulier de metallique деп аударылды. 1912 жылы De Re Metallica-ның алғашқы ағылшын тіліндегі аудармасы Лондон қаласында жеке жазылым арқылы басылды. Аудармашылар мен редакторлар – кен инженері (кейіннен АҚШ президенті) Герберт Гувер және оның әйелі, геолог және латинист Лу Генри Гувер болды. Аударма тілінің айқындығымен ғана емес, сонымен қатар тау-кен және металлдарға қатысты классикалық сілтемелерді егжей-тегжейлі түсіндіретін кең аудармалық түсіндірмелермен де ерекшеленеді, мысалы, Плиний Егдең Naturalis Historia, Англия, Франция және Германия мемлекеттеріндегі тау-кен заңдарының тарихы, кендердегі қауіпсіздік, соның ішінде тарихи қауіпсіздік және Агрикола De Re Metallica жазған кезде белгілі болған минералдар. Бұл басылымға аяқталмайтын қаржы жұмсалды: баспаханасы, сапалы қағазы мен мұқабасы, қайта өңделген суреттердің сапасы және парқ қақпақтары арқылы баспагер 16 ғасырдың түпнұсқасының жоғары стандарттарына қол жеткізуге тырысты. Осының салдарынан, 1912 жылғы басылымның даналары қазір сирек және құнды болып табылады. Әйқындығына орай, аударма "Довер Букс" баспасымен қайта басылды. Неміс тіліндегі және басқа тілдерге жасалған келесі аудармалар Гувердің аудармаларына көп қарыз, өйткені олардың түсіндірмелерінде Агриколаның классикалық латын тілінде белгілі емес Орта ғасырлық неміс тау-кен және ұнтақтау терминдерін қамту үшін бірнеше жүз латын сөздерін ойлап тапқан қиындықтары егжей-тегжейлі сипатталған.

Басылымдар

Агрикола, Георг. De re metallica. Бірінші басылым. Базель: Иероним Фробен және Николай Епископиус, 1556 жыл. Агрикола, Георг. De re metallica. Екінші басылым. Базель: Иероним Фробен және Николай Епископиус, 1561 жыл. Агрикола, Георг. De re metallica. Базель: Людвиг Кёниг, 1621 жыл. Агрикола, Георг. De Re Metallica. Базель: Эммануэль Кёниг, 1657 жыл. Агрикола, Георг. Bergwerck. Филипп Бех аударған. Базель: Иероним Фробен және Николай Епископиус, 1557 жыл. Агрикола, Георг. Bergwerck Buch. Филипп Бех аударған. Базель: Людвиг Кёниг, 1621 жыл. Агрикола, Георг. Тау-кен және металлургия жөніндегі он екі кітап. Карл Шифнер және басқалар редакциялаған. Карл Шифнер аударған. Берлин: VDI Verlag, 1928 жыл. Агрикола, Георг. Giorgio Agricola-ның "L’Arte de Metalli" операсы. Базель: Иероним Фробен және Николай Епископиус, 1563 жыл. Агрикола, Георг. De Re Metallica. Герберт Кларк Гувер және Лу Генри Гувер аударған. Ағылшын тіліндегі бірінші басылым. Лондон: The Mining Magazine журналы, 1912 жыл. Агрикола, Георг. De Re Metallica. Герберт Кларк Гувер және Лу Генри Гувер аударған. Нью-Йорк: Dover Publications, 1950 жыл. 1912 жылғы басылымның қайта басылуы. Агрикола, Георг. De Re Metallica. Герберт Кларк Гувер және Лу Генри Гувер аударған. Нью-Йорк: Dover Publications, 1986 жыл. 1912 жылғы басылымның 1950 жылғы қайта басылуы.